Чулоацамага гӀó

Магас

Википеди материал
Пхье
Магас
Магас
Байракх Герб
Байракх Герб
43°10′ с. ш. 44°49′ в. д.HGЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Пхье округ Магас
Пхьеда Овшанаькъан Башира Ӏусман
Тархьари географии
Йиллай 1994 шера
Хьалхара хьоахаяр 943 шу[1]
Хьалхагӏа хинна цӏераш Магас, МагӀас
Пхье я 2000 шера денз
Майда 12,63[2] км²
Лакхал 600 м
ӏалама лоаттам юккъера
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой ↗15 279[3] саг (2022)
Айххал 1209,74 саг/км²
Къамаш гӀалгӀай, эрсий, кхыбараш а
Динаш сунний бусалбаш, православхой
Бахархой цӏераш мага́схо, магáсхой
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
Телефона код +7 8734
Почтовый индекс 386001
Код ОКАТО 26401
Код ОКТМО 26701000001
magasonline.ru
Магас (Россия)
Магас
Москоа
Магас (ГӀалгӀайче)
Магас
Магас
Викилармий логотип Медиафайлаш Викиларма чу
Магас йотта йолалуш

Магас (я) (иштта Магате) — ГӀалгӀай Мехка нанагӀала.

ХӀанзара Магас йиллай 1992 шера, 700 шерал совгӀа хьалха Аланойчен нанагӀала а хинна йохаяьчул тӀехьагӀа меттаоттаяьй из. Эрсечен субъекта административни юкъ йолча пхьешта юкъера эггара зӀамигагӀеи къонагӀеи я из. Мехка лоадам бола пхье я иззамо цӀи йола пхьен округ хул цох[4].

Этимологи

[тоаде | тоаде чура]

Тархьаре Магасах яхад МаӀас, Маγас (МагӀас)[5][6], М.к.с. (Макас)[7], Микес[8], М.н.к.с. (Минкас)[9], Мегет[10], Ме-цио-сы[11], Май-гэ-сы[12].

ГӀалгӀай Мехка кердача нанагӀалий цӀи «Магас» хургйолаш хьийхар цӀихеза тархьархо Коазой Дауда Нурдин ва. Юххера ГӀалгӀайчен Мехкдас кхычарна юкъера из хержа хиннай[13]. Моттигерча тархьара, археологе, лингвистикан хоама тӀа а товжаш, цигарча географе цӀерай топонимикага овла а бодаш тиллай кердача нанагӀалийна цӀи[14]. «Магас» яхача топонима чу «Ма» гӀалгӀай меттала малх яхилга да[~ 1]. ХӀаьта, «га»/«го» («круг», «диск») тӀатехача хьахул «мага»/«маго»[~ 2] — «маьлха гом, маьлха го». Чаккхенга латта «с» — гӀалгӀай «са» (лаьтта, моттиг) яхачох хьадаьнна дола моттиг белгалъю да́къилг да.

«Магас» ширача гӀалгӀай меттала «маьлха лаьтта/моттиг» яхилга да, амма нагахьа санна из пхье цӀи яле, «маьлха пхье» аьнна, дашха йиш я из дош[15][16][17].

Географи

[тоаде | тоаде чура]

Магас Наьсаренах зӀилбухен-малхбоалехьа йоал, ГӀалгӀайчен ХӀирий мехкаца долча гӀай. Пхье Шолжал лакхехьа латт лакхача шувна тӀа, цун абсолютни лакхал форда тӀех 540-негара 600-нега кхаччалца метр я.

Магас МСК (москверча хан) сахьатий зоне я. Лелаш йолча ханацеи UTC ханацеи йола башхало +3:00 я[18]. Лелаеш йолча ханагеи географе йӀоахалгеи хьежжа́[19] юкъера маьлха делкъе Магасе 12:01 даьлча хул.

