Чулоацамага гӀó

ГӀалгӀайче

ТӀатовжамаш тоадар
Википеди материал
(«ГӀалгӀай республика» яхачунгара дӀасалостам ба)
Россе Федерацен субъект
ГӀалгӀайче
эрс: Республика Ингушетия
Флаг Герб
Флаг Герб
ГIалгIайчен гимн
43°12′ с. ш. 45°00′ в. д.HGЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
ЮкъейоагӀа
НанагӀала Магас
Мехкда Келматанаькъан Макшарипа Махьмуд-Ӏаьла
Доалчен Тхьамада Сластенин Владимир Владимирович
Халкъа Гуллама тхьамада ТӀумхой Ӏумара Мухьмад[1]
Тархьари географии
Лаьтта

3123[2] км²

  • (82-гӀа моттиг)
Сахьата оаса MSK (UTC+3)
ЙоккхагӀа йола пхьеш Магас, Наьсаре, МагӀалбик, Илдарха-ГӀала, Шолжа-Пхье
Экономика
ВРП 55,5[3] млрд сом (2018)
 • моттиг 79-гӀа моттиг
 • цхьан сагá 112,6[4] эзара сом
Охлой
Охлой

↗524 058[5] саг (2022)

  • (73-гӀа моттиг)
Айхал 167,81 чел./км²
Къамаш гӀалгӀай
Ди лелабераш бусалба ди
Паччахьалкхен метташ гӀалгӀай, эрсий[6]
Дагарга идентификатораш
Код ISO 3166-2 RU-IN
ОКАТО код 26
РФ субъекта код 06
Официальни мазаоагӀув
ГӀалгӀай мохкГӀалгӀайче карта тӀа
Викилармий логотип Медиафайлаш Викиларма чу

ГӀалгӀайче (я), е ГӀалгӀай Мохк (ба), иштта ГӀалгӀай Республика (я) (эрс: Ингушетия, Республика Ингушетия) — Россе Федерацера республика. Даькъастен федеральни округá юкъейоагӀаш я.

ГӀалгӀайчен на́нагӀа́ла Магас я. Паччахьалкхен мотт шиъ ба — гӀалгӀайи, эрсийи.

ГӀалгӀай мехка гӀай малхбузехьеи гӀинбухехьеи ХӀирий мехкацеи, ГӀаьбартий-Малкхарой мехкацеи да, малхбоалехьа Нохчий мохк ба, хӀаьта зӀилбухехьа ГӀалгӀайчен гӀай Гуржий мехка МацагӀатен лоамеца да, из цхьатара нийслу Эрсечен паччахьалкхен гӀайнаца.

Мохк гӀинбухехьара зӀилбухехьа 144 км бӀаьха ба, малхбузехьара малхбоалехьа 72 км ба.

ГӀалгӀай Республика кхеллай 1992 шера аьтинга бетта 4-ча дийнахьа.

Лаьттан майдах лаьрхӀача, ГӀалгӀай мохк эггара зӀамагӀа йола регион я Россе Федераце, федеральни лоадам бола пхьеш лоархӀаш ца хилча.

ЦӀи

Мехка цӀи хьахиннай гӀалгӀай къаман цӀерахи «че» яхача суффиксахи. Уж вӀашагӀкхийттача «ГӀалгӀай баха лаьтта» аьнна маӀан хьадоал. «ГӀалгӀай» яха дош геттара къаьна да, Ӏилманхоша тайп-тайпара доашх из. Цхьаццачара «гӀалгӀай яхар „ГӀалий гӀишлонхой“ яхилга да» оал, вокха́ра «Даьла нах» е «Даьла къам» яха маӀан увттаду.

Кхычар хьаяхачох, «гӀалгӀай» яха дош сумерой метта а хиннад белгалдаь (III—II эзар шу в.з. хьалха). Цу чу из чудаьннад «су», «субир», «хуррий» (хурриты) яхаш цӀераш йолаш. «ГӀалгӀай» яха дош сумерой меттала «боккхий лувраш» («великие говорящие») аьнна маӀан долаш леладеш хиннад, «зиракаш» («мудрецы») яха ший маӀан долаш[7].

Эрсий меттала мохк «Ингушетия» яхаш ба, «ингуши́» яхача дешахи — гӀалгӀаех Ангушта цӀерагӀа яьккха цӀи, -éти яхача гуржий суффиксах, цхьантехача из а «гӀалгӀай баха моттиг» аьнна хьахул из. «Ингуши» яха этноним XVII-ча бӀаьшера денз яржа йолаеннай[8].

Ӏилман балхашка регион белгалйоаккхаш иштта «Дзурдзукети»[9], «КистӀети»[10][11], «ГӀлигӀви»[12], «Гелия»[13], «Галга»[14], «Ингушия»[15].

Физикан-географе экам

Географи

ГӀалгӀайче улаш я Керттерча Кавказа довкъан гӀинбухерча босенаш тӀа (юкъерча даькъе) иштта цун юхе да́дача зӀамагӀа долча довкъаш тӀа, царех да: Тийрка аргӀа, Шолжа аргӀа, Чхараш йола дукъ.

ГӀинбухера зӀилбухехьа йола йӀоахал 144 км я, малхбузехьара малхбоалехьа — 72 км.

Файл:КПП на въезде в Ингушетию из Северной Осетии-Алании.jpg
ХӀирашкахьара ГӀалгӀай мехка чуводача йоалла контроль ю — чакхвоалийта пункт
ГӀалгӀайчен географи
Кавказа мехкасурт Кавказа лоамаш ГӀалгӀайчен мехкасурт

Рельеф

Бешлоама сурт
Маьтлоама сурт

ГӀинбухехьа эри аренга лесташ я рельеф, зӀилбухехьа атагӀенашеи чӀожашеи дийкъа дáдача довкъаех латт. ГӀинбухерча даькъе Шин аргӀан юкъи Ӏаьлаха-Чуртен атагӀеи я, юкъерча даькъе — Шолжеи Эсеи атагӀенаш, зӀилбухерча даькъе Кавказа лоамаш латт.

Эггара лакхагӀа йола моттиг Шанлоам ба (4451 м). ГӀалгӀайчен кхыдолча бовхьех да: ЦӀейлоам (3171 м), ЦӀетлоам (3031 м), Маьтлоам (3003 м), ГӀаьллоам (Цхьоройлоам) (3000 м)[16]. Кавказа лоамаш 50 км дӀаьха да.

ГӀалгӀайчен Ӏалама сурташ
ГӀалгӀайчен лоамара сурт Эса чӀож Арен сурт, Керда Редант ЦӀейлоама довкъаш Кистий чӀож — Ӏарамхин атагӀе

Сахьата оаса

ГӀалгӀайче МСК (москверча хан) сахьатий зоне я. Лелаш йолча ханацеи UTC ханацеи йола башхало +3:00 я[17].

Мехкал

Мехкал гӀарий, лакхача лоамий да; форда тӀехе тӀарча лакхалга хьежжа да. Наджгоанцхой бетта юкъера йӀовхал — +3 °C-гара +10 °C-га кхаччалца я, кӀимарса бетта — +21…+23 °C. Йоачув шера 1200 мм-га кхоачаш хул[18].

Гидрографи

Фуртовгера хурхал
Шолж
Наьсар

Еррига е цхьан даькъе ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа я́даш йола гидрографе объекташ яржа цхьатарра яьржа а яц, физикан-географе хьалах чӀоагӀа эргаш а я — мехка цхьан даькъе лоамаши айменаши я, вокха даькъе  — аренаши лохенаши. Рельефо ГӀалгӀайчен Ӏалама областий белгалонаш а къоастаю — зӀилбухера гӀинбухехьа лакхача лоамий белгалонашкара ахгӀомара арен белгалонех хувцалу уж. Мехка хин ресурсех сага юртбоахамца леладечунгахь хьинаре пайда эц, иштта гидротехнически тоа а ю уж — ГӀалгӀайчен гӀинбухехьа дийхкача хиний система чӀоагӀа дегӀайоалаяь я.

Долха хиш

Эрсечен Паччахьалкхен хин реестрагӀа ГӀалгӀайчен деррига долха хиш Малхбузехьарча Къаспий бассейна округах лоархӀаш (цифровой код — 07) йолча Къаспий форда бассейна Тийркеи Идалеи шинхинъюкъа́ юкъе лоархӀаш я (дагарга код — 02). ГӀалгӀай Мехка Доалчено беча хоамах, мехка доазон тӀа юкъерча боарамагӀеи зӀамигеи долча долхача хиний 720 бассейн я, мехка мел долча долхача хиний дӀоахал 1350 километро я, юкъердар лаьрхӀача, майдан хӀара нийссаьнилга километра́ долхача хиний мазан 590-нел совгӀа метр нийслу. Уж гидрографе гойтамаш Даькъастен федеральни округа боарамга диллача, эггара лакхагӀчарех да[19].

Къулбаседа Кавказа Малхбоалехьен эггара доккхагӀа дода хий Тийрк да, цхьабакъда ГӀалгӀай Мехка гӀолла зӀаммигача даькъе мара чакхдалац из таханарча дийнахьа — зӀилбухехьа ХӀирийченца доазув долча (цун лостам зӀилбухехьара гӀинбухехьа ба; ЖӀайраха шахьар). ГӀалгӀайчен керттерча хих да Тийрка га дола Шолжи (лоадам болашагӀдола хибоахама объект; лостам малхбузехьара малхбоалехьа ба; Наьсарени Шолжеи шахьараш, иштта Магас, Наьсаре, Илдарха-ГӀала яха пхьен округаш), Шолжа га дола ЭС (лостам зӀилбухера гӀинбухехьа ба; ЖӀайрахеи Шолжеи шахьараш)[20][19]. Иштта долхаш да кхыдола хиш а: Фарта, Ӏарамхий, Ачулкхий, Джол, ГӀулойхи, Футта, Чималхий, ГӀалми. Долхача хиний бассейна юкъара майда 3073 км² я[21].

Хурхалаш

Лаьттеи, цун чеи, кхыйола Ӏалама ресурсаши ГӀалгӀай Мехка цу чу дахача къамий вахареи лелареи дух лоархӀаш пайда эцаш долга а лорадеш долгеи ГӀалгӀай Мехка Конституце 10-ча лустама тӀа чӀоагӀдаь да[22]. Иштта «Лаьттан ченах» яхаш республикан закон а тӀаийцад (1996-ча шера саькура бетта 8-гӀа ди), царца ювзаенна цхьайола положенеш белгалйоаккхаш[23].

Минералий-бийдалий база тайп-тайпара хӀамаш йоахача моттигех латт: мехкадаьттеи (дайза дола мехкадаьттан промышленни кечам 11 млн тонна гарга я, прогнозах бола кечам — 60 млн совгӀа), Ӏалама гази, шаӀеи, доломиташи, кӀира-денналерга кхерий, дика миштал йола кирпишка топпар, мужарч, «Боржоме» тайпара дола минералаш йоахка хиш[18][24], цӀена лоамара хьастара хиш. ГӀалгӀай Мехка лаьттан че чу геологашта наггахьа мара хулаш доацача маьхий кечам корабаьб. Ӏохьоахаяьча минеральни бийдалий балансови кечам, юкъардар лаьрхӀача, 100—150 шера боарам болаш ба[23].

