Коазой Дауда Нурдин

Кечал я укхазара: Википеди
Перейти к навигации Перейти к поиску

Коазой Дауда Нурдин
Коазой Дауда Нурдин.jpeg
Ваь ди 16 Муттхьал 1961(1961-03-16) (60 шу)
Ваь моттиг ТIой-Юрт
Паччахьалкхе Россе ФедерациFlag of Russia.svg Россе Федераци
ГIалгIайчеFlag of Ingushetia.svg ГIалгIайче
Тайпа Коазой
Ӏилман дакъа тархьар
Альма-матер Томскера паччахьалкхен университет
Ӏилман дарж тархьара Iилмай доктор
ЦӀихеза ва
укх бахьан
ГIалгIай Мехка кердача нанагIала цIи хержар ва; «ГIалгIайчен тархьар» яхача Iилман белха кулгалхо ва

Коа́зой Да́уда Нурди́н (эрс: Кодзоев Нурдин Даутович) (1961 Муттхьал 16, ТIой-Юрт, НГӀАССР) — цIихеза гIалгIай Iилманхо, тархьара Iилмай доктор, иштта йоазонхо а, суртанча а.

Вахара сурт оттадар[тоаде | тоаде чура]

Дешара ха[тоаде | тоаде чура]

Нурдин ваь дукха ха ялале ГIазакхстане дIабахе кIеззига ха йоаккх цун дас-нанас, шоашца шоай бераш а долаш. Цига цхьа ши шу а даьккха цIабаьхкачул тIехьагIа уж баха хайшаб Наьсаре. 1968-ча шера Наьсарен № 1 йолча школе деша вахав Нурдин. 1978-ча шера йистеяьккхай цо цу хана Наьсаре керда хьалъяь № 4 йола школа. 1978-1979-ча шерашка Якуте хул из болх беш. 1979-ча шера из деша эттав Томскерча университета тархьара факультете. Цигара, 4 курс яьккха 5-ча курсе дешаш волча хана, цхьацца цу заман гIалгIай къаман кIалдиса латта гIулакхаш хьехадеш, айде гIерташ хилар бахьан долаш бехк а бий дешара дIавоаккх Нурдин. Цул тIехьагIа 1984-ча шера Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета заочни отделене дIаотт из дIахо Iилма Iомадар духьа. Цига дешаш а волаш тархьар предмет хьехаш Аьлтий-Юртарча 8-ча шерага кхаччалца дешар хиннача школе болх бу цо. Бакъда, дукха ха ялалехь, дешар заочно хиларах ваха бокъо я аьле, кхайке тIа а вийхе, 1984-1986-гIча шерашка советий эскаре амал даьд цо. ХIаьта цигара цIавеча, 1988-ча шера дIачакхдоаккх цо ший дешар. Эскарера ц1авеча балха юхааравоал из хьалха ше хиннача Аьлтий-Юртарча школе.

Болх бар[тоаде | тоаде чура]

1987-ча шера Аьлтий-Юртарча школера хьа а ваьле, Наьсарен № 1 йолча школе балха вода Нурдин, истори хьехаш. Цига цо болх бу кхаь шера. 1994-1997-ча шерашка ГIалгIай паччахьалкхен мехктохкама музее болх бу цо. Цига балха волаш, ше Томскера Iоаяь материал тохкаш дукха къахьега.

Кхувш воагIача хана денз къаман тархьар дагадоаллаш волча Нурдина ше Томске деша волча хана цхьацца г1алг1ай къамаца дувзаденна шийна кора мел даь хIама д1аязду, к1езига дар аьле цадуташ. «Йоаккха бибилитека яр тха университете. Цу библиотеке дукха вагIар со, вай тархьарца дувзаденна йоазонаш лехаш, уж хьатIаяздеш. Сайна пайдана хургда аьнна хеташ дола цхьа хIама дIа ца яздеш дитацар аз. МоллагIа а вай къамаца, мехкаца, меттаца дувзаденна хIама тIадолаш цхьа мугIа сайна корабича цох доккха х1ама хеташ из хьатIаязбора. ТIехьагIа цхьацца тархьар Iилман даькъе балхаш яздеча хана дикка накъа баьнаб сона цу хана айса баь болх», – йоах Нурдина.