Тархьар

[тоаде | тоаде чура]

Шира зама

[тоаде | тоаде чура]

Духхьашха хьоахаяри моттиги

[тоаде | тоаде чура]

Шира Мага́с Аланой паччахьалкхен нанагӀала хиннай. Эггара хьалха из тептараш тӀа хьоахаяьй иттлагӀча бӀаьшера ваьхача МасӀуди яхача Ӏарбечо 943 шера[1][20]. Магас илла моттиг белгалъю кхыча Ӏарбечо, МасӀуде заманхочо, Ибн Рустас. Цо язду, Аланой мехкагара малхбоалехьа уллача Сарир цӀи йолча паччахьалкхен доазон тӀара (хӀанз нохчашкахьа Орга хий доагӀачара[13]) кхаь дийнахьа малхбузехьа лоамашкеи баьшкеи гӀолла никъ бича, гӀаш воагӀа саг Магасе кхоачаргва, аьнна[6][21]. Цунна тара да XI-ча бӀаьшера ваьхача Аль-Бакре яздаьр а[22].

Шира Магас хинна моттиг белгалъеча хана тархьара хоама́и археологе оахкамаштеи тӀа а товжаш тайп-тайпара эршаш эттай Ӏилманхой хила мегачоа:ГӀаьбартий-Малкхарой мехка йоаллача Джулатаца а[23] , ЭгӀарча Архызерча бур-боарзаца а, Алхан-Кхаьллерча бур-боарзаца а нийсъю из, таханарча ХӀирийчен Берса-Пхье, Товсолта-Юрт, Инала-Юрт, Берд-Юрт йолчеи, ГӀалгӀайчен Наьсарен шахьара Яндаре, Экажакъонгий-Юрт, Ӏаьлий-Юрт, СурхотӀе, иштта Наьсаре, хӀанзара Магас йолчеи а нийсъю — укхаза корадаьд аланой заман 30-нел совгӀа бур-боарзи, пхьаи, уж хьахотта духьалъоттама сангараши, дуккха кашамаши[15][24]. В. Б. Виноградова хетачох, укх сийленгий тоабан область Даькъасте эггара йоккхагӀчарех я[25]. А. Алемана Гильом Рубрука Castellum Alanorum аьнна язъяьр Магас хила мегаш я аьнна аьнна хиннад[26]. 2020-ча шера Гентерча Университетера Ӏилманхо волча Джон Лэтам-Спринкл яхачо Краснодарерча йисте уллача Ильичёвски бур-боарзаца нийсъяла мегаш я Магас аьнна аьннад[27].

ГӀалгӀай Ӏилманхошта хетачох, Оалойчен нанагӀала Магас иллай хӀанз Яндаре, ГӀаьзе-Ков, СурхотӀе, Экажакъонгий-Юрт, Ӏаьлий-Юрт ядача айъеннача метте, хӀанзара Магаса доазув чу а лоацаш, малхбоалехьа Эса чӀоже дӀатӀа а йоалаш[28].

Пхьен вахари йохаяри

[тоаде | тоаде чура]

Ше эггара чӀоагӀагӀа дегӀаена Магас дӀаэтта ха йолча хана, Кавказага диллача, геттара йоккха пхье хиннай из 15 эзар совгӀа саг а вахаш. Магасе йоазонаш а, дин а, тайп-тайпара лакха исбахьале йола говзалаш а, кизга-Ӏоакъинг а хиннад. Кхыча Европерча мехкашка геттара деза хинна даьре кӀадаш тӀехьа укхаза боккхийчари берашеи леладеш хиннад.

Ишттал йоккха фарал Магасе а, йоккхача Аланойче а, географецара моттиг дика хилар бахьан долаш хиннай: аланой паччахьалкхенга гӀолла йолхаш хиннай Евразе тӀа гӀолла бодаш хиннача Боккхача Даьре наькъа лоадам бола маршрут. Товар тӀадола кираш лоамий довкъашка гӀолла Ӏаьржа форд болча ӀотӀадолхаш хиннад, цигара кемашта а даьлийя, Ваьзареи, Мисарееи долхаш хиннад.