Мехкадаьттеи гази эггара чӀоагӀагӀа лоадам бола пайдане оахкалаш я, мехка доагора—хьинаралла комплекса лард я уж шиъ. ГӀалгӀай Мехка доазон тӀа мехкадаьтта 1915-ча шера денз да доаккхаш — МагӀалбика шахьаре мехкадаьттан кечамаш долга гучадаьннача хана денз. 50—60-ча шерашка мехкадаьтта дуккха дукхагӀа даха доладаьд лакха овсарал йола кечамаш корадарах. Мехкадаьттеи гази лохаш-тохкаш болх беш яр ГУП «ГО Ингушнефтегазпром» я[23].

Мехка лаьтташка гӀолла Баку-Новороссийск яха магистральни мехкадаьттанпровод йода Махьмад-ХитӀа 12,7 км йӀаьха йола мехкадаьтта перекачка еш йола станци а йолаш, d = 700 мм. Межкадаьтта цу станцегӀа еча перекачка оахам 3 млн тоннага кхоачаш ба[23].

Буне

БаьцовгӀаш: гӀинбухегӀа — хьуни хьун-арени тайпара я, зӀилбухехьа лоамашка (1800 метр лакхалга кхаччалца)[25] — гӀашера хьунаш я, царел лакхагӀа лоаман баьш да́да. Лоамий босенаш шоай белггала къаьстта микромехкал хиларца экаме я. Къулбаседа Кавказе ишттал дукха тайп-тайпара баьцовгӀаш вӀаши лоалаха дахаш кхы лаьтта дац[26]. Лоамий кӀалхенашка (2200 метрага кхаччалца) гӀашереи корсаеи йоккхий хьунаш я[27].

Хьун фонда юкъара майда 84,4 эзар гектар я, цох хьун баьцовгӀаш ягӀа майда 75,6 эзар гектар я[28]. Ийнача гӀашерача хьунаша (поп, надж, шаьра поп) 140 эзар гектар йола майда дӀалоац[18]. Дахчан юкъара кечам 11 млн м³ гаргга ба[29].

Дийнатий дуне

ГӀалгӀайче 60 кеп гаргга дакхадийнати, оалхазарий 150 кепи, хи чу-лаьтта дахача дийнатий 24 кепи, рептилий 8 кепи я яхаш. Уж ерригаш лоамашкеи аренашкеи лоалаха яхаш я[26]. Иштта царгаш-йӀаьха дийнаташи текхадийнаташи да долаш. Оалхазарех я тотакхаш, акха боабашкаш, гӀажаш, атагӀенашка — акхакотамаш, лоамий баьшка — корта-Ӏаьржа дарташ, довхаш, сарсалаш. Лоамашка лел кхереи хьуни соалораш, бора чарч, налаш, лийгаш, акхацискаш, бо́гӀаш, цӀокъломаш, кхыдараш[18][26]. 2008-ча шера ГӀалгӀайчен ЦӀе кинашка вӀашагӀделлад[30]. ДӀаювлаш а латташ лораеш йолча 136 дийнатий кепехи 89 баьцовгӀий хоам ба цу чу[26].

Тархьар

ГӀалгӀайче кораяь кхерий заман археологе материалаш

вай з. хь. 40000 шу

ГӀалгӀай Мехка шаьрача духхьара пхьанаш хӀанзарча Наьсарен лаьтта хиннай. Цига кораяь кечалаш моттигерча кхерах еш хиннай. Мустье замалахьа укх моттиге кхер оагаш йоккха йоацаш пхьоале хиннай йоах Ӏилманхоша[31]. ТӀехьагӀа цу заман сийленгаш корадаьд Буро-КӀалеи, Наьсар-Кертеи, Эккажакъонгий-Юртеи, Пхьилекъонгий-Юртеи[32][33][34].

вай з. хь. 8000 шу

ГӀалгӀай лоам духхьара пхьанаш йийхкай[35].

вай з. хь. 6000 шу

Эса чӀожера Мужечера Хьалхарча боарза заман сийленгаш хинна ха. Регионе йовзаш я топпара пхьегӀаш[35].

вай з. хь. 4000 шу

Къулбаседа Кавказе яьржай хьалхарча боарза заман археологе товшхалаш: майкопеи курахин-арахини, уж шиъ къастача ул ГӀалгӀай Мехка лаьтта. Укхаза корадаьча сийленгех цхьа дакъа ший синкретически куц долаш да[36]. Майкопа товшхал хиннача тӀеххьарча мурага (вай з. хь. III эзаршу — вай з. хь. II эзаршу) ГӀалгӀайчен массехк боарз бехк: Ӏабий-Гув (Наьсар-Керте), Мурада-Боарз (Ӏаьлий-Юрт), Аьлте-Юртара боарз (Аьлте-Юрт), кхыдараш а[37].

ГӀалгӀайчен доазон тӀа курахин-арахин товшхала эггара цӀихеза долча сийленгех да: Мужечера Ӏимараш, Экажакъонгий-Юртара Ӏимараш, Аьга-Кхаьллера Ӏимараш, Эзмера Ӏимараш[37].

вай з. хь. 2000 шу

Ӏилмангахь «Къулбаседа Кавказера товшхала-тархьара юкъарал» аьнна цӀи яьккха́ча боарза заман хьалхарча даькъе хиннача товшхалах хьахинна массехк гаргатовшхалаш ярж Боарза заман юкъерча даькъе.

ГӀалгӀайчен доазон тӀа боарза заман юкъерча дакъа массайолча физикан-географе зонашка техка хӀана дац аллал техка́ча сийленгашца гуш да. Царех да къаьст-къаьста корадаьраш а, нах дӀабийхка боахкачара а нах баьхача моттигашкара а дараш[37].

Къулбаседа Кавказа товшхала́ тӀа а товжаш вай замал хьалха II-ча эзаршера ГӀалгӀай Мехка а Даькъастен кхыча регионашка а Къобана товшхала[К. 1][38][39]. ГӀалгӀайчен лоам циклопически гӀишлоши Ӏемараши хиннай хьалъеш Аьге-Кхаьлеи, Леймеи, Дошхьакълеи, кхычахьеи[35]. Къобана товшхал лелаяьраш антропологех кавказхой тайпан викалаш хиннаб[40], иштта, цхьаболча тохкамхошта хетачох, на́хий меттала къамаьл деш а хиннаб[41][42][43].

Цу замалахьа хинна хӀамаш дувцача къаьстта гуржий тептарашка къобанхой «кавкасионаш» аьннеи, «дурдзукаш»/«дзурдзукаш» аьннеи хьоахабу. Уж баьха доазув хиннад малхбоалехьа Ӏандий довкъа тӀара аьдагӀий фунашка кхаччалца — къобана товшхал лелаераш баьхача доазонна нийса да из. Антични бовхамашка (Лукиан Самосатски, Клавдий Элиан) Къобана товшхал лелаечарех «махли» (махлийцы, махалы) аьнна цӀи йоаккхаш я[44].

Файл:Эгикал, Ингушетия.jpg
Шира Аьге-Кхала

ДзӀардзувкъатӀе

Кавказа мехкасурт, 1676 шу. ЗӀарзувкъатӀе фаьренгий меттала «Zuirie» аьнна ӀотӀаязъяьй
ДзӀардзувкъойи, кистийи, гӀлигӀващи Вахушти Багратионе мехкасурта тӀа. 1745 шу.

Вай з. хь. I-ча эзаршера шоллагӀча даькъе Къобана фунаша доккха цхьанкхетар даьд антични бовхамашка Малх (Махли, Махелония) аьнна яз а яь, гуржий бовхамашка — Дзурдзукети[45]. Цу заман низ болаш лоархӀаш хинна паччахьалкхе хиннай из[46]. Кавказе гӀолла чакхвоаллача керттерча моттига́ доал хиннад ДзӀардзувкъатӀен — ДӀаараяла чӀожа́, иштта шира гуржий паччахьалкхенца политикацара тӀатеӀӀа бувзам болаш а хиннай[47]. Леонтий Мровеле яхачох Гуржехьен хьалхара паччахь хиннача Фарнаваза йоалаяь саг «Кавкаса тӀехьенах дзурдзукий фунах» хиннай, Са́рмак яхаш гӀалгӀай цӀи йола воӀ хиннав цар[48][49] (гурж. საურმაგი [Саурмаг]}}[50]). Гуржий паччахьа гӀанда тӀа ший да венначул тӀехьагӀа хайнав из, тӀаккха гуржий эриставаш из ве гӀерталга хайначул тӀехьагӀа ший наьнаца ший наьн-вежарий болча ЗӀарзувкъатӀа лечкъаш хиннав из[51]. Шира йоазонхо хиннача Лукиана беча хоамех, ширача къобанхой политикацара цхьанкхетара урхаза цӀи я йовзаш — Адирмах: абхазой тохкамхо волча Гумба Г. Д. яхачо гӀалгӀай меттаца «маьлха низ бар» аьнна этимологи увттаю цунна[52].

Вай замал хьалха II-гӀа бӀаьшу долалуш Къулбаседа Кавказе Антиох III-вар яха селевкидий паччахь тӀемца чухьедача хана къобанхой политикаца хинна фуний-тукхамий цхьанкхетар дохадаь хиннад[46]. Из дохарца йоазонашка юкъара къобанхой хьоахабар дӀадоалл, тӀаккха дӀахо — вай замал хьалха I-ча бӀаьшера — вай заман I-ча бӀаьшера къобанхой тӀехье тайп-тайпарча ваьрий-фунийи цӀерашцеи лаьттацарча тоабий цӀерашцеи бовзаш хиннаб: «хамекиты», «сьербы», «двалы», «троглодиты», «санары/цанары», «хоны», «масах/машах», «исадикы», кхыяраш[44].

Къобанхой товшхала фунашца ювзаенна хила мегаш я шира яний географ хиннача Страбонс ший «Географе» тӀа (вай заман I-гӀа бӀаьшу) хьоахаеш йола «гаргараш» яха этноним а[36], цо Къулбаседа Кавказера къам да из аьнна яздаь хиннад оалмазашта гаьна доацаш да́ха а да́хаш[53]. Археологехи меттах болча хоамах, гӀалгӀай «гаргара» яхача терминца ювза а ювзаш цхьаболча Ӏилманхоша гаргараш гӀалгӀашта нийса лоархӀ уж[54][55].

Страбонс хьоахаеш йола кхыйола этноним — «гелай», цхьаболча Ӏилманхоша иштта гӀалгӀашца нийсъеш я[56][57][58][59][60].

«Дзурдзукети», «дзурдзукаш» яха цӀераш бовхамашка кхы а Юкъера бӀаьшераш чакхдаллалца хьоахаеш хиннай, яле а, хьалхарча муре цо беррига вайнах чулоацаш хинна, цхьабакъда юкъера бӀаьшераш чакхдоалаш «дзурдзукаш» яхача термина къаманцара чулоацам хувца а бенна гӀалгӀай белгалбоахаш мара хиннаяц[61]. Цхьаболча тохкамхоша дзурдзукий моттиг ГӀалгӀайчен лоаменца белгал а йоаккхаш белгга гӀалгӀашца нийсбу уж[9][62][63][64][65][66].

Аланойче

Юкъерча бӀаьшерен гӀалгӀай тӀемахочун гӀирс. Оздигерча малхара каша. 1921-ча шерара сурт.

