Чхараш дола дукъ
| Чхараш йола дукъ | |
|---|---|
Къаршашкахь «Меза хурхалашка» даьккха Чхар йолча довкъа сурт. | |
| Экамаш | |
| ДӀоахал | 931 км |
| ЛакхагӀара моттиг | |
| Йизза лакхал | 3646 м |
| Моттиг | |
| 43°11′33″ с. ш. 43°24′40″ в. д.HGЯO | |
| Россе Федерацен субъект | Северный Кавказ |
| Лоаман раж | Йоккха Кавказ |
Чхараш йола дукъ[К. 1] (эрс: Скалистый хребет) — Кавказера лоаман дукъ, Йоккхача Кавказа лоамий системан кхоалагӀа дукъ. Лоамий мохк — Кавказа лоамаш ба, аре — Даькъасте. Чхараш йола дукъ юкъ-юкъе хадаш долча дукхача лоацача довкъаех латт. Уж Керттерча Кавказа довкъаца вӀаший нийсса ӀодоагӀа. Советий хана Чхараш йолча довкъа доазув КӀайхигара (Къобанхин бассейн) Эсага (Тийрка бассейн) увттадора, хӀаьта XXI бӀаьшарерча тохкамашка цун доазув доккхагӀа лоац — Чекупси Псебепси яхача хишкара (Къобанхин бассейн), Ӏандий ГӀойхига кхаччалца (ГӀойхин бассейн). Эггара лакхагӀа моттиг Къаракъая лоам ба (3646,0 м).
ЦӀи
[тоаде | тоаде чура]ГӀалгӀай меттала довкъах йоаха цӀи хӀанз а тахканза я, дош-дешаца нийс а деш, эрсий Скалистый хребет яхача цӀера таржам дича, Чхараш йола дукъ аьнна хул.
Эрсий меттала Скалистый хребет яха цӀи Россе импере ханарча литературанна юкъе нийслац — е географе-статистически дошлорга а, е Брокгауза, Ефрона энциклопедически дошлорга а йовзац из термин (1863—1885). Цу хана Йоккхача Кавказа хьалхашкахьара кхоалагӀа дола дукъ, цунна нийса долхача ДаьгӀенаш йолча довкъацеи (эрс: Пастбищный хребет), Хьунаш йолча довкъацеи (эрс: Лесистый хребет) цхьана Ӏаьржа лоамаш (эрс: Чёрные горы) яхача оронима́ юкъедо́даш хиннад.
Хьагучох, «Скалистый хребет» (Чхараш йола дукъ) яха термин советий хана хьахиннай. Оронима этимологи цун Ӏалама белгалонашца ювзаенна я: довкъа зӀилбухен босен лакхерча даькъе кӀира доакъаех чхараш хиннай, царгара йоагӀа цӀи а — Чхараш йола дукъ[1].
Оронима гӀай къоастадар
[тоаде | тоаде чура]Чхараш йолча довкъа гӀай тайп-тайпара къоастаду, малхбоалехьареи малхбузехьареи доазув къоастадаргахьа шеко йолаш хиннаб тохкамхой. Хьалхарча (1926—1947) БСЭ чу довкъа гӀай къоастаду малхбузехьа КӀайхий яхача додача хица, малхбоалехьа ДаьгӀастен гӀайнаца [2]. Цхьабакъда, цу энциклопеде чу, кхыча лустама тӀа, «Кавказ», тохкамхоша Чхараш йола дукъ яхача оронимца белгалдаьккха́р духхьал куэста йола да́къа мара дац. Из дакъа къоастадаь хиннад малхбузехьа Иль яхача хингара Ерданга кхаччалца малхбоалехьа[3]
ШоллагӀчеи (1950—1958) кхоалагӀчеи (1969—1978) БСЭ арахе́царашка Чхараш йола дукъ аьнна белгггала куэста йолча даькъах мара цӀи йоаккхаш хиннаяц, цхьабакъда доазув кӀезига вешта хьоахадаьд: «КӀайхигара (Къобанхин бассейн) Тийркага кхаччалца до́д» аьнна. Цу хӀаманна тӀагӀолла довкъа доазув Йоккхача Кавказа малхбузехьарчеи юкъерчеи доакъошка мара дац аьнна дӀаэттад. Цунга хьежжа СССР Генштаба мехкасурташ?! тӀа (1979—1990) Чхараш йолча довкъа гӀай КӀайхигара доладенна Эсега кхаччалца оттадеш хиннад[4][5][6][7][8].
XXI бӀаьшера тохкамашка довкъа гӀай белгалдаьккхад малхбузехьа дукхагӀа Ӏочу долаши — Чекупс, Псебепс (Къобанхин бассейн) яхача хишка кхаччалца, малхбоалехьа дуккха гаьнагӀа Ӏочуулаши — Ӏандий ГӀойхига (ГӀойхин бассейн) кхаччалца. Малхбоалехьа Тийрка байссейнагара ӀотӀакхет бовхьаш — ЦӀейлоама, Цхьоройлоама, Юкъералоама, Кхашка лоама, Ӏандий довкъа, Салатау; ГӀойхигахьара малбоалехьахьа ӀотӀатехад имбрински дукъ, Кули-меэр, Шунудаг, Джуфудаг[9].