1235-ча шера Каракоруме — Моалой импере нанагӀалий чу Малхбоалехьарча Европе шедар хьа а доаккхаш геттара боккха тӀом хьош Ӏочубаха беза шоаш аьнна лаьрхӀад курултае. Джувейне, Рашид-ад-Дина[~ 3], «Юань ши»[29], кхычар а хьадувцачох, моалой 1238 шу чакхдоалаш, Ӏай, Магаса хьатӀаайттаб, Бату-хан, иштта Мункэ а хьалха а волаш. Цхьан бетта духьала лаьттаб гӀалгӀай моалошта, тамашийна дика духьале вӀаштӀехьадаьннад цар, амма моалой сов дукха хиларах дӀаяьккхай Магас моастагӀаша. Из хиннад, 1239 шу долалуш. «ЦӀи мара хӀама йисанзар Магасах», ― язду моалой бӀенаца хиннача йоазонхочо аль-Джувейне[30].

Оахкамашка корадаьр

[тоаде | тоаде чура]

Юкъерча боарза заман чухьа хӀанз Магас уллача «Къулбаседа Кавказа товшхала-тархьара юкъарал» хиннай латташ. Цу товшхалах йола дуккхадола археологе сийленгаш пхье хьалйоттача хана гучайийнай. Никъ болча а, иштта Экажакъонгий-Юрт I яхача Ӏемарий 5-ча боарза́ кӀалеи, Экажакъонгий-Юрт II яхача Ӏемарий 1-ча боарза́ кӀалеи дукха кашамаш корадаьд — юкъерча боарза заман 26 каш[31]. Цу сийленгашка техка материалаш Къулбаседа Кавказа товшхала-тархьара юкъарал дегӀаяра ерригача этапий экам беш я: из отташ хиннача духхьарча стаде тӀара вола а венна цун чаккхенга кхаччалца[32].

1997-ча шера маьтсела бутт хьатӀабалехь Магас йоттача 13 боарзеи, 43 къаьстта дола каши, цхьандаькъе еха кхо пхьаи кораяьй. 2001-ча шера саькура бетта ГӀалгӀай паччахьалкхен университета цхьан корпуса́ юхе лаьттан кӀалха Ӏемараш корадаьд, хила мегачох, сарматӀий заман а долаш — вай замал хьалхагӀа IV—III-гӀа бӀаьшераш. ТӀемахо хиннав из говрацеи кхыча тӀемахочун гӀирсацеи дӀавелла хинна[33].

Экажакъонгий-Юрт I яхача Ӏемарий № 1—4 йола боарзаш аланой хьалхарча заман — вай заман III—IV-ча бӀаьшерий сийленгаш да, цига корадаьд герзи, хозала лелаяь хӀамаши, цӀагӀа лелаяь пхьегӀаши оаттхалаши. Кхы а ши бур-боарз болча, уж а хьатӀабоагӀача наькъа кӀала хиннад, V-ча бӀаьшерага ехкаш йола шортта хӀамаш а кораяьй — хӀонной заман хӀамаш — Къулбаседа Кавказ яхача регионе наггахьа мара нийслуш доаца хӀама да из[34].

2001-ча шера хиннача хьалах Магасе хиннад укх тайпара археологе сийленгаш: № 1—5 йола Магасера боарзаш — вай з. хь. 3—1-гӀа эзаршераш, Магас-I яха пхьа — вай з. хь. 1-ча эзаршера юхьиг, Магас-II яха пхьа — вай заман 1-гӀа эзаршу[33].

ХӀанзара зама

[тоаде | тоаде чура]

1994-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа ГӀалгӀай Мехкда волча Овшанаькъан Руслана хьалхара кхера биллаб ГӀалгӀайчен нанагӀалийна[35]Ло:Проверить авторитетность.

1994-ча шера бекарга бетта 15-ча дийнахьа Россе Федераце Президент волча Б. Н. Ельцинс «ГӀалгӀай Мехка нанагӀала йоттарах» яхача амара́ кулг яздаьд[- 1]. Из ди «Магас пхьен ди» аьнна дездеш да[35].