Вай зама йолаенна хьалхарча бӀаьшерашкара денз йоазон бовхамашка «аланой» яха термин хьахиннай, цунца таьӀӀа бувзам болаш да гӀалгӀайи ГӀалгӀайчени тархьар. Юкъера бӀаьшера долалуча хана Къулбаседа Кавказе Аланой паччахьалкхе эттай[67][68]. VII—VIII-ча бӀаьшерашка Ӏарбий-гӀажарой тӀемаш хиннад аланоша дакъа а лоацаш. Цу заманга дехк Сулейма аьрзи а — ГӀалгӀайчен Кистий чӀожерча Аьрзе корадаь аьрзе боарза бӀалгӀа. Хьагучох феса юкъе кхаьчад из укхаза. Оарцхой тайпан тхьамагӀа хиннад из цӀен тӀа воккхагӀчунга кхача а кхоачаш[69]. Таханарча дийнахьа из бӀалгӀа ислам эттачул тӀехьагӀа хиннача (бусалба) исбахьален белггала ха йилла ширагӀа йола боарзах яь кечал я из[70].

VIII—IX-ча бӀаьшерашка ГӀалгӀай Тхьаба-Ерд[71].

Магас

Аланойчен нанагӀала Магас хиннай. Духхьашха из хьоахаю йоазош деш хиннача МасӀуди яхача Ӏарбечо 943-ча шера[72][73]. Из яьлла хиннача моттигех хила мег — таханара ГӀалгӀайчен нанагӀала йоалла моттиги (Магас) юхера пхьанаш: Яндаре, ГӀаьзе-Ков, Экажакъонгий-Юрт, Ӏаьлий-Юрт, СурхотӀе. Аланой ханара шортта сийленгаш, царна юкъе аланой бур-боарзаш а долаш, дола моттиг я ер. Тохкамхоша белгалдаьккхачох, укхазара бур-боарзаш тоабашца е хьагуча боарамах гаьна долча «бӀенашца» доахк укхаза. Цу тоабех цхьачар чу юккъера бур-боарз а хул, из юккъербар кхычарел боккхагӀа а, чура планировка чоалханегӀа йолаш а, дикагӀа чӀоагӀъяь а хул, цу юккъерчоа тӀаозалуш я вожаш. Бур-боарзаш «бӀенаш» хулаш дахкар цу юкъарлон чу тайпаш-фунаш тӀагӀолла бола бувзам чӀоагӀа хилараца дувзаш да[74]. В. Б. Виноградова́ хетачох, укх сийленгий тоабий лаьтташ Къулбаседа Кавказе доккхагӀчарех да[75][76].

«Магас» яхача топонима цӀи гӀалгӀай меттаца этимологи елуш я. «Магас» яхача дешагахь «ма» яха дош «малх» яхилга да, тӀаккха «га»/«го» яхар «го́, гӀоз» яхилга да. «Мага»/«маго» яхачун маӀан «маьлха го» аьнна хул. Деша чаккхен тӀа латта «с» гӀалгӀай топоформант я яхаш я «са» — «лаьтта, моттиг, миӀинг» яхачох хьаяьнна. Ишта «Магас» яхар «Маьлха лаьтта, моттиг» аьнна маӀан долаш хул, пхьен цӀи из йолга теркалдеш хилча — «маьлха пхье»[76]. ГӀалгӀай дай има диллалца ширача хана денз маьлха́ корта бетташ хиннаб. Г. Д. Гумбайна хетачох, Къулбаседа Кавказе «малх» яхар долаш е топономе кхолламаш дитад — Малха (Малка) хий, Малка, Малкана (Малк-ан), Малхар, Малгобек (Малк-/о/бек) яха моттигаш ХӀирийчеи; Малгобек, Малка хий, Малхиста (Малх-иста) Нохч-ГӀалгӀайчеи[77]. Маьлха цӀера тӀара йоагӀача топонимий мугӀарах лархӀа мегаш я «Магаси» яхар а, «Маго-Ерд» (ГӀалгӀай лоам Магате яхача метте доалла ерд) яхар а. «Магас», «Магате» яхача топонимашка «мага» яха цхьа овла ба латташ («с», «те» яха суффиксаш топоформанташ я). «Магате» яха цӀи иштта ширача тептарашка хьоахаеш йолча Магаса цӀера эрша́ нийса я — Мегет.

1238-ча шера моалой Менгу хан хьалха а волаш Аланойченна тӀемца баьхкаб. Цу тӀем тӀа хинначох керттердар хиннад Магаса́ го бари из хьаяккхари. Джувейни, Рашид-ад-Дина, «Юань ши», кхычар а, беча хоамех из йоаккхаш баь тӀом геттара чӀоагӀа хиннаб. Моалоша дукха ха яьккхай аланой нанагӀалийна го баь[78], цхьадолча хоамаша хьаяхачох, го беш цхьа бутти 15 дии даьккха, кхычар яхачох — 3 бутт. Юххера а Магас хьа а яьккха йохаяь дӀаяьккхай. Джувейне яхачох, Магас хьаяьккхараша «цох цӀи мара йита а яц, цига дукха фос а кораяьй царна»[79].

Даде-Ков

Аланойче йовзаш цхьаькха цхьа пхье а хиннай — Даде-Ков. 1238—1239-ча шерашка туржаӀ хинначул тӀехьагӀа дукхагӀа мел бола аланой лоам хьалчубаха хиннабале а, аланой цхьа дакъа хӀаьта а шаьрача моалошта кӀала даьхад. Эрсий тептарашта яздаьчох хьахов из, цар ювцаш «Дедяков» е «Дадаков» яхаш пхье я. ГӀалгӀай метта́ тӀа а товжаш пхьен цӀи «Даь/Даде ков» аьнна маӀан даккха йиш я, иштта «Дада» е «Дедя» доалара цӀи а хила йиш йолаш я, из шоллагӀа эрш тӀехьагӀа эттача гӀалгӀаша пхьанашта цӀи техкача Ӏадатаца вӀашкайоагӀаш я. Цхьаболча тохкамхоша хьаяхачох, эрсий тептарашка хьайоалаеш йола Дадеков хинна моттиг гойта ориентираш эггара чӀоагӀагӀа Шолжа́и Наьсар́аи шинхинъюкъерча Дошлакъий-Юртеи Наьсар-Кертеи уллача йоккхача бур-боарзий комплекса́ нийса [76].

1277-ча шера Даде-Коа бахараш орда гӀелала́ духьала гӀайттаб. Цхьаболча тохкамхошта хетачох, из гӀовттам пхьехой хиннабац, Даде-Ков юкъе хиннача бӀарчча шахьара хиннаб. Вешта лаьрхӀача хала хургда гӀайттарашта духьала Менгу-Темара ший бӀу эцарал совгӀа кхы а эрзий аьлий тӀа фу де бехабар кхетаде: Городецера Андрейи, Ростовера Глеби ший воӀи веший-воӀи тӀехьа, Фёдора Ярославскийи, кхыбараши, шоай гӀаьраш тӀехьа[80][81][76]. Юххера а пхье хьа а яьккха еррига йохаяьй, гӀовттам ӀотоӀабаьб. Моалоша баьча тӀемца Аланой паччахьалкхе йохаяь дӀаяьккхай[76].

Юкъерча бӀаьшерий ГӀалгӀайче

Америкахой мехкасуртанча волча Джозеф Колтонс (Colton, G. W.) 1855-ча шера оттадаь мехкасурт. ГӀалгӀайчени Нохчийчени лаьтташ «Gelia» аьнна белгалдаьд. Мехкасурта тӀа Наьсареи, Бурои, Шолжа-ГӀалеи гайтад
ГӀалгӀай Мехка доалла «БоаргӀа-Каша» (XV-ча бӀаьшера юхьиг)
Жан Анвила мехкасурта тӀара ГӀлигӀви (гӀалгӀай), 1751 шу

ХΙV-гӀа бӀаьшу чакхдоаллаач хана (1395-ча шера гурахьа) Къулбаседа Кавказ хӀалакьеш АстагӀа Темар Ӏочакхваьннав. Темара Даькъасте баь никъ мишта хиннаб тохкача хана тохкамхой дукхагӀа шин тептара тӀатовж — Темара йоазонча хиннача Низам-ад-дин Шами яхачун «Зафар-намэ» («Толамий кинашка») яхачоаи, XV-ча бӀаьшера хьалхарча даькъе ваьхача Шараф-ад-дин Йазди яхачун «Зафар-намэ» («Толамий кинашка») яхачоаи[82]. ГӀалгӀаша даьча тохкамех, белгга ГӀалгӀай лаьтташка хинна хила мег цу тептарашка ювцаш йола Буракан урхаз хинна «Буриберд», цу БоргӀанна духьала баьб Темара аланошта духьала баь тӀом (тептара тӀа «эльбурзхой» аьнна язбаьб уж)[83]. Из моттиг нийсъю хӀанзара гӀалгӀай юрташ ядача лаьтташца: Эбарг-Юрт, Яндаре, Буро-КӀалхе, ГӀаьзе-Ков. «Буриберд» (гӀа: «бурой берд» — эрс: «берег крепостей») яха цӀи цу юрташка гӀолла додача аьтта берд лакха болча Шолжа́ йоагӀаш хила мег. Цу бердал лакхагӀа гув боалл дуккха аланой бур-боарзаш а доахкаш. Из берд массехк километр Ӏобода. Дуккхача моттигашка наха даьккха ораш да. Хьагучох, ширача заман чу ер берд дикка чӀоагӀъяь гӀап хиннай. Уккхаза XV-ча бӀаьшера юхьигага дехкаш дола БоргӀа-Каша даларо укхаза «БоргIа» (Борохан, Буракан) дӀавелла воаллаш хила мегалга тешал ду[84][83].

Аланойче йохари цун бахархой ДӀаараяла чӀожах малхбоалехьеи малхбузехьеи дӀачӀоагӀ а луш лоам хьалчубахарахи керда фунашцара-лаьтташцара юкъарлонаш хьахила йолаеннай, цу тӀара кавказера къамаш а хьахиннад. Юкъерча бӀаьшерий Аланойче дукха къамаш даха паччахьалкхен кхоллам хинна бале а, Аланойченна юккъе хинна Къулбаседа Кавказа арен юккъера дакъа гӀалгӀай мотт бувцача юкъарлонаша (фунаша-тукхамаша) дӀалоацаш хиннилга а белгалдаккха деза. Къобана товшхала тӀехьале нийсса шоашка Ӏокхаьча хиларах цу паччахьалкхен кхоллама Къулбаседа Кавказхой керттера элемент йолаш хиннаб уж. Из хӀама хьаькъалца бакъде йиш я, нагахь Йоккхача Кавказа юккъерча даькъе, ДӀаараялах малхбузехьеи, иштта малхбоалехьеи баьха нах гӀалгӀай мотт бувцаш хиннилга кхетадича, из тӀачӀоагӀдеш да укх лаьтташка дисача материальни товшхала элементашцеи, иштта гӀалгӀайи хӀирийи оаламашцеи. XVI-гӀа бӀаьшу доладелча денз кӀезиг-кӀезиг хӀиранхой (хӀирий) мотт бувца элемент ӀотӀая йолаеннай ГӀазалтӀен лаьтташка — ДӀаараяла малхбузехьара хьатӀададача лаьтташка. Из хӀама бахьан долаш гӀалгӀай мотт бувца юкъарлонаш дӀаухаш хиннад малхбоалехьеи гӀинбухен-малхбоалехьеи арахьара фактораша Ӏоткъам а беш[85].