Юкъара хоамаш
[тоаде | тоаде чура]Кавказа Керттерча довкъа параллельно улл Чхараш йола дукъ, малхбузехьа из долалу Чекупс, Псебепс хин бассейнашкара. Малхбоалехьа дукъ кхоачалу Ӏандий ГӀойхин бассейне — ГӀойхин аьрда га да из, цох корта болчахьа кхеташ дола. Чхараш йола дукъ улл малхбузехьара гӀинбухен-малхбузехьара малхбоалехьа-зӀилбухен-малхбоалехьа. Чхараш йолча довкъа параллельно дад (10-30 км гаьна): ОагӀонцара дукъ — Псебепс хин бассейнагара КӀайхин бассейнага кхаччалца; Хьалхашкахьара дукъ — КӀайхин бассейнагара Черека бассейнага кхаччалца; юха а ОагӀонцара дукъ — Черека бассейнагара Ердан бассейнага кхаччалца[10].
ГӀинбухехьа улла кхо дукъ — Чхараш яри, ДаьгӀенаш яри, Хьунаш яри — Къулбаседа Кавказа рельефа тӀа белгга хьакъедаш да. Царех ша биц, кхыча довкъошта юкъе белгга да бовхьаш лакха цахиларца. Чхараш йола дукъ дикка лохагӀа да Керттера Кавказа довкъал, ДаьгӀенаш йола дукъ Чхараш йолча довкъал лохагӀа да, Хьунаш йола дукъ ДаьгӀенаш йолча довкъал лохагӀа да.[3][4][11][5][12]:
«…тӀадувларои вӀашкадувшарои сов чӀоагӀа моноклинальни оттам бохабеш, Ӏохьоахадаь довкъаш куэста тайпара рельефа оттама кеп ца лоархӀаш, оттама-тектонически лархӀа еза»
Долчча тайпара йоазув (эрс.)…надвиги и складчатость настолько нарушают моноклинальную структуру, что указанные хребты следует рассматривать не как структурные формы рельефа типа куэст, а как структурно-тектонические»— Н. А. Гвоздецкий, 1954[13].
Керттера экамаш
[тоаде | тоаде чура]Чхараш йола дукъ лакхача а лохача а лоамех латташ йола аргӀа я. ГӀинбухехьа йола босенаш лаьгӀано я, зӀилбухехьа яраш нийса Ӏочу йолхаш я. Чхараш йола дукъ юкъ-юкъе ха́даш да, дукхача моттигашка юкъ а этте лоацига довкъаш долаш доагӀаш моттигаш хул цунГеографический энциклопедический словарь, 1989, оа. 438. Хиша кхолл пхорагӀа йолха а́тагӀе́наш, довкъаца вӀашканийслуча хьахул кӀоаргга йола чӀожаш. Эггара цӀихеза йола Чхараш йолча довкъа чӀожаш я — Чегема хин (Чегема чӀож), Безенге Черека (Хулама чӀож), Малкхарой Черека (Малкхарой чӀож), Уруха (Уруха чӀож)[14][3][4][11][5][13].
Советий хана Чхараш йолча довкъа доазув зӀамагӀа белгалдеш хиннандаь, дӀоахал хӀанзачул дуккха лоацагӀа да оалаш хиннад: «Лоаца географе энциклопеди» (1960—1966) — 330 км, БСЭ кхоалагӀа арахе́цар — 375 км. 2001-ча шера даьча тохкамех, Чхараш йолча довкъа дӀоахал 931 км, юкъера лакхал 1740 метр я, эггара лакхагӀа йола йизза́ лакхаленаш лоархӀ Чегемеи, Черекеи, Урухеи бассейнашка, царгара дӀахо бовхьаш лохлу. Довкъа эггара лакхагӀбола бухь ба Чегемеи Черекеи бассейний хинкерта лоам ба — Къаракъая, цун лакхал 3646,0 м[4][15], БСЭ кхоалагӀча арахецара чуи, СССР Генштаба 1984-ча шера мехкасурташ тӀеи кхыйола лакхал я — 3646 м[5][16]}. Довкъа тӀа хьунаш ягӀа — наджеи, попеи, иштта кхыяраши (дукхагӀа орцаш тӀа). XX бӀаьшу долалуш Ӏаьржача лоамий довкъий орцашкара хьу дикка дӀаяьккха хиннайЭСБЕ Т. XXXVIIIA, 1903, оа. 688; Лоацача географе энциклопеде яхачох, лоаман баьх йикъа аренаш я Чхараш йолча довкъа зӀилбухерча босе тӀа[17], [5], [6] — Йоккхача Кавказа гӀинбухерча мухалений керттера даьгӀенаш я уж[18][4][19][5][13].