1998-ча шера бекарга бетта 3-ча дийнахьа Халкъа Гулламо «ГӀалгӀай Мехка нанагӀалий цӀерах лаьца — Магас пхье» яха чӀоагӀам тӀаийцаб[36][- 2].

1998-ча шера ардара бетта 31-ча дийнахьа Магаса хьалхара объект хьайийлай — Мехкдаь гӀала — цига йоалл ГӀалгӀай Мехкдаь администраци[37]. Цул тӀехьагӀа цох аьттехьеи аьрдехьеи ши гӀишло хьалъяьй: Доалчени, Халкъа Гулламеи.

2000-ча шера маьтсела бетта 25-ча дийнахьа ГӀалгӀай Мехка Халкъа Гулламо Россе Федераце Паччахьалкхен Дума чу № 90044015-3 йола «ГӀалгӀай Мехка нанагӀалийна Магас яха цӀи яларах» яха Федеральни закона проект хьалчуйихьай[38]. 2000-ча шера оагӀой бетта 26-ча дийнахьа Паччахьалкхен Думас из закон тӀаийцад[- 3].

2000-ча шера тов бетта 11-ча дийнахьа Овшанаькъан Руслана Магаса пхьен администраци хьавӀашагӀъеллай[- 4].

2000-ча шера оагӀой бетта 20-ча дийнахьа РФ Федераце Совето ший чӀоагӀамца № 149-ФЗ «ГӀалгӀай Мехка нанагӀалийна Магас яха цӀи яларах» яха Федеральни закон могадаьд[- 5]. Россе Федераце Президент волча В. В. Путинс оагӀой бетта 26-ча дийнахьа кулг яздаьд цунна.

Ишта 2000-гӀа шу чакхдоаллача хана денз Магас ГӀалгӀай Мехка нанагӀала а йолаш дӀаэттай официально.

2008=ча шера ардара бетта 11-ча дийнахьа Мехкдас ший амарца Магас пхьен тхьамагӀа чӀоагӀдаьд[- 6].

2010-ча шера наджгоанцхой бетта 14-ча дийнахьа Магаса тхьамагӀийна тӀа а товжаш Пхьен Совето ший соцамца Магаса байракх чӀоагӀъяьй[- 7].

2010-ча шера кӀимарса бетта 19-ча дийнахьа ГӀалгӀай Мехкдаь администраце чу Магас керда Генеральни план чӀоагӀъяьй. Цу тӀа хьалхадаьккхар хиннад административни юкъ хьалъетта чакхъяккхар. Администраце гӀишлош ма яьллинге товшхала́и, дешара́и, унахцӀенони лаьрхӀа йола гӀишлош йотта йолаяьй, иштта массехк гӀа́т йола нах бахаргбола гӀишлош а.

2013-ча шера Мехкдаь ЛакхацӀенна духьала 100 метр лакха йола Барта гӀала хьалъяьй гӀалгӀай къаьнарча ӀаьдалагӀа — лоамара вӀов мо хургйолаш хьалъяьй из.

Моттигера шедоалдар

[тоаде | тоаде чура]

Магаса моттигера шедоалдара маьжений оттамах я[39]:

  • моттигерча шедоалдара викал йола маьже — Пхьен совет;
  • муниципальни кхоллама кулгалхо — Магаса пхьеда;
  • муниципальни кхоллама кхоачашдеш-доалдеш йола маьже — Магас пхьен администраци (моттигера администраци);
  • муниципальни кхоллама тӀахьожам беши чот еши йола маьже.

Дай (мэраш)

[тоаде | тоаде чура]

Бахархой

[тоаде | тоаде чура]
Бахача наьх дукхал
2001[40]2002[41]2003[40]2006[42]2008[42]2009[43]2010[44]2011[45]2012[46]
100↗275↗300↗337↗354↗415↗2502↗2581↗3367
2013[47]2014[48]2015[49]2016[50]2017[51]2018[52]2019[53]2020[54]2021[55]
↗4106↗4756↗5841↗6880↗7818↗8771↗10 333↗12 170↗13 601
2022[3]
↗15 279

Бахача наьх дукхал лоархӀаш хилча (01.01.2016) пхье 906-ча моттиге хиннай 1115[56] Россе Федерацен пхьешта юкъе[57].