ГӀалгӀай лоамара шаьрача ӀокӀалабовларца ювзаенна кхалхара процессаш, хьагучох, хьалха йолаеннай, кхы а Темар Даькъастера дӀаваха дукха ха яьнначул тӀехьагӀа. Цкъарчоа цар экам къаьст-къаьста хинна тӀема-политикацара акцеш хиннай аьнна оттабе йиш я, хьатӀадаькха йорт етта къамаш цу лаьтташка чӀоагӀлургдоацаш. Цу ханаца ювзаенна цхьадола хӀамаш къаманна дагадоагӀаш хиннад. XIX-ча бӀаьшера этнограф хиннача Тутайнаькъан Албаста дӀаязбаьча цхьан гӀалгӀай оалама тӀа ГӀалгӀай шахьара викалаш ба бувцаш оалама керттера турпалхо волча БоргӀа́ Бек-Солта яхача аьлийца гаргало лелаяь яхаш, цунца цхьана Тийркеи Шолжеи долча тӀом бе а ихаб уж[85][86].

XV—XVIII бӀаьшераш

XV бӀаьшере Нохчашкахьареи ДаьгӀастенгахьареи ислам чудала доладенна ГӀалгӀай мехка, бакъда дӀа XIX шера мара чӀоагӀаденнадац. Цу ханага кхаччалца тарматхой ламасташи Ӏадаташи леладеш хиннад. Лоамашка я́ьхá гӀалгӀай шахьараш а́ренашка XVI—XVII бӀаьшерашка Ӏо ара йовла йолаеннай[87]. Аренашка дӀачӀоагӀдалар XIX бӀаьшере даьннад.

Россе Имперена юкъе

Кавказерча чӀоагӀалений зӀанареи лоамарой къамийи мехкасурта дакъа, 1799

XVIII-ча бӀаьшера гӀалгӀай лоамара Шолжеи Тийркеи юхеда́ да́дача лаьтташ Ӏобоссар чакхдаьннад. Цу хана эрсий-гӀалгӀай юкъамоттиг кердача хьале эттай. XVIII-ча бӀаьшерен диъ даькъах диълагӀдар долча хана гӀалгӀаех цхьа дакъа (онгуштахой) Россех дӀакхета нигат долаш хиннад. 1770-ча шера тушола бетта 4-6-ча дийнахьа Барта-Боса дукха адам гулденнача наьха викалаш бола 24 воккхача саго тешаме хургхиларца чӀоагӀо яьй эрсий Ӏаьдала́. Цу тайпара болх-моттиг хиннача академик И. А. Гюльденштедт а хиннав[88][89]. Цу шера а яздаьд Тага юкъарлонера болча гӀалгӀаша а Россенна кӀалабахарах йола чӀоагӀо[90]. Онгуштахой шахьара тӀеххьа 1771-ча шера Россе Ӏаьдалцара барт гӀалгӀай къаман вокха даькъо а баьб — оарстхоша[91].

Уж акташ Эрсеченнеи гӀалгӀаштеи юкъе гаргало хотташ даь хӀамаш хиннад. Цунца цхьана ала доагӀа, цхьаболча тохкамхошта ма хеттара, уж диа дувнаши яь чӀоагӀонаши моллагӀдола къам цу Эрсеченах дӀакхийтталга доацилга. «Дар дийцача, сурт дуккха чоалханегӀа хиннад. Из кӀаладахари мутӀахьхилари яха хӀамаш эрсий оагӀонои цун бартахошеи геттара тайп-тайпара лоархӀаш хиннад, Эрсеченах дӀакхетарах хеташ дари, эрсий Ӏаьдалаи хьатехача къамаштеи цунна юкъе хилара статусах хеташ дари эргаш хилар теркалде деза»[92]. ХӀаьта боккъонца хиннар дувцаш хилча, цу шинна а оагӀонга хаьттача, из яь чӀоагӀо союз ергхиларах барт бар мара хиннадац[89].

ГуржегӀа бодаш бола никъ уллаш хинна Тийркеи Шолжеи юкъ цу хана Эрсеченна стратегически лоадам болаш эттай. Из лаьтта гӀалгӀаша карадерзадаь ха XVII-ча бӀаьшерен чаккхенал — XVIII-ча бӀаьшерен юхьигал тӀехьагӀа ха хиннаяц. И. А. Гюльденштедта хоамаша хьаяхачох, Шолжеи ГӀалмеи бердаш тӀа дукха гӀалгӀай пхьанаш хиннай. Ангушт округа юкъ хиннай, цох эрсаша «Большие Ингуши» аьнна. «Большие Ингуши» яхачара кхелхараша керда «Малые Ингуши» яха колони йиллай юкъ Шолхи а йолаш[93]. ДӀахо кӀезиг-кӀезиг Наьсара ара ӀотӀаболхаш хиннаб гӀалгӀай.

1781-ча шера Наьсар Шолжах кхетача Онгуштара а баьнна баьхкача наха Наьсаре йиллай. Эрсий эскара квартирмейстер волча Л. Штедерс цу шера цу лаьтташка гӀалгӀай зоврков хинналга белгалдаьд[94]. Ишта хьахов, Ӏо́ 1781-ча шера тӀехьа Наьсара аре гӀалгӀаша доал деш лораеш хиннилга[95].

1784-ча шера маьтсела бетта Гуржехьен лаьтташца тешаме хургдола наькъаш эшандаь гӀалгӀай Зовр-Ков яхача пхье йисте Буро йилла (гӀапков) диллад[96][97][98][99].

Эрсий-кавказхой тӀом

Эрсий-кавказхой тӀем тӀа гӀалгӀай Эрсечен оагӀорахьара а Шамала оагӀорахьа а болаш да́къа лоацаш хиннаб[100]. Цхьан юкъагӀа Шамала бусулба паччахьалкхен ши вилаят (шахьар) а хиннай — АьрштӀени Галашкени[101].

Цу юкъа ГӀалгӀайче каст-кастта гӀовттамаш хулар, из бахьан долаш эрсий эскар таӀазар деш масайттаза ихад царна. Эггара боккхагӀа гӀовттам 1858 шера маьтселеи аьтингеи бетташка хилар, Кавказа Ӏаьдало гӀалгӀай отараш дӀа а йоахаш, царна когаметта йоккхий нах баха моттигаш Ӏоехкаргйолга хоам баьчул тӀехьагӀа[102]. ГӀовттам соцабир, ӀотаӀабир эрсий Ӏаьдало[102].

Тийрка областа мехкасурт

1860-ча шера Къулбаседа Кавказе тӀема урхал дӀа а даьккха император хиннача Александра II-чун амарца цун малхбоалехьарча даькъе Терская область вӀашкаеллай Нохчийи, Ичкереи, ГӀалгӀайи, Лоамени округаш чу а лоацаш.

1871-ча шера ГӀалгӀай округ ХӀирийчунца цхьанатехай Бурон округ хьа а еш.

1888-ча шера тӀема-гӀазкхий урхал отта а даь ГӀалгӀайчен лаьтташ Шолжа гӀазкхий отдела юкъедахийтад. 1909-ча шера кӀимарса бетта 10-ча дийнахьа Наьсарен округ хьаяьй ставка Буро тӀа а йолаш[87].

Лоамарой республика

Россе Ардара бетта социалистий революци хинначул тӀехьагӀа 1917 шера лайчилла бетта Даькъастен дуккха къамаш юкъе долхаш хинна кортамукъа Лоамарой республика дӀакхайкаяьй.

Буро тӀа гуржий ишкола гӀишлон чу тушола бетта 5-ча дийнахьа ГӀалгӀайчен кхоачашдеш йола комитет хержай.

Деникин инарала эскаро ДӀаьгӀасте дӀалаьцача Лоамарой республикан доалчено ше дӀа а хийца Каьлаке дадда дӀадахад. Лоамарой республика цу хӀаманца еха дӀаяьннай..

БӀорахой тӀом

Пятигорске хиннача Тийрка къамай II-ча гулламо (1918 шера тушола бетта 1—18 денош) советий Ӏаьдал къоабалдаь тӀа а ийца РСФСРа лоаттаме Тийрка советий республика вӀашагӀъеллай[103] (кӀимарса бетта денз оагӀой беттага кхаччалца Тийрка советий республика Даькъастен советий республикан лоаттаме хиннай). Ший Конституции лакхера маьженаши хиннай цун: Тийрка халкъа гуллами, СНК-и.

1919 шера саькура бетта денз 1920 шера тушола беттага кхаччалца ГӀалгӀайчен аре Деникина инарала Эрсечен ЗӀилбухен Герзе долча низо дӀалаьца хиннай[104]. 1920 шера тушола бетта денз ГӀалгӀай Мехка советий Ӏаьдал юхаметтаэттад.

Лоамарой АССРа карта

Советий Ӏаьдал эттачул тӀехьагӀа 1920 шера тушола бетта Тийрка область дӀаяьккхай, хӀаьта Ичкере округаца цхьантеха Нохчий округахи, Лоамен округаца цхьантеха ГӀалгӀай округахи шоай лоӀаме дола кхолламаш хьадаьд.

1920-ча шера лайчилла бетта 17-ча дийнахьа Лоамарой ССР кхайкаяьй, тӀехьагӀа (1921-ча шера наджгоанцхой бетта 20-ча дийнахьа) ВЦИКа декретаца цох Лоамарой АССР яьй. ГӀалгӀайчеи, Нохчийчеи, Къарший-Черсехьеи, ГӀаьбартой-Малкхарехьеи ГӀинбухера ХӀирийчеи юкъеяхай цунна.

СССР юкъе

ГӀалгӀай АО, 1931 шу

1924-ча шера лайчилла бетта 7-ча дийнахьа ВЦИКа декретаца Лоамарой АССР дӀаяьккхай, цудухьа ГӀалгӀай АО вӀашагӀъеллай РСФСРа лоаттаме йолаш[105].

1934-ча шера наджгоанцхой бетта 15-ча дийнахьа Нохч-ГӀалгӀай автономе область кхеллай, дукха ха ялалехь, 1936-ча шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа, цох Нохч-ГӀалгӀай АССР хьаяьй.

Сийлахь-Боккха Даьхен тӀом

Немций тӀалатар, 1942-ча шера кӀимарса-лайчилла бетташ

1942-ча шера маьцхали бутт чакхбоаллаш вермахта эскар хьатӀакхаьчар Прохладни, Маздак, Ишоре йоаллача доазона тӀа[106]. Тов бетта 1—28 деношка советий эскаро МагӀалбикера операци йир. Юххера немций хьовдаша лаьрхӀар чакхдаьланзар — Кавказа дехьабовла а, СССР Кавказах дӀахоадае а вӀаштӀехьадаьннадац цар.

ГӀалгӀай мехках бахар

ГӀалгӀайи нохчийи мехках баха — «Чечевица» операци е — планаш 1943-гӀа шу дӀадоалаш а кийчъеш хиннай. Цу хана мехках баьхараш Сибаре бахийта дага хиннад — Новосибирскеи Омскеи областешкеи, иштта Красноярскерча йистеи Лоаман Алтаеи. Цул тӀехьагӀа Казахехьеи ГӀиргӀизойче бахийта лаьрхӀад[107].

1944-ча шера наджгоанцхой бетта 29-ча дийнахьа НКВД кулгалхо хиннача Лаврентий Берияс «Нохчийи гӀалгӀайи мехках бахар чакхдоаккхача низамах йола инструкци» (эрс: «Инструкция о порядке проведения выселения чеченцев и ингушей») чӀоагӀаяьй.

ГӀалгӀай 1944-ча шера саькура бетта 23 дийнахьа мехках баха болабаьб. Хьалхарча дийнахьа 333 739 саг цӀенах ваьккха хиннав, царех шалонашта 176 950 саг дӀатӀахоаваьв.

