ГIалгIайче

Кечал я укхазара: Википеди
(ГӀалгӀай Мохк яха оагIув дIа-хьа хьожаяьй укхаза)
Перейти к навигации Перейти к поиску

ГIалгIайче e ГIалгIай Мохк е ГIалгІай Республика (эрс: Ингушетия, Республика Ингушетия) — республика я Россе Федераце чу, иштта Даькъастен федеральни гома лоаттамá юкъейоагIаш я.

ГӀалгӀай Республика на́нагIа́ла Магас я. Паччахьалкхен мотт — гIалгIай, эрсий ба.

ГIалгIай мехка гIай (доазув) малхбузехьа гIинбухехьа ХIирий мехкацеи, ГIаьбартe-Малкхарой мeхкацеи да, малхбоалехьа — Нохчий мeхкаца да, зIилбухехьа ГIалгIайчен гIай Гуржий мeхкаца да, из цхьатара нийслу Эрсечен паччахьалкхен гIайца.

Мехка йIоахал гIинбухехьара зIилбухенга 144 км я, малхбузехьара малхбоаленга — 72 км.

ГIалгIай Республика кхеллай 1992 шера Этинга 4 дийнахьа.

ГIалгIайче — арен йоаккхалах лаьрхIача эггара зIамагIа йола регион я Россе Федераце, федеральни лоадам бола пхьеш ца лоархIаш хилча.

ЦIи[тоае | тоаде чура]

Мехка цIи хьаяннай къаман цIерах — «гIалгIай» яхача дешахи «че» яхача суффиксахи. Цхьанна цар маIан оттаду — «ГIалгIай баха лаьтта». «ГIалгIай» ях дош геттара къаьна да. Iилманхоша цу деший маIан тохкаш тайп-тайпара версеш йоалаю. Царех цаI я «гIалгIай» яхача деша «ГIалий гIишлонхой» аьнна маIан деш яр, шоллагIа яр я цу этнонима «Даьли нах» е «Даьли къам» яха маIан гойташ яр.

Кхыдолча оттадаьчох термин «гIалгIай» белгалъяь хиннай сумерой метта чу (III-II эзар шу в.з. хьалха). Цу чу из яьннай сумерой метта хьалха хинна (прототигридский) метта чура. Иштта оалаш хиннад сумероша царел хьалхагIа Сумере баьхача нахах, Iилма чу уж бовзаш ба «су», «субир», «хуррий» (хурриты) яхаш цIераш йолаш. «ГIалгIай» яхача дешо сумерой меттал белгалдеш хиннад «боккхий лувраш» («великие говорящие») аьнна, «зиракаш» («мудрецы») яха ший маIан долаш[1].

Географи[тоае | тоаде чура]

ГІалгІайче уллаш я Боккхача Кавказера дукъан гIинбухерча босенаш тIа (юкъерча даькъе) иштта цун юхе дадача зIамагIа долча довкъашта: Тийркийи, Шолжеи, Тархийи довкъаш тIа.

ГIалгIайчен географи
Caucasus topographic map-ru.svg
Caucasus Mountains Ingushetia.jpg
Ingushetia topographic map de.png
Кавказа мехкасурт Кавказера лоамаш ГIалгIайче ГIалгIайчен мехкасурт

Истори[тоае | тоаде чура]

ГIалгIайчен лаьтта 1944 шера хьалха гIалгIай шoaй мeхках бахалехь

Мутт-хьал бетта 1770 шера денз ГIалгIайче ший лоIамца барт баь Эрсий Паччахьалкхен лоаттама чу юкъе я.

ГIалгІай Паччахьалкхе[тоае | тоаде чура]

Россе Федераце чу[тоае | тоаде чура]

Этинга 4 дийнахь 1992 шера Эрсий Федерацен лоаттама чу хьакхеллар ГIалгIай Республика.

Административни-лаьттан декъар[тоае | тоаде чура]

Шахьараш[тоае | тоаде чура]

No Шахьар цIи Бахархой Бустам (км²)
1 Лоаман шахьар[2] 2.743 628
2 МагIалбика шахьар[2] 67.685 670
3 Наьсарен шахьар[3] 92.575 700
4 Шолжа шахьар[4] 130.939 1 513

ГIалгIай Республике йиъ шахьара юкъе 32 муниципальни кхоллам ба.

Хьажа иштта: ГIалгIай юрташ

Пхьеш[тоае | тоаде чура]

Юрташ[тоае | тоаде чура]

ГIалгIай мехка доазон тIа 117 эйла (юрт) улл.

Политикай раж[тоае | тоаде чура]

ГIалгIай Республика Мехкда[тоае | тоаде чура]

Паччахьалкхен лакхера болхло Республика Мехкда ва.

Парламент[тоае | тоаде чура]

Лакхера законодательни орган (парламент) — ГIалгIай Республика Халкъа Гуллам ба. Цун лоаттама чу 32 каь ва.

Правительство[тоае | тоаде чура]

Паччахьалкхен лаккхера кхоачашдара орган — ГIалгIай Республика Правительство я

ТIатовжамаш[тоае | тоаде чура]

  • Коазой Н. ГIалгIай. 2016. С. 3-5
  • 2,0 2,1 Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2015. — С. 25.
  • Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2015. — С. 27.
  • Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2015. — С. 31.
  • Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2016. — С. 327.
  • Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2015. — С. 24.