Къамашцара лоаттам

2010-ча шера ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбаьчох[58]:

2020-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох пхье дахаш хинна къамаш (1 %-ал кӀезигӀа дӀалоаца къамаш «Кхыбараш» яхачоа даьча кӀалдаьккхача йоазонга хьажа)[59]:

КъамДукхал, сагДакъа
ГӀалгӀай13 18086,31 %
Эрсий12137,94 %
Кхыбараш[60]8785,75 %
Берригаш15 271100,00 %

Дешар

[тоаде | тоаде чура]

Ӏилма

Лакхера дешарченаш:

Ишколаш

Товшхал

[тоаде | тоаде чура]

Транспорт

[тоаде | тоаде чура]
«ГӀалгӀай Мохк»: «Россе Федераце субъектийи пхьений тхьамагӀаш» яхача сере пошта марка

Пхьенах 8 км гаьна Наьсаре яха аьшкнаькъа станци йоалл, 33 км гаьна — «Магас» аэропорт, юхегӀолла «Кавказ» яха федеральни автомагистраль йода — «Бакинка».

2017-ча шерагара денз пхье лиспедашта лаьрхӀа така да, хӀанзара велотакси (велокэб) я йолаш[61].

Автобусаш лелар[62]

Магасе гӀолла автобуса маршрут 2015-гӀа шу долалуча хана хецай[63]. Пхье болх беш маршрутагӀа лелача таксе система я.

Пхье маршруташ:

  • № 1М ЖамаӀат маьждиг — ЖамаӀат маьждиг (гӀоз беш я)
  • № 2М Заьзганаькъан Идриса проспект — Заьзганаькъан Идриса проспект (гӀоз беш я)

Кхыча пхьешка лела маршруташ:

Терко тӀаоза моттигаш

[тоаде | тоаде чура]

Сурташ

[тоаде | тоаде чура]


Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
Доашхамаш
  1. ↑ Дукха ха яц гӀалгӀаша малхах «ма» я́ха. Ширача урартхоша маьлха Даьлах йоаккхаш хинна цӀи я «Ма» яхар. ХӀанзара гӀалгӀай «малх» яха дош шин дешах латт: «ма» («малх»), «алхха» («цаӀ мара доаца, къоастадаь»). Байсаранаькъан Муртаза Идриса ший «БӀаьшерий боадонгара» яхача романа чу белгалдоаккхаш яздаьд: «Боккхийча нáха хьаяхачох, хьалха малхах ма я́ха́д, утӀаккха цу тӀа алхха ӀотӀакхийттад». Малхах Даьла веш хиннача гӀалгӀаша Ма́лхá те́къача хана даь кхайкар да «ма алхха» яхар
  2. ↑ Къаьнарча гӀалгӀай оаламо хьаяхачох, цхьадолча тайпай (Салгхой, ТӀумахой, Оздой) гаьнара да́ (этнарх) Маго яхаш ва. Маго моцагӀа гӀалгӀаша маьлха Даьла мо лоархӀаш хиннав. ГӀалгӀай лоам хӀанз а латташ да шира ерд Маго-Ерд яхаш цӀи а йолаш.
  3. ↑ Джувейне моалоша йохаяь пхье эрсий я аьнна язъяь хиннай, Рашид ад-Дина хӀама белгалдаьккхадац.
Нормативни бокъон акташ
  1. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 15 апреля 1994 года № 788
  2. ↑ Постановление Народного Собрания Республики Ингушетия от 03.04.1998 № 232
  3. ↑ Федеральный закон от 26 декабря 2000 года № 149-ФЗ «О присвоении столице Республики Ингушетия наименования — Магас»
  4. ↑ Указ Президента Республики Ингушетия от 11 сентября 2000 года № 153
  5. ↑ Постановление Совета Федерации ФC РФ от 20 декабря 2000 года № 336-СФ «О Федеральном законе „О присвоении столице Республики Ингушетия наименования — Магас“»
  6. ↑ Указ Президента Республики Ингушетия от 11 октября 2008 года № 380 "О Гербе г. Магас — столицы Республики Ингушетия»
  7. ↑ Решение Городского Совета Муниципального образования «Городской округ город Магас» от 14 января 2010 года № 12/5-1 «Об утверждении Положения о флаге города Магас — столицы Республики Ингушетия»
Бовхамаш
  1. 1 2 Минорский, 1963, оа. 192.
  2. ↑ Официальный сайт муниципального образования «Городской округ город Магас». История Архиве диллад 2015 шера маьтсела 24 дийнахьа.
  3. 1 2 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2022 года Федеральная служба государственной статистики (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 26.04.2022.
  4. ↑ Закон от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа».
  5. ↑ Minorsky, 1952, оа. 223.
  6. 1 2 Минорский, 1963, оа. 204.
  7. ↑ Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды, 1941, оа. 23, 156.
  8. ↑ Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды, 1941, оа. 185.
  9. ↑ Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды, 1941, оа. 37.
  10. ↑ Козин, 1941, оа. 194.
  11. ↑ Иванов, 1914, оа. 283.
  12. ↑ Иванов, 1914, оа. 299.
  13. 1 2 Ӏарчакханаькъан С., 2021.
  14. ↑ Информационно-справочная правовая система «КонсультантПлюс». Пояснительная записка «К проекту Федерального закона «О присвоении столице Республики Ингушетия наименования город Магас» (эрс.). Consultant.ru. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 9.11.2015.
  15. 1 2 Кодзоев, 2001, оа. 44.
  16. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, оа. 117.
  17. ↑ Заяц, 2001, оа. 11—12.
  18. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (эрс.) (3 аьтинга 2011).
  19. ↑ Время в Магас (Республика Ингушетия, Россия) Сколько сейчас времени в Магас (эрс.). dateandtime.info.
  20. ↑ Агусти Алемань, 2003, оа. 569.
  21. ↑ Караулов, 1908, оа. 50.
  22. ↑ Куник, Розен, 1878, оа. 64.
  23. ↑ Городище «Нижний Джулат» в Кабардино-Балкарии.
  24. ↑ D.V.Zayats. Magas-City of the Sun-new capital of Ingushetia. — 2001. — Лайчилла (т. 1, № 4). Архиве диллад 2003 шера тушола 7 дийнахьа.
  25. ↑ Виноградов В. Б. Время, горы, люди. Грозный, 1980. С. 29-31
  26. ↑ Агусти Алемань, 2003, оа. 221.
  27. ↑ Lost silk road city located by Ghent University researcher. Архиве диллад 2020 шера маьтсела 14 дийнахьа.
  28. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, оа. 118, 119.
  29. ↑ История династии Юань.
  30. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, оа. 125—126.
  31. ↑ Воронин К. М., Малашев К. Ю. погребальные памятники эпохи бронзы и раннежелезного века равнинной зоны Республики Ингушетия // МОАИ. — М, 2006. — Т. 6. — С. 53—55.
  32. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, оа. 68.
  33. 1 2 Кодзоев, Археологические памятники, 2001, оа. 82.
  34. ↑ Кодзоев, Археологические памятники, 2001, оа. 81.
  35. 1 2 Информационно-туристический портал «Точка на карте». Магас (эрс.). Tochka-na-karte.ru.
  36. ↑ Евлоева А. В. Сердцу дорогой уголок — Магас. Архиве диллад 2015 шера кӀимарса 9 дийнахьа.
  37. ↑ Республика Ингушетия Хроника становления (эрс.). Журнал «Дош». — 1991—2002 годы. Архиве диллад 2017 шера наджгоанцхой 13 дийнахьа.
  38. ↑ Паспорт проекта Федерального закона № 90044015-3 «О присвоении столице Республики Ингушетия наименования — Магас».
  39. ↑ Устав муниципального образования «Городской округ город Магас».