1944-ча шера тушола бетта ворхӀлагӀча дийнахьа автономи дӀаяьккхай. ГӀалгӀайчен дукхагӀа мел дола лаьтта (Гуржий ССР-га кхаьча́ ГӀалме шахьара лоамара да́къа мел доацар) ХӀирий АССР-а́ юкъедахад, Наьсарен шахьар (эрс: Назранский район) цох хьа а еш.

1956-ча шера кӀимарса бетта 16 ден СССР Лакхехьарча Совета Президиума амар ара ма даьлле мехках баьхача наха ба́ха дӀа-хьа аха пурам денна хиннад, тӀаккха уж цуссахьате цӀааха болабеннаб[108].

РСФСР-а а СССР-а а Лакхехьарча Советий Президиумаша 1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа мехках даьха хиннача къамий автономеш меттаоттаярах амар арахецад, царна юкъе гӀалгӀай а, нохчий а бахаб.

Мехках баьха нах цӀабарца Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяьй.

Россе Федерацена юкъе

Республика вӀашагӀйоллар

1991-ча шера лайчилла бетта 30-ча дийнахьа Къаман юкъара гӀалгӀай референдум хиннай. Рефендума́ керте лаьттар да Россе лоаттаме хургйола ГӀалгӀай Республика а кхоллаш гӀалгӀай паччахьалкхе меттаоттаяр. Кепатехача референдума комиссе хоамах, хьавенача 92 эзар сага́ юкъе (кхийнача гӀалгӀаех 70 % я из) 97,4 %-о шоай Республика вӀашагӀйолла безам хилар бакъдаьд[109]. 1992-ча шера аьтинга бетта 4 дийнахьа Россе Федераце Лакхехьарча Совето «Россе Федераце лоаттаме ГӀалгӀай Республика кхолларах» яха закон арахецад[110]. Россе Федераце халкъан депутатий съезде юкъедаьккха́ хиннад республика кхоллар чӀоагӀдар[111]. 1992-ча шера оагӀой бетта 10-ча дийнахьа депутатий съездо ГӀалгӀай Республика хьакхоллар бакъ а даьд[112], цунга хьежжа 1978-ча шерара Россе (РСФСР) конституци тоаяьй Нохч-ГӀалгӀай АССР ГӀалгӀайи Нохчийи республикашта е́къаш[113]. 1992-ча шера оагӀой бетта 29-ча дийнахьа «Россе газета» тӀа кепатехад из закон[114]. Из тоадар закона низ болаш хьахиннад 1993-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа, официально кепатеха итт ди даьннача гӀолла[115]. 1993-ча шера оагӀой бетта 25-ча дийнахьа массадолча халкъо кхаж тоссаш тӀаийца́ дола Россе Федераце конституци]] закона низ болаш хьахиннад, цига ГӀалгӀай Республика хилар тӀачӀоагӀдаьд.

1992-ча шера хинна гӀалгӀашта оттадаь туржаӀ

Сибарера цӀабаьхкача хана денз ГӀалме шахьар ГӀалгӀайчен лоаттаме юхаметтаоттаяр дӀадехаш хиннаб гӀалгӀай.

1991-ча шера бекарга бетта 21 дийнахьа РСФСР Лакхерча совето «О реабилитации репрессированных народов» (Ӏоткъам баьча къамий реабелитацех) яха закон даьккхад. Кхы мел долчул совгӀа, цох гӀалгӀай лаьтташцара гӀулакх меттаоттаде дезаш а хиннад из.

1992-ча шера гурахьа лаьтта тӀагӀолла тӀеман къовсам хиннаб. Юххера гӀайнаш шоай хиннача тайпара дитад, тӀаккха ХӀирийче вахаш мел хинна гӀалгӀа хӀана хиннавац аллал — 1989-ча шера хьисап даь дӀаяздаьчох 35 эзар саг — юхакхеллача ГӀалгӀай республике Ӏочува́ везаш хиннав.

ТӀемахой ГӀалгӀай Мехка чухьадар (2002)

2002-ча шера тов бетта Гуржехьера ГӀалгӀайче Галай Руслана тӀемахой тоабаш чухьедай кӀезигагӀа дале, 300 саг чу а волаш. 58-ча эскара 19-ча моточарахьий дивизеца тӀом баьб цар тӀехьагӀа кагегӀча тоабашта екъа а енна Нохчийчен доазона тӀа хьула а луш.

Митингаш (2018)

Ло:Керттера лустам 2018-ча шера гурахьа Магасе дуккха адам арадаьнна хиннад ГӀалгӀайчени Нохчийчени мехкдаьша регионашта юкъера доазув дӀачӀоагӀдеш баьча барта́ раьза а боацаш. 2019-ча шера бӀаьсти лаьтташцара хаттар техкачул тӀехьагӀа Россе Федераце Конституце Кхело баь барт битаб, цу хӀаманна тӀагӀолла шозлагӀа митингаш хиннай

Бахархой

Юкъарлон-экономикацара хьал чоалханеи, бахархой айхал лакхеи яле а, официальни хоамо хьаяхачох, ГӀалгӀайче бахархой бебара темпаш эггара лакхагӀчарех я Эрсече. Белгалдаккхар: 1936—1944-чеи 1957—1989-чеи шерашка белгалбаь бола бахархой дукхалах бола хоам Нохч-ГӀалгӀайченна боагӀаш ба. Ло:Население2

Ло:Население2

Росстата хьаяхачох, мехка вахаш 524 058[5] саг ва (2022). 2021-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох, мехка бахархой дукхал 510 эзар саг хиннай. Царех пхьехой 279 эзар саги (55 %), юртахой — 231 эзар саги (45 %) ва. Бахархой айхал — 167,81 саг/км2 я (2022). Россе Федераце субъекташта юкъе бераш дара дарж эггара лакхагӀа да яхаш да ГӀалгӀайче; Ишта, масала, 1992-ча шера мехка вахаш 211 эзар саг хиннав, 1998-ча шера — 313 эзар саг, 2002-ча шера — 467 эзар саг, 2021-ча шера — 510 эзар саг[116],[117].

Вахаш йоаккха ха

Россе Федераце мел йолча субъекташта юкъе ГӀалгӀайчера хьежа йоакхаргйола ха дуккха лакхагӀа я кхымелйолчарел[118][119]. 2024-ча шера маьтсела бетта Эрсечен президент волча Владимир Путинс ше Келматанаькъан Махьмуд-Ӏаьлийца вӀашагӀкхийттача, аьнна хиннад ГӀалгӀайче вахаш йоаккхача хана рейтинге хьалха латт аьнна — юкъердар лаьрхӀача, 79,4 шу да из[120].

Эрсечен субъекташка 2021-ча шера маӀача наьхеи кхалнаьхеи вахаш йоаккхаргйола ха йистар гойта интерактивни диаграмма. Оригинальни svg-файл хьаела, керда кор хьа а даь, цул тӀехьагӀа графикан элементашта дахка ӀотӀабахийта кӀоаргагӀа бола хоам гургболаш.
Баржар

2020-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох, мехка дукхагӀа вахаш мел вар гӀалгӀа ва — бахархоех 93 % (473 440 саг). Кхыча къамаех доккхагӀдараш да — нохчийи — 2,4 % (12 240 саг), эрсийи — 0,64 % (3 294 саг). Иштта 2020-ча шера хьисап даьчох, бахархоех 3,6 % (18 404 саг) ший къам белгал ца доаккхаш Ӏийннаб, е белгалдаккха аьлча, ак аьнна Ӏийннаб.[117]

ГӀалгӀай берригача мехка гӀолла ба бахаш. Нохчий тоабашца бах Наьсареи, Дола-Коаи, Аьккхий-Юртеи, иштта Шолжа шахьареи. Эрсий Шолжа-Пхьеи, Эбарг-Юртеи, ГӀажарий-Юртеи, Махьмад-ХитӀеи, иштта йоккхийча пхьешкеи. Туркий Махьмад-ХитӀеи МагӀалбика шахьареи, иштта йоккхийча пхьешкеи ба бахаш. Кхыдола къамаш ер ма йий аьнна белгалъяккха йиш йолаш баха моттиг йолаш бац[116].

Къамашцара лоаттам

ДоккхагӀа дола къам гӀалгӀайдар да[121]. Эрсий бахархоех доккхагӀа доле дакъа ГӀалгӀайче XX-ча бӀаьшера 90-гӀа шераш чакхдоалаш дӀадахад; цунца цхьана 1990-ча шерашкеи 2000-ча шерий хьалхарча даькъеи ГӀалгӀай Мехка шортта бе́ха́ нах Ӏочубаьхкаб Нохчийчереи ХӀирийчереи, тӀехьагӀа, 2000-ча шерашкара денз 28 000 веха гӀалгӀа юха ХӀирийче хьалцӀавахав, иштта дукхагӀа бола нохчий а юха дӀацӀабахаб.

Керттера къамаш:[122][123][124][117]

КъамДукхал,
саг (2002)		%Дукхал,
саг (2010)		%Дукхал,
саг (2020)		%
ГӀалгӀай361 05777,27 %385 53793,46 %473 44093 %
Нохчий95 40320,42 %18 7614,55 %12 2402,4 %
Эрсий55591,19 %32150,78 %3 2940,64 %
Туркий9030,19 %7320,18 %2420,047 %
ГӀозлой1230,03 %830,02 %860,018 %
ГӀумкий1360,03 %1180,03 %820,017 %
Лаьзгий1080,02 %760,02 %720,015 %
ХӀирий1060,02 %740,02 %720,015 %
ГӀаьбартий380,01 %410,01 %710,014 %
МаӀарлой1020,02 %1010,02 %630,013 %
Малкхарой390,01 %410,01 %500,012 %
Гуржий3230,07 %1000,02 %400,007 %
Украинхой1890,04 %910,02 %340,006 %
кхыбараш30870,66 %6320,15 %13510,26 %
хьоахадаьдац2620,06 %28970,70 %18 4043,6 %
берригаш467 294100,00 %412 529100,00 %509 541100,00 %
Метташ

ГӀалгӀай Мехка Конституце хьаяхачох, официальни мотт шиъ ба мехка — гӀалгӀайбари, эрсийбари[125].

Административни екъаялар

ГӀалгӀайче административни екъаялар (2018-ча шера денз)
Шахьараши (муниципальни шахьараш) республикан лоадам бола пхьеши (пхьен округаш)
№ ЦӀи Административни
юкъ
1 ЖӀайраха шахьар ЖӀайрах (юрт)
2 МагӀалбика шахьар МагӀалбик (пхье)
3 Наьсарен шахьар Наьсаре (пхье)
4 Шолжа шахьар Шолжа-Пхье
I Илдарха-ГӀала Илдарха-ГӀала (пхье)
II Магас Магас (пхье)
III МагӀалбика [МагӀалбик]] (пхье)
IV Наьсаре Наьсаре пхье
V Шолжа-Пхье Шолжа-Пхье
Тархьар

Паччахьалкхенал метта а оттадеш хӀанзара ГӀалгӀай Мохк кхоллача хана цун лоаттаме дӀаяьннай Нохч-ГӀалгӀайчен кхо административни шахьар хиннай: Шолжеи, МагӀалбикеи, Наьсарени. 1992-ча шера Республикан президент волча }}Овшанаькъан Руслана иштта а ЖӀайраха шахьар а вӀашагӀъеллай.

НанагӀала

Республика кхеллачул тӀехьагӀа цун административни юкъ Наьсаре хиннай. 2000-ча шера ГӀалгӀайчен нанагӀала лаьрххӀа цу гӀулакха хьалъяь Магас хиннай[126] — эггара кӀезигагӀа нах баха Россе Федераце субъекта административни юкъ я из.