Ше 2-ча курсе деша вагIача хана денз волавеннав Нурдин цхьацца Iилман йоазош де. Исбахьлен йоазош школе деша вагIача хана денз деш хиннав из. Уж цо кепадийттад «Наьсарен оаз», «Сердало», «Ленина никъ», «Наьсархо», «Комсомольское племя», «Нефтяник», «Ингушетия» яхача газеташ тIа, цул совгIа, «Лоаман Iуйре», «СелаIад», «Маьтлоам», «Дон», «Литературни ГIалгIайче», «Литературная Кабардино-Балкария» яхача тептараш тIа. Иштта, тIехьагIа цун исбахьлен кхоллам юкъебахаб 4, 5, 8 классашта долча Ӏаморгашта тIа. ДукхагIа мел дола Нурдина литературан балхаш берашта лаьрхIа да. Укхаза ала деза, берашцара чам болаш, уж дукха дезаш, шоай къаман гIулакх довзаш уж хьалкхер дог доахаш хиларца да цо берашта лаьрхIа яздеш хилар бахьан, аьнна.

Хоамбоаржабар даькъе хьинаре къахьийгарех ца1 ва Нурдин. Цо болх баьб «ГIалгIайче», «Наьсарен оаз» яхача газеташка. 1997-ча шера Россе хоамбоаржабархой цхьоагIон чу дIаэца из. ХIаьта гIалгIай литература дегIадоаладаргахьа къахьегаш хилар бахьан долаш 2001-ча шера из дIаэца ГIалгIайчен йоазонхой цхьоагIон чу. Дукха ха ялале 2002-ча шера Россе йоазонхой цхьоагIон доакъашхо а хул цох. ХIаьта 2003-ча шера из дIачувода Россе литературан фонде. Ше яздеча балхашкахьа а, шийна болча сакъердама а, вешта лаьрххIа а сурташ дехкаш даь балхаш хиларах 2009-ча шера Нурдин дIачуэца, ГIалгIайчен суртанчий цхьоагIон чу.

Исбахьлен литература а, Iилман а даькъе къахьийга дукха тайп-тайпара книжкаш арадийнад Дауда Нурдина. 2002-ча шера «Доккха дий вай дуне?» яха дувцараши фаьлгаши тIадола берашта лаьрхIа хьалхара книжка кепатехад цун. «Со седкъий гулдеш лел» яхача стихай гуллам арадаьннад цун 2010-ча шера. Иштта цу шера арадаьннад «Баскилг» яха берашта лаьрхIа стихай гулам. 2012-2015-ча шерашка арадийнад цунна берашта яздаь стихайи, фаьлгии, дувцари гулламаш: «Це пу?» (2012-гIа шу), «Садоалла хIамаш» (2013-гIа шу), «Ва-да-дай!» (2013-гIа шу), «Зоокарт» (2015-гIа шу), «Говза эп» (2015-гIа шу). «Дийнаташи баьцовгIаши» яха гIалгIай-эрсийи, эрсий-гIалгIайи дошлорг арадаьннад 2012-ча шера. 2015-ча шера арадаьннад Б1арахой Нинайци Хайренаькъан Бай- Iаьлаци цхьана оттадаь «ГIалгIай-эрсий терминий дошлорг».

ДIахо йодача хана таро хуле арадаха лаьрхIа волаш кийчдаь дадаш дукха балхаш да Нурдина. Царех дукхагIдараш шийна дукхабезача дешахошта – берашта лаьрхIа да цун, «Йилбазахийкхухьаргаш», «Бийдольгаш», «Водар со, водар со…», «Лорси Солсеи», «Сонта шолкъа», «ГIалгIай мохк» иштта кхыдараш а. Вешта боккхагIчарна лаьрхIа яздаь «Тийшаболх» яха книжка а кийчдаьд кепатоха мара цадезаш. Цул совгIа Къилбаседа Кавказа йоазонхой дувцарий гулламашта юкъе дахад цун цхьацца дола дувцараш.

