ГIалгIайче

Кечал я укхазара: Википеди
(ГӀалгӀай Мохк яха оагIув дIа-хьа хьожаяьй укхаза)
Дехьавала укхаза: навигаци, лахар

ГIалгIайче e ГIалгIай Мохк e ГIалгІай Паччахьалкхе е ГIалгІай Республика (эрс: Ингушетия, Республика Ингушетия), — республика я Россе Федераце чу, иштта Даькъастен федеральни гома лоаттамá юкъейоагIаш я.

ГӀалгӀай Республика наьна-гIала Магас я. Паччахьалкхен мотт — гIалгIай, эрсий ба.

ГIалгIай мехка гIай (доазув) малхбузехьа гIинбухехьа ХIирий мехкацеи, ГIаьбартe-Малкхарой мeхкацеи да, малхбоалехьа — Нохчий мeхкаца да, зIилбухехьа ГIалгIайчен гIай Гуржий мeхкаца да, из цхьатара нийслу Эрсечен паччахьалкхен гIайца.

Мехка йIоахал гIинбухехьара зIилбухенга 144 км я, малхбузехьара малхбоаленга — 72 км.

ГIалгIай Республика кхеллай 1992 шера Этинга 4 дийнахьа.

ГIалгIайче — арен йоаккхалах лаьрхIача эггара зIамагIа йола регион я Россе Федераце, федеральни лоадам бола пхьеш ца лоархIаш хилча.

ЦIи[нийсде | нийсъе вики-текст]

Мехка цIи хьаяннай къаман цIерах — «гIалгIай» яхача дешахи «че» яхача суффиксахи. Цхьанна цар маIан оттаду — «ГIалгIай баха лаьтта». «ГIалгIай» ях дош геттара къаьна да. Iилманхоша цу деший маIан тохкаш тайп-тайпара версеш йоалаю. Царех цаI я «гIалгIай» яхача деша «ГIалий гIишлонхой» аьнна маIан деш яр, шоллагIа яр я цу этнонима «Даьли нах» е «Даьли къам» яха маIан гойташ яр.

Кхыдолча оттадаьчох термин «гIалгIай» белгалъяь хиннай сумерой метта чу (III-II эзар шу в.з. хьалха). Цу чу из яьннай сумерой метта хьалха хинна (прототигридский) метта чура. Иштта оалаш хиннад сумероша царел хьалхагIа Сумере баьхача нахах, Iилма чу уж бовзаш ба «су», «субир», «хуррий» (хурриты) яхаш цIераш йолаш. «ГIалгIай» яхача дешо сумерой меттал белгалдеш хиннад «боккхий лувраш» («великие говорящие») аьнна, «зиракаш» («мудрецы») яха ший маIан долаш[1].

Географи[нийсде | нийсъе вики-текст]

ГІалгІайче уллаш я Боккхача Кавказера дукъан гIинбухерча босенаш тIа (юкъерча даькъе) иштта цун юхе дадача зIамагIа долча довкъашта: Тийркийи, Шолжеи, Тархийи довкъаш тIа.

ГIалгIайчен географи
Caucasus topographic map-ru.svg
Caucasus Mountains Ingushetia.jpg
Ingushetia topographic map de.png
Кавказа карт Кавказера лоамаш ГIалгIайче ГIалгIайчен карт

Истори[нийсде | нийсъе вики-текст]

ГIалгIайчен лаьтта 1944 шера хьалха гIалгIай шoaй мeхках бахалехь

Мутт-хьал бетт 1770 шера ГIалгIайче ший лоIамца барт баь Эрсий Паччахьалкхена лоаттам чуялар.

4 Этинга 1992 шера Эрсий Федерацена лоаттам чу хьакхеллар ГIалгIай Республика.

Административни-лаьттан декъар[нийсде | нийсъе вики-текст]

Шахьараш[нийсде | нийсъе вики-текст]

No Шахьар цIи Бахархой Бустам (км²)
1 Лоаман шахьар[2] 2.743 628
2 МагIалбика шахьар[2] 67.685 670
3 Наьсарен шахьар[3] 92.575 700
4 Шолжа шахьар[4] 130.939 1 513

ГIалгIай Республике йиъ шахьара юкъе 32 муниципальни кхоллам ба.

Хьажа иштта: ГIалгIай юрташ

Пхьеш[нийсде | нийсъе вики-текст]

Юрташ[нийсде | нийсъе вики-текст]

ГIалгIай мехка доазон тIа 117 эйла (юрт) улл.

Политикай раж[нийсде | нийсъе вики-текст]

ГIалгIай Республика Мехкда[нийсде | нийсъе вики-текст]

Паччахьалкхен лакхера болхло Республика Мехкда ва.

Парламент[нийсде | нийсъе вики-текст]

Лакхера законодательни орган (парламент) — ГIалгIай Республика Халкъа Гуллам ба. Цун лоаттама чу 32 каь ва.

Правительство[нийсде | нийсъе вики-текст]

Паччахьалкхен лаккхера кхоачашдара орган — ГIалгIай Республика Правительство я

Белгалдоахараш[нийсде | нийсъе вики-текст]

ТIатовжамаш[нийсде | нийсъе вики-текст]

  • Коазой Н. ГIалгIай. 2016. С. 3-5
  • 2,0 2,1 Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2015. — С. 25.
  • Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2015. — С. 27.
  • Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2015. — С. 31.
  • Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2016. — С. 327.
  • Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2015. — С. 24.