Паччахьалкхени политикацареи оттам

Конституци

ГӀалгӀай Мехка керттера закон конституци да. 1994-ча шера саькура бетта 27-ча дийнахьа массане юкъарча кхадж тоссаш тӀаийцад из[127]. Цкъарчоа 114 лустамах латташ хиннад. Кхымелчарех из хьакъоастадеш ГӀалгӀайчен конституце белгалонех да цу заман чу дерригача халкъо референдуме тӀаийцар из цаӀ мара цахилар, вожаш законаш доахача (викала) маьженаша арахецача хана[127].

Да́

Магасера Лакха-ЦӀа.
Укхаза йоалл ГӀалгӀай Мехкдаь администраци.

ГӀалгӀайчен лакхерча даржера гӀулакхче мехкда ва, из ГӀалгӀай Мехка Халкъа гулламо хорж пхе шера́[128].

Халкъа гуллам

ГӀалгӀай Мехка Халкъа гуллам — ГӀалгӀайчен законаш арадоаха маьже я, из латт 21-н депутатах. Массане юкъара кхадж тоссаш хьахоржаш ба. Халкъа гуллама кулгалхо Халкъа гуллама тхьамада ва.

Доалче

Паччахьалкхен Ӏаьдала лакхера кхоачашдеш йола маьже ГӀалгӀай Мехка Доалче я. Доалчен кулгалхо ГӀалгӀай Мехка Доалчен тхьамада ва, из хорж ГӀалгӀай Мехкдас Халкъа гуллам раьза а болаш. ГӀалгӀай Мехка доалче тхьамадахи, цун когаметтаоттарехи, ГӀалгӀай Мехка министрехи латт[129].

Кхел ю Ӏаьдали прокуратуреи

ГӀалгӀай Мехка я Конституце Кхели, ГӀалгӀай Мехка Лакхехьара Кхели, ГӀалгӀай Мехка Арбитрий Кхели, шахьарашкара кхелахойи, машара кхелахойи.

Доазув

Лаьтта къувсар бахьан долаш мехка майда тайп-тайпарча бовхамашка 2600 км²-гара 3800 км²-га кхаччалца белгалйоах, дукхагӀа хьоахаяр 3400—3600 км² я[116]. 2017-ча шера хиннача официальни хоамах мехка майда 3628[130] км² хиннай. 2018-ча шера гӀалгӀай лаьтташ дӀаденначул тӀехьагӀа[131] мехка майда 3123[2] км² хьахиннай. ГӀалгӀай Мехка официальни мазаоагӀоно хӀанз а 3600[132] км² язъю.

ХӀирийченца лаьтта къовсар

ХӀирийченои ГӀалгӀайченои къувсаш лаьтташ да — ГӀалгӀайчено ГӀалме шахьара тархьара малхбоалехьара дакъа ший да йоах, иштта Бурон аьтта берда тӀара дакъа а, «Къаскимера уйче» е «Маздакера уйче» оала Маздака шахьара дакъа а[133][134] — гӀалгӀай баха Къескем тӀаулла лаьтташ да уж ГӀалгӀайчен ГӀаьбарте-Малкхарехьенца доазув хулийташ.

ГӀалгӀай Мехка Конституце 11-ча лустама тӀа чӀоагӀдаь да паччахьалкхен керттера декхар «бокъо йоацаш ГӀалгӀайченгара хьадаьккха лаьтташ политикацара гӀирсашца юхачудеразадари, ГӀалгӀай Мехка доазонцара бӀарччал лораяри» долга[135].

Гуржехьенцара гӀай

ГӀалгӀайчен Гуржехьенца гӀай да деррига 45 км дӀаьха а долаш. Керттерча Кавказа довкъа тӀа гӀолла дода из — мехка ЖӀайраха шахьара зӀилбухерча гӀайнаца. Цу доазонна юхе ядача чӀожашка доккхагӀа долча гӀалгӀай тайпий кхаьлаш яда: бӀарахой, баркинхой, гелатхой, йовлой, кхоартой, коккурхой, оздой, хамхой, хьулхой, цхьорой, шоанхой, иштта кхычар а[К. 2].

Мехка фискалаш

Байракх

ГӀалгӀайчен байракх

Байракха кийчъяр 1994-ча шера наджгоанцхой бетта доладенна хиннад, республика кхелла́ ши шу даьлча. Из чIоагIъяьй 1994 шера аьтинга бетта 15-ча дийнахьа. 1999-ча шера байракх кӀезига хийцай. Байракх дагаехар Дахкилганаькъан Ӏабдуррахьмана ИбрахӀим ва — йоазонхо, профессор, академик, Ӏилманхо-багахбувцамхо, Оахаранаькъан ЧхьагӀий цӀерагӀча ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама института директор[139]:

«1 лустам. ГIалгIай Республикан паччахьалкхен байракх – кIайча бесара нийса саьнаш дола гата да, цунна юкъе цIе гон го́ма хьисапе маьлха хьарак да гон гомах дIайоагIаш кхо зIы йолаш, царех хIаранех чакхбаккханза го а хулаш. Байракха шорала́и цун йӀоахала́и юкъера юкъамоттиг – 2:3 я.

Байракха лакхерча а лохерча а даькъе баьццарча бесара ши оаса ба хӀарабар байракха шоралах ялхлагӀа дола дакъа дӀалоацаш а долаш. Маьлха хьарака чурча гон гӀайист байракха шорала цхьайтталагIа дакъа дӀалоацаш. Маьлха хьара зӀанарий чаккхенашкара чакхбаккханза болча гон гӀайист байракха шорала ткъаь пхелагӀа дакъа дӀалоацаш да. Маьлха хьарака го хьабеш болча оасан шорал байракха шорала цхьайттлагӀа дола дакъа дӀалоацаш да. Маьлха хьарака зӀанарий оасий шорал байракха шорала ткъоалагӀа дакъа дӀалоацаш да. Маьлха хьарака зӀанарех цаӀ, байракха йӀоахалга йиллача, урагӀа латт, ГӀалгӀай Мехка Паччахьалкхен байракха лакхерча даькъе йоалл из. ЗӀанарий чаккхенашка болча чакхбаккханза болча гон лакхерча тӀадамгара маьлха хьарака арахьарча гонга кхаччалца йола юкъ байракха шорала ийслагӀа дола дакъа дӀалоацаш я. ЗӀанараш маьлха хьарака го тӀа цхьан боарамагӀа юкъ йолаш латт сахьат гӀоаролг лелачоа духьала дӀахьожадаь а да».

ТхьамагӀа

ГӀалгӀайчен тхьамагӀа

Мехка Халкъа Гулламо 1994-ча шера маьцхали бетта 26-ча дийнахьа тIаийцад. ГIалгIай Мехка Паччахьалкхен тхьамагIах долча законо яхачох[140]:

«ГӀалгӀай Мехка Паччахьалкхен тхьамагӀа яхар эзди хилареи, деналеи, зиракалеи, тешаме хилареи белгало йола ткъамаш доаржадаь латта аьрзи юкъе латташ бола го ба. ТхьамагӀийна юккъе урагӀарча соагӀа Кавказа лоамаш тӀехьашка а долаш Ӏовлура гӀала латт — ширачеи къоначеи ГӀалгӀайчен белгало. Ӏовлура гӀалийх аьрдехьа Маьтлоам ба, аьттехьа — Бешлоамкорта. Лоамели гӀалийли лакхагӀа ийже кхаьчача маьлха ахго ба, цу тӀара лохагӀа ӀойоагӀаш 7 зӀы я. ЗӀамагӀча гон лохерча даькъе маьлха хьарак латт — Маьлеи Беттеи лелари, ше мел дар вӀаши дувзаденна хилареи „даим“ хилареи белгало. Маьлха хьарака Ӏада хьисапе дола зӀанараш сахьата гӀоаролг лелачоа духьала дерзадаь да. Боккхачеи зӀамигачеи гонашта юкъе йоазув да: лакхехьа — „Республика Ингушетия“, лохе — „ГӀалгӏай Мохк“. ГӀалгӀай Мехка Паччахьалкхен тхьамагӀа пхе бесаца деш да: кӀайи, сийнеи, баьццареи, цӀеи, дошо-ӀажагӀеи. КӀай бос ГӀалгӀайчен халкъан экам болча уйлайи гӀулакхийи цӀенала белгало яцвет; сийнабар — сигалени айламеи бос ба; баьццарча бесаца ГӀалгӀайчен Ӏалами, фарали, лаьттан хьоанали белгалйоаккх, иштта Ислама белгало а я из; цӀе бос — дуккхача бӀаьшерашка баха гӀерташ гӀалгӀаша яьча духьален белгало я; ӀажагӀа бос — сагаи Ӏаламаи вахар луш болча Маьлха бос ба».

Гимн

ГӀалгӀайчен гимн 1993-ча шера чӀоагӀъяь. Мукъам дагабехар Зангенаькъан Руслан ва. Цу гимна дешай автор Чуранаькъан Рамзан яха гӀалгӀай оазархо ва. 2005-ча шера ГӀалгӀайчен керда гимн чӀоагӀъяь хиннай[141]. 2010-ча шера официально гимна 1993-ча шера хинна эрш меттаоттаяьй[142].

Товшхалаш

Терко тӀаоза моттигаш

ГӀалгӀай Мехка массехк терко тӀаоза моттиг я: царех цхьаяраш шаьрача я, дукхагӀъяраш — лоам. Мехка туристий маршруташ я ехкаш региона товшхали тархьари довзийтаргдолаш[143].

Мемориалаши сийленгаши

Наьсарера дагалоацамеи сийлени мемориал

Мехка доккхагӀа дола мемориал Наьсаре доаллар да — Дагалоацамеи сийлени мемориал яхаш да из тайп-тайпарча гӀалгӀай тархьара таьрахьашта хета а даь. Мемориала ансабль архитектуреи Ӏалами товш хьаяь чоалхане хӀама я. Эрсеченах кхийттача хана денз вай ханага кхаччалца дола тархьар да цунца гайта.

Мехках баьхарашта хетадаь мемориал

Дагалоацамеи сийлени ансабла юкъ еш а долаш, сийленг да цу чу — Репрессеш тӀакхаьчарашта егӀа мемориалий комплекс. Из кхы а хьалхагӀа йилла хиннай — 1997-ча шера саькура бетта. Эскпозиценна юкъе гӀалгӀай мехках бахарахи хӀираша гӀалгӀашта даьча туржаӀахи йола материалаш я: дийхка сурташ, даьха фотокарташкаш, каьхаташ. Комплекс ийс гӀалгӀай вӀовний куце я — мехках даьхача 9 къаман хьамарагӀа, цхьана латт уж вӀаштатеӀӀа, кӀарцхалаш доахкача аьшкасаьргаца ийца а йолаш[144]. Мемориал Эрсечен Исбахьалений академен реестра́ юкъейихьа я[145].

Архитектуран сийленгаш

ТкъобӀа-Ерд
  • Тхьаба-Ерд — Россе Федераце доазон тӀа эггара ширагӀа дола жӀаргахой элгац, архитектуран сийленг. Из хьахинна таьрахь лоархӀа VIII—IX бӀаьшераш[146].
  • БоргӀа-Каш — бусалба лоархӀача сийленгех ГӀалгӀай Мехка къаьнагӀдар. Федеральни лоадам бола тархьареи товшхалеи сийленг да из паччахьалкхено лорадеш а долаш. Пхьилекъонгий-Юрта гаьна доацаш латт[147].
  • Маьт-Сели — тармата хана гӀалгӀай текъаш хинна моттиг, Маьтлоама тӀа йоалл.
  • ВӀовнашке — XVI—XVII-ча бӀаьше етта вӀовнаш, ЖӀайраха-Эса тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедника чу йоалл.
  • Аьрзи — массайтта гӀалеи вӀови йоалла кхалаа, цига корадаьд Сулейма аьрзи.
ГӀалгӀайчен терко тӀаоза моттигаш
Аьрзера вӀовнаш. Лаьжгера гӀалаш. ТӀаргам. ВӀовнашке.