  40. 1 2 Халкъа энциклопеди «Са пхье» (Мой город). Магас
  41. ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более (эрс.). Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 3.02.2012.
  42. 1 2 Численность населения республики Ингушетия по населённым пунктам 2006-2012 года (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 17.10.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 17.10.2013.
  43. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал. Дагарбаьб муниципальни кхолламашка 2009 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 2.01.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.01.2014.
  44. ↑ Перепись населения 2010. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений (эрс.). Федеральная служба государственной статистики. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 19.04.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 28.04.2013.
  45. ↑ Бахархой дукхала оценка 2010-2013 шш.. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 23.08.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 23.08.2014.
  46. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла. Таблица 35. Массехана бахача наьх дукхала оценка 2012 шера наджгоанцхой бетта 1 денга. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.05.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 31.05.2014.
  47. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2012 шера наджгоанцхой 1 денга. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 16.11.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 16.11.2013.
  48. ↑ Таблица 33. Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2014 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 2.08.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.08.2014.
  49. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2015 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 6.08.2015. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 6.08.2015.
  50. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2016 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа
  51. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал. Муниципальни образованешка гӀола 2017 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа (эрс.) (31 кӀимарса 2017). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.07.2017. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 31.07.2017.
  52. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2018 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 25.07.2018. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 26.07.2018.
  53. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.07.2019. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.05.2021.
  54. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2020 шера наджгоанцхой бетта 1 денга (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 17.10.2020. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 17.10.2020.
  55. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 27.04.2021. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.05.2021.
  56. ↑ с учётом городов Крыма
  57. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2019 шера наджгоанцхой бетта 1 денга. Таблица «21. 2019 шера наджгоанцхой бетта 1 денга хинна пхьешкара бахача наьх дукхал Россе Федерацен федеральни гомашкеи субъекташкеи гӀола» (RAR-архив (1,0 Мб)). Федеральная служба государственной статистики.
  58. ↑ Том 4. Таблица 04-04 Население Ингушетии по национальности и владению русским языком. Архиве диллад 2016 шера тушола 6 дийнахьа.
  59. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. Таблица 1. Национальный состав населения Кабардино-Балкарской Республики, городских округов и муниципальных районов.
  60. ↑ Абзой (1), Алтайхой (3), АьдагӀий (3), Башкортой (8), Буртой (5), ГӀаьбартий (25), ГӀазгӀумкий (16), ГӀалмакхой (16), ГӀозлой (18), ГӀумкий (1), Гуржий (3), ДоаргӀой (21), Казахий (50), КӀайэрсий (5), Лаьзгий (42), МаӀарлой (29), Малкхарой (39), Марий (5), Мордва (4), МухӀдой (8), Немций (1), НоагӀой (7), Нохчий (51), ОгӀлой (2), Силлой (2), Словений (1), Таджикий (10), Татрий (30), ТӀабасрой (15), Тувий (5), Туркмений (5), УдмуртӀий (7), Украинхой (13), ХӀирий (31), Черсий (1), Чуваший (33), Эрмалой (14), Якутий (1), Яний (3), Ӏарбий (1), Къаманга вехкарах кхыдола жоп яздайтараш (7), Къаманга вехкац (5), Хьисап деш дӀаяздеча каьхаташка къам хьоаха ца даь латтараш (330)
  61. ↑ В Магасе запустили велотакси на солнечных батареях (эрс.). Интернет-газета «Ингушетия».
  62. ↑ Реестр маршрутов регулярных перевозок (эрс.). Министерство промышленности и цифрового развития Республики Ингушетия.
  63. ↑ В Магасе появился общественный транспорт.

Хьажа иштта

[тоаде | тоаде чура]

Литература

[тоаде | тоаде чура]

ТӀатовжамаш

[тоаде | тоаде чура]

Ло:Главы Магаса

Хьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Магас&oldid=73819»