Вай мехка дайзача а ца Iеш, Даькъасте массанахьа довзаш да ала йиш я Коазой Дауда Нурдина сурташ. Дукханахьа ший сурташ наха гойта овттадаь хиннад цо, хьежача наха лакха мах а беш. Цунга хьежжа дукха толамаш а даьхад. Вай мехка а, мехкал арахьа а дукха выставкаш яй. 1995-ча шера Элдарха-ГIалий тIарча Музее «ГIалгIайчен исбахьле» аьнна цIи а йолаш ший суртай выставка ю цо. ХIаьта 1995-ча шера цу музее цIаькха выставка ю, «Золотая осень Ингушетии» аьнна цIи а тиле. Цу шера Назранерча Паччахьалкхен мохктохкара музее дIахьу цхьаькха выставка. 2000-ча шера Москве, «Шалом» яхача Европа къамай культуран центре выставка дIахьу, 2001-ча шера гIалгIай халкъа «Сесарий цIей» дездеш Назране цхьакха выставка хул. Назрань шахьар кхелла 220 шу дизар дездеш 2001-ча шера Назране цхьакха выставка хул, «Современное искусство художников Ингушетии» яха выставка дIахьу, Майкопе 200-ча шера.

Литература дегIадоаладареи сурташ дехкареи декъе къахьийгача а ца Iеш Нурдина дукха балхаш даьд гIалгIай истори тохкаш. 2002-ча шера «История ингушского народа» яхача книшка арадаьннад, 2003-ча шера «Магас по археологическим и письменным источникам», 2006-ча шера «История развития судебной системы Ингушетии», «Город Назрань: исторический очерк» иштта кхы дукхадарашш. 2011-ча шера арадоал Нурдин бехктохкаме редактор а волаш, из юкъе а волаш виъ автора яздаь «ГIалгIайчен истори». Ше мел даьча Iилман белхашта юкъе эггара лоархIаме из болх хета шийна, йоах Нурдина. (ХIаьта ала деза, Нурдин автор а волаш ткъаь дийтта кинижка арадаьнна хилар).

1998-ча шера Наьсарен № 1 йола гимназе хьайийлачахой 2015-ча шерага кхаччалца «История Ингушетии» яха предмед хьехаш, «Историки-краеведы» яхача клуба кулгалхо волаш балхаш даьд Нурдина. Цо болх баьча цу шерашка гимназе кепатохаш ара мел даьннача книшкан редактор хул из. Дукха книжка да цар цу юкъа арадаьккхар. «Цхьацца исторен, литературан, хьехархошта долча пособия даькъе къахьегаш 50 совгIа книжка арадаьккха хургда оаха», – йоах Нурдина ше гимназе болх баь ха дагаухаш.

Хьоадинза дита йиш яц цхьакха. 1994-ча шера ГIалгIайчен керттера шахьар а хургйолаш хьалйоттаргйолча шахьарах Магас аьнна цIи тиллар Нурдин ва. Цо хьалха даккхарца барт а кхийтта дIатиллай Магас яха цIи. «Магас тхьовра моалой тIабаьхкачахана цар йоха яь Аланий керттера шахьар хиннай, тIаккха оаха цхьацца оахкама тохкамаш дича хIанзар Магас иллача из илай аьнна хеташ соцам ба вай. Цудухьа иштта цу шахьара цIи хьадийнае а, из иллача кхыйола цIи лелаеш шахьар цахилар а ловш ишта хьалхаяьккхаяр аз из цIи», – йоах дIахо Нурдина, цу хана ше дош оттадар мишта хилар дагаухаш.

2004-гIча шера денз из болх беш ва ГIалгIай Iилма-тохкама института исторен отдела хьалххо волаш. Цо кулгалдеш цига арадийнад «Вопросы истории Ингушетии»(ГӀалгӀайчен тархьаран хаттараш) яха исторен Iилман болхлой гулламаш.

1993-1994-ча шерашка «СелаIад» яхача берий таптара редакце болхбаьб Нурдина. Цига болхло волаш а, дукха ший йоазош кепадетташ цу тептара тIа автор ва из тахханалца.

Паччахьалкхен совгIаташ[тоаде | тоаде чура]

Дукха да Iилма тохкаш Нурдина даь балхаш. Цо ше баьча Iилман балха тIа хьигача къина духьал баркал оалаш, 2006-ча шера «Заслуженный деятель науки РИ» яха цIи еннай цунна.

ТIатовжамаш[тоаде | тоаде чура]