Заповедникаш

Заказникаш

Театраш

  • Байсаранаькъан Муртаза Идриса цӀерагӀа йола паччахьалкхен драман театр[150]
  • Паччахьалкхен эрсий мукъамий-драман театр «Заманхо»
  • ГӀалгӀай къонача хьежархочун театр[151]

Музеяш

Литература

ГӀалгӀай метта йоазув, хьаяхачох, гуржий а, им диллачул тӀехьагӀа Ӏарбий а йоазон ларда тӀа хиннад советий Ӏаьдал чудаллалца. ГӀалгӀай метта литература [Октябрьская революция в России|Эрсече ардара бетта революци]] яьнначул тӀехьагӀа мара хьахиннадац, цул хьалхагӀа ер ма дий аьнна литаратура долаш хиннабац гӀалгӀай. Советий литературан дакъа хиннад цох, цунга хьежжа дукхагӀча даькъе кердача Ӏаьдала уйлай пропаганда хиннай цу тӀа йодар. Литературан хьалхара дакъа 1944-ча шерага кхаччалца хиннад, амма гӀалгӀай товшхалах яраш а хиннай, масала, Малсаганаькъан Дошлакъий «Ӏарамхий». ШоллагӀдар — СибарегӀара гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа — 1957-ча шера денз[153].

Даар

ГӀалгӀай даара юкъе керттера моттиг дӀалоацар дулх да. Дукха дола даа хӀамаш устагӀан дулхахи, бежана дулхахи иштта оалхазарехи кийчдеш да. Маларах дукхагӀа дезар Ӏаьржа дӀайха кийчдаь чай да.

Дукха яа хӀамаш я жуврах, кӀолдах, ябакхах, хьонках кийчъеш. Гарнираш дукхагӀча даькъе хаьсасомехи Ӏовнахи хул.

ДукхагӀа мел йолча яа хӀамах хохи, саьмарсаькхи, бурчи тох. Кавказе мел болча наха мо дукха чам тоабу хӀамаши, баьцаши етт гӀалгӀаша яа хӀамах.

Юаш йола маькх дукхагӀа кӀайъяр я.

ЧӀаьпилгаши маькхаши я кӀолдеи, коартоли, яьбакхи (хингалаш) тохаш кийчъеш. Сискал тӀоа-берхӀаца дале а, кӀодарца дале а юаш я. Дулх-хьалтӀам саьмарсаькха берхӀацеи, хьонкахи (кӀома берхӀаш), коартолах берхӀацеи дуаш да[154].

Ди

Мехка бахачерх дукхагӀа мел волчо ше сунний исламага вехк, иштта православхой а ба. Шолжа-Пхье Бусалба институт я[116], МагӀалбике — «Барзенаькъан Хаматхана-Хьажий цӀерагӀа йола ГӀалгӀай бусалба университет» я[155]

Мехка дукха маьждигаш да, хӀара пхье кӀезигагӀчох цхьа маьждиг мукъа долаш. Православхой элгацаш кхоъ да: Шолжа-Пхьеи, Илдарха-ГӀалий тӀеи, Эбарг-Юртеи[156].

Белгалдаккхар

Доашхамаш
  1. ↑ Дуккха а ший тайпара а боарзах яь хӀамаши кхерах яь ши кӀинги корадаьча Къобан яхача юрта цӀерагӀа тиллай цу товшхалах цӀи
  2. ↑ Некоторые СМИ, в частности EuroNews и BBC, на картах, демонстрируемых в их информационных выпусках, иногда ошибочно причисляли территорию Джейрахского района Ингушетии к Чеченской Республике (таким образом, лишая Ингушетию границы с Грузией)[136][137][138].
Бовхамаш
  1. ↑ Председатель Народного Собрания Республики Ингушетия Архиве диллад 2022 шера тушола 7 дийнахьа. // НСРИ, 03.10.2021.
  2. 1 2 Сведения о границе между Чеченской Республикой и Ингушетией в Едином госреестре недвижимости
  3. ↑ Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг. (эрс.) (xls). Росстат.
  4. ↑ Валовый региональный продукт на душу населения по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг. MS Excel документ
  5. 1 2 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2022 года Федеральная служба государственной статистики (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 26.04.2022.
  6. ↑ Глава 1, статья 14 Конституции Республики Ингушетия
  7. ↑ Коазой Н. ГӀалгӀай. 2016. С. 3-5
  8. ↑ Кушева, 1963, оа. 65, 66.
  9. 1 2 Вахушти Багратиони, 1904, оа. 137, 151.
  10. ↑ Вахушти Багратиони, 1904, оа. 137, 150.
  11. ↑ Anton Friedrich Büsching, 1781, оа. 21.
  12. ↑ Вахушти Багратиони, 1904, оа. 137, 152.
  13. ↑ Colton, G. Woolworth (George Woolworth). Colton's Turkey in Asia and the Caucasian provinces of Russia. library.princeton.edu (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). New York : G. W. and C. B. Colton & Co. (1855).
  14. ↑ Энгельгардт, Паррот, 1814, оа. 26.
  15. ↑ Мартиросиан, 1928.
  16. ↑ Агиров Тимур. Виртуальный тур (эрс.). OpenKavkaz.com. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 5.01.2016.
  17. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (эрс.) (3 аьтинга 2011).
  18. 1 2 3 4 География Ингушетии (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ingushetiyarsp.ru. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 8.12.2009. Архиве диллад 2012 шера наджгоанцхой 28 дийнахьа.
  19. 1 2 Постановление Правительства РИ № 203, 2014.
  20. ↑ Официальный сайт Республики Ингушетия Архиве диллад 2015 шера ардара 10 дийнахьа..
  21. ↑ Российский общеобразовательный портал — Ингушетия (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 12.12.2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 23.06.2013. Архиве диллад 2013 шера аьтинга 23 дийнахьа.
  22. ↑ Конституция Республики Ингушетия, 1994, статья 10.
  23. 1 2 3 4 Дешаш белгалдахара гӀалат Неверный тег <ref>; для сносок Ресурсы не указан текст
  24. ↑ Журнал «Юг России». Республика Ингушетия. Официальный сайт (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар) (10 ардара 2003). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 12.12.2009.
  25. ↑ Путеводитель по югу России — Ингушетия. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 19.08.2010.
  26. 1 2 3 4 Журнал «Сезоны года». Природа, растения и животные Ингушетии (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 9.01.2018.
  27. ↑ Ингушетия // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. II. — ISBN 9965-9746-3-2.Ло:Свободно
  28. ↑ «РЕСПУБЛИКА ИНГУШЕТИЯ. ПЕРСПЕКТИВЫ ЭКОНОМИЧЕСКОГО РОСТА И СОЦИАЛЬНОГО РАЗВИТИЯ» (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
  29. ↑ Республика Ингушетия (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). Журнал «Юг России» (18 лайчилла 2003). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 8.12.2009.
  30. ↑ ИА REGNUM. В Ингушетии создана Красная книга флоры и фауны республики (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар) (17 тушола 2008). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 12.12.2009.
  31. ↑ Любин В. П., Бадер Н. С., Марковин В. Н. Первые местонахождения орудий каменного века в ЧИАССР // КСИА. Вып. 92. — 1962. — С. 121.
  32. ↑ Любин В. П. Мустьерские культуры Северного Кавказа // V Крупновские чтения по археологии Кавказа (Тезисы докладов). — Махачкала, 1975. — С. 2.
  33. ↑ Любин В. П., Беляева Е. В. Среднепалеолитические памятники Ингушетии и проблема миграции палеолитических людей в центральной части Большого Кавказа // Startum plus. № 1. — Кишинев, 2001. — С. 322—337.
  34. ↑ Любин В. П., Беляева Е. В., Мальсагов Б. Ж. Разведки палеолита на Сунженской равнине в Ингушетии // Древний Кавказ: ретроспектива культур. Международная научная конференция, посвященная 100-летию со дня рождения Е. И. Крупнова (XXIV Крупновские чтения по археологии Северного Кавказа). — М., 2004. — С. 113.
  35. 1 2 3 Агиров, 2021, оа. 14.
  36. 1 2 Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, оа. 12.
  37. 1 2 3 Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, оа. 41—73.
  38. ↑ Степи европейской части СССР в скифо-сарматское время / А. И. Мелюкова. — М.: Наука, 1989. — С. 252.
  39. ↑ Крупнов, 1960, оа. 77.
  40. ↑ Кодзоев Н. Д. Официальный сайт Республики Ингушетия: История Ингушетии (краткий очерк) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 1.04.2010.
  41. ↑ Крупнов, 1960, оа. 70—75.
  42. ↑ Козенкова В. И. Кобанская культура. Восточный вариант // САИ. Вып. 2-5. — М.: Наука, 1977. — Т. I.
  43. ↑ Мужухоев, 1995, оа. 7—8.
  44. 1 2 Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, оа. 74—82.
  45. ↑ Гумба, 1990, оа. 9—10.
  46. 1 2 Гумба, 1988, оа. 12.
  47. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, оа. 80—82.
  48. ↑ Леонти Мровели, 1979.
  49. ↑ Картлис Цховреба, 2008, оа. 24.
  50. ↑ Дударов А-М. Некоторые вопросы расселения древних ингушей и существования у них собственной государственности // Республиканская общественно-политическая газета «Ингушетия». — 2010. — 23 января дийнахьа. (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам)
  51. ↑ Картлис Цховреба, 2008, оа. 25.
  52. ↑ Гумба, 1988, оа. 10.
  53. ↑ Пиотровский Б.Б. История народов Северного Кавказа с древнейших времён до конца XVIII в.. — М., 1988. — С. 74.
  54. ↑ Крупнов, 1971, оа. 32.
  55. ↑ Adrienne Mayor, 2014, оа. 361.
  56. ↑ Julius von Klaproth, 1812, оа. 643—644.
  57. ↑ Karl Koch, 1843, оа. 489.
  58. ↑ Бутков, 1837, оа. 10.
  59. ↑ Яновский, 1846, оа. 201.
  60. ↑ Wahl O. W., 1875, оа. 239.
  61. ↑ Волкова, 1973, оа. 135, 136.
  62. ↑ Julius von Klaproth, 1812, оа. 351.
  63. ↑ Генко, 1930, оа. 712.
  64. ↑ Еремян, 1973, прим. 94, оа. 270.
  65. ↑ Волкова, 1973, оа. 136, 137.
  66. ↑ Сотавов, Мейер, 1991, оа. 207.
  67. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, оа. 13—14.
  68. ↑ «Это Кавказ». Быть аланами. На родство со средневековыми аланами претендуют сразу несколько кавказских народов. Археолог и этнолог Виктор Шнирельман — о том, как загадочные предки влияют на судьбу современного Кавказа // etokavkaz.ru. — 2020. — 22 апреля дийнахьа. Архиве диллад 26 01 2022.
  69. ↑ Ахриев, 1875, оа. 1.
  70. ↑ Притула А. Д. Арабские страны Ближнего Востока в средневековье (Египет, Сирия, Ирак) (эрс.). www.hermitagemuseum.org (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). Государственный Эрмитаж. Архиве диллад 2022 шера наджгоанцхой 3 дийнахьа.
  71. ↑ Казарян А. Ю., Белецкий Д. В. Тхаба-Ерды: к вопросу о датировке церкви и ее месте в средневековом зодчестве Кавказа // Вестник Археологического центра им. Е. И. Крупнова. Выпуск III. — «Пилигрим», 2009. — С. 50—94. — 130 с. — ISBN 978-5-98993-121-7.
  72. ↑ Минорский, 1963, оа. 192.
  73. ↑ Агусти Алемань, 2003, оа. 569.
  74. ↑ История народов Северного Кавказа, 1988, оа. 167.
  75. ↑ Виноградов, 1980, оа. 29—31.
  76. 1 2 3 4 5 Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, оа. 115—129.
  77. ↑ Гумба, 1988, оа. 8.
  78. ↑ Хрусталёв Д. Г. Русь и монгольское нашествие (20-50 гг. XIII в.). — СПб.: Евразия, 2015. — С. 201—203.
  79. ↑ СМИЗО, 1941, оа. 23.
  80. ↑ Батчаев В. М. Из истории традиционной культуры балкарцев и карачаевцев. Нальчик, 1986. С. 90.
  81. ↑ Соловьев С. М. Сочинения. М., 1993. Т. III. Кн. 2. С. 227
  82. ↑ СМИЗО, 1941, оа. 181.
  83. 1 2 Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, оа. 130—132.
  84. ↑ Газиков Б. Д. К вопросу о маршрутах походов Тимура против «эльбурзцев» // Ингушетия на пороге нового тысячелетия. Тезисы докладов научно-практической конференции 29 апреля 2000 года. — Назрань, 2000. — С. 79.
  85. 1 2 Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, оа. 142—144.
  86. ↑ Тутаев А. Князь // Сердало : газета. — 1997. — № 89.
  87. 1 2 Дешаш белгалдахара гӀалат Неверный тег <ref>; для сносок ingush не указан текст
  88. ↑ Гюльденштедт, 1809.
  89. 1 2 Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, оа. 236.
  90. ↑ Блиев М. М. Русско-осетинские отношения. Орджоникидзе, 1970. С. 212—215.
  91. ↑ Бутков, 1869, оа. 302—303.
  92. ↑ Трепавлов В. В. «Добровольное вхождение в состав России»: торжественные юбилеи и историческая действительность // Вопросы истории. № 11. 2007. С. 155.
  93. ↑ Гюльденштедт, 1809, оа. 113.
  94. ↑ Штедер, 1996, оа. 192.
  95. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, оа. 238.
  96. ↑ Торжество празднованiя 50-летия основанiя г. Владикавказа. // «Терские ведомости» : газета. — 1911. — 5 апреля дийнахьа (№ 75). Архиве диллад 26 01 2022.
    Сегодня мы празднуем 50-летие города Владикавказа. Раньше, на том месте, где ныне расположен г. Владикавказ, существовал ингушский аул Заур, но в 1784 г., по распоряжению князя Потемкина, на месте, где существовал этот аул, для охранения Военно-Грузинской дороги, служившей единственным удобным путем для соединения с Закавказьем, была устроена крепость Владикавказ, а в 1785 г. по указу Императрицы Екатерины II, от 9 мая, в крепости была выстроена первая православная церковь. Как только была устроена эта крепость, часть осетинской народности спустилась с гор и поселилась у стен этой крепости, под защитою местных войск. Образовавшийся осетинский аул стал называться «Капкай», что в переводе на русский язык означает «Горные ворота».
  97. ↑ Бутков, 1837, оа. 8.
  98. ↑ Терский областной статистический комитет. Терский календарь. Вып. 5 / Г. А. Вертепов. — Владикавказ: Типография Терского областного правления, 1895. — С. 14. — 409 с. Архиве оттадаьд: 22.12.2021.
  99. ↑ Владикавказъ. 31 марта // «Терские ведомости» : газета. — 1911. — 31 марта дийнахьа (№ 71). Архиве диллад 25 01 2022.
  100. ↑ Н. Д. Кодзоев. История ингушского народа (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 18.05.2011. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 11.05.2012. Архиве диллад 2012 шера маьтсела 11 дийнахьа.
  101. ↑ Кавказская война и Ингушетия. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 21.12.2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 23.08.2011. Архиве диллад 2009 шера тов 7 дийнахьа.
  102. 1 2 Назрановское восстание 1858 г. Очерк истории ингушей XIX века (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 7.12.2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 23.08.2011. Архиве диллад 2009 шера тов 7 дийнахьа.
  103. ↑ РЕСПУБЛИКА ИНГУШЕТИЯ. КРАТКАЯ СПРАВКА О РЕГИОНЕ (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 21.12.2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 23.02.2005. Архиве диллад 2005 шера саькура 23 дийнахьа.
  104. ↑ Официальный сайт Республики Ингушетия. [http://ingushetia.ru/culture/index.shtml История Ингушетии (краткий очерк)]. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 21.12.2009. Архиве диллад 2011 шера тов 2 дийнахьа.
  105. ↑ Ингушская автономная область // Доккха советски энциклопеди : 66 том дола (65 том а, 1 тӀатохар) / керттера ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советски энциклопеди, 1926—1947.
  106. ↑ Гучмазов А., Траскунов М., Цкитишвили К. Закавказский фронт Вел. Отечеств. войны (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 21.12.2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 21.12.2012.
  107. ↑ rian.ru. Наказанный народ. Как депортировали чеченцев и ингушей (эрс.) (22 саькура 2008). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 8.12.2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 23.08.2011.
  108. ↑ Р.Н.Жабраилов. Курс лекций по истории Чечни (XIX-XX вв.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 12.12.2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 23.08.2011.
  109. ↑ Муса Евлоев. Как принималась Конституция Республики Ингушетия // Газета «Сердало». — 2014. — 27 февраля дийнахьа (№ 31). — С. 3.
  110. ↑ Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации, Закон РФ от 04 июня 1992 года № 2927-1
  111. ↑ О порядке введения в действие Закона Российской Федерации «Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации».
  112. ↑ Постановление Съезда народных депутатов Российской Федерации от 10.12.1992 № 4070-I. (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 16.12.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 22.02.2014. Архиве диллад 2014 шера саькура 22 дийнахьа.
  113. ↑ Закон РФ от 10 декабря 1992 г. N 4071-I
  114. ↑ Документы VII Съезда народных депутатов Российской Федерации // «Российская газета», 29 декабря 1992 года, № 278 (614), стр. 5
  115. ↑ Законы РСФСР/РФ 1990—1993 и поправки к ним до весны 1995 (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
  116. 1 2 3 4 Краснослободцев В.П. Социальный атлас российских регионов (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 8.12.2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 12.09.2011. Архиве диллад 2011 шера тов 12 дийнахьа.
  117. 1 2 3 Источник (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
  118. ↑ Демографический ежегодник России (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). Федеральная служба государственной статистики (Росстат). — см. приложение к сборнику.
  119. ↑ Ожидаемая продолжительность жизни при рождении. Единая межведомственная информационно-статистическая система (ЕМИСС) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). Архиве диллад 2022 шера саькура 20 дийнахьа.
  120. ↑ Глава Ингушетии отчитался перед Президентом страны о развитии региона. Эксперт (29 маьтсела 2024).
  121. ↑ Национальный акцент (эрс.). nazaccent.ru.
  122. ↑ Всемирная география (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
  123. ↑ Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
  124. ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам. Архиве диллад 2020 шера маьтсела 13 дийнахьа.: см. Архиве диллад 2012 шера ардара 18 дийнахьа.
  125. ↑ Конституция Республики Ингушетия, 1994, статья 14.
  126. ↑ Магас — «Город Солнца» — новая столица Ингушетии (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 10.11.2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 30.12.2013. Архиве диллад 2003 шера тушола 7 дийнахьа.
  127. 1 2 Евлоев, 2014, оа. 3.
  128. ↑ Конституция Республики Ингушетия, 1994, статья 65.
  129. ↑ Конституция Республики Ингушетия, 1994, глава 6, статьи 83—88.
  130. ↑ Сведения о наличии и распределении земель в Российской Федерации на 01.01.2017 (в разрезе субъектов Российской Федерации) Архиве диллад 2019 шера тушола 23 дийнахьа. // Федеральная служба государственной регистрации, кадастра и картографии (Росреестр) Архиве диллад 2019 шера бекарга 3 дийнахьа.
  131. ↑ Закон Республики Ингушетия от 04 октября 2018 года N 42-РЗ «Об утверждении Соглашения об установлении границы между Республикой Ингушетия и Чеченской Республикой» (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
  132. ↑ Социально-экономические характеристики Архиве диллад 2017 шера бекарга 17 дийнахьа. на официальном сайте Республики Ингушетии
  133. ↑ Даудов, 2005, оа. 87.
  134. ↑ Албогачиева, 2015, оа. 167—255.
  135. ↑ Конституция Республики Ингушетия, 1994, статья 11.
  136. ↑ Архивированная копия (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). Архиве диллад 2015 шера аьтинга 10 дийнахьа.
  137. ↑ Архивированная копия (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). Архиве диллад 2015 шера аьтинга 10 дийнахьа.
  138. ↑ North Ossetia profile (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
  139. ↑ Вексиллография.ру (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
  140. ↑ Геральдикум.ру (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
  141. ↑ Ты расцветай, Ингушетия (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
  142. ↑ 7.12.2010 года N 57-РЗ РЕСПУБЛИКА ИНГУШЕТИЯ КОНСТИТУЦИОННЫЙ ЗАКОН О ГОСУДАРСТВЕННОМ ГИМНЕ РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ Принят Народным Собранием Республики Ингушетия 25.11.2010 года (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). Архиве диллад 2014 шера кӀимарса 8 дийнахьа.
  143. ↑ Комитет Республики Ингушетия по туризму. 100 достопримечательностей (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 5.06.2018.
  144. ↑ Мемориальный комплекс жертвам репрессий (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
  145. ↑ Журнал «Дош». Мемориал жертвам политических репрессий. — 2011. — 16 мая дийнахьа (№ 24).
  146. ↑ Достопримечательности Ингушетии. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 25.04.2006.
  147. ↑ Мавзолей Борга-Каш. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 31.05.2010. Архиве диллад 2010 шера маьтсела 31 дийнахьа.
  148. ↑ Заповедник «Эрзи» (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 10.11.2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 5.07.2009.
  149. ↑ Чудеса России — Заказник «Ингушский» (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
  150. ↑ Magas.ru (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
  151. ↑ Газета «Сердало». Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 8.02.2012. Архиве диллад 2012 шера саькура 8 дийнахьа.
  152. ↑ Музеи Ингушетии (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
  153. ↑ Основные этапы становления и развития ингушской литературы и библиотечная деятельность (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
  154. ↑ Исай Фельдман. Кухни народов СССР
  155. ↑ http://ingislamuniver.ru (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ingislamuniver.ru. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 21.06.2016.
  156. ↑ В Ингушетии строится новый православный храм (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).

Бовхамаш

Литература

Литература (профилах йоацар)

Каьхаташ

Мехкасурташ

ТӀатовжамаш

Ло:Wikiatlas

  • Официальный сайт Республики Ингушетии. Главная страница (эрс.). ingushetia.ru. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 24.01.2017.

Ло:Северо-Кавказский федеральный округ Ло:Субъекты Российской Федерации Ло:Кавказ

Хьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=ГӀалгӀайче&oldid=71869»