Довкъа морфометрии керттера бовхьаши
[тоаде | тоаде чура]2001-ча шера арабаьннача «Хребты Большого Кавказа и их влияние на климат» яхача балха тӀа Чхараш йола дукъ дийкъад 24 даькъах хин бассейнашка гӀолла. Иштта тохкамхоша белгалъяьхай керттера морфометрически белгалонаш (доазон йӀоахал, юкъереи тӀехи йола лакхал), цул совгӀа Чхараш йолча довкъа морфологически белгалонаш а. Дистад мехкасурташ тӀагӀолла юсташ йолча циркулца (мехкасурта масштаб 1:200 000 хиннай, тӀаккха чуийнна тохкам беча хана — масштаб 1:50 000). Царел совгӀа айламерча фе тӀарча а суртех пайда ийцаб[20].
«Йоккхача Кавказа довкъаш …» яхача балха тӀа хьоахадаь ца Ӏеш, бовхьаш хьоахадаьд ЭСБЭ лустамашкахьа (Ӏаьржача лоамий дакъа санна), иштта СССР Генштабеи ФГУП «Госгисцентра» мехкасурташа яхачох лоархӀаме дола бовхьаш аьнна цӀи йоаккхаш а[14][21].
| Хиний бассейнаш[23] | Довкъа дӀоахал(км) |
Лакхал (м) | Кхыйола геообъекташ | ||
|---|---|---|---|---|---|
| юкъера | ЛакхагӀдола бовхьаш | ||||
| З—С—З ↖ | |||||
| Чекупс-Псебепс (+ Кудако) | цӀи йоаца лоам (ЛоамкӀалара дукъ)[К. 2] | ||||
| Адагум (+ Абин, Хабль) | цӀи йоаца лоам (Кхерашха дукъ)[К. 3] | ||||
| Хабль-Убинка (+ М. Хабль, Б. Хабль, Иль) | Убиньсу Дерби) | ||||
| Афипс-Шебш (+ Безепс) | Забытая | ||||
| Псекупс | Сарай-Гора | ||||
| Пшиш | Боз-Депе | ||||
| Пшеха | 1158,1[32] | Матазык[К. 5] Берзанкорта[К. 6] | |||
| КӀайхий | Герга Чхар[К. 7] | ||||
| Лаба | Берзанкорта[К. 8] | ||||
| Уруп | гора б/н | ||||
| Доккха Зеленчук | Больше | ||||
| ЗӀамига Зеленчук | Джунгур | ||||
| Къобанхий | 2644 | Доккха Бермамыт ЗӀамига Бермамыт | |||
| Малка | Найджидзга | ||||
| Чегем | 3300 | Къаракъая (Акъ-къая дукъ) Акъ-къая (Акъ-къая дукъ) | |||
| Черек | Соухауз | ||||
| Урух | 3453,8[39] 3420,5[40] | Ваза-Хох[К. 10] Боровцек[К. 11] Кион-Хох[К. 12] | |||
| АрадоагӀахий (Ердан) (+ Фиагхий}, ГӀа́залхий, Геналхий) | Каривхох[К. 13] | ||||
| Тийрк (+ Ӏарамхий) | Маьтлоам | Терчек[таржам де деза] хьаст | |||
| КхаькӀоамтӀе| | Ӏаьржача хин хьаст | ||||
| Шолж (+ Эс) | |||||
| Гора Гора | |||||
| Орга | ДӀай-Лам | ||||
| Акхсай | Цоболго | ||||
| Акхташ | Суябимеэр | ||||
| Ӏандий ГӀойсу | |||||
| ↘ В—Ю—В | |||||
- Бодула
- Ламутакъая 3176 м
- Иткъаябаши 3197 м
- Ликоран 3030 м
- Кала (Къала)
- Метеген 3154 м
- Мулучу 3005 м
- Хазнибаши 3103 м
- Домбайлыбаши 2993 м
- Араухох 2680 м
Геологически оттам
[тоаде | тоаде чура]Кхо дукъ — Чхараш яри, ДаьгӀенаш яри, Хьунаш яри — хьахиннад лоаман породаш чухарцарца, ха мел йода царех чӀоагӀа чӀор хьахиннай. Куэстий мугӀаршта юкъе чукхитта моттигаш я, цига лохагӀа улл кӀаьда чӀор. Чхараш йола дукъ ше латт сома уллача кӀирах — из я Лохерча Ме́ла муреи Лакхерча ме́ла муреи заман [3][4]. Чхараш йолча довкъа Ердани КӀайхини юкъера дакъа хьахиннад Лакхерча Юра мура заман дижачох: кӀирах, доломитах, мергелах[46]. Юра мур чӀоагӀа дика бӀаргӀагуш я Чхараш долча довкъа тӀа, къаьстта ГӀа́зал чӀоже: титон, киммеридж, оксфорд яхача кхоачамах лагӀаш да цига, уж латташ да органогенни пелитоморфически кӀирахи долмитахи[47].
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]Доашхамаш
[тоаде | тоаде чура]- ↑ ГӀалгӀаша шоаш йоахаш йола цӀи кхы а тахка езаш я, ер цӀи — эрсий цӀера дош-дешаца нийсдеш даь таржам да
- ↑ ЦӀера таржам эрсий метта тӀара гӀалгӀай ӀаьдалагӀа дош-дешаца нийсдеш яьй. Указана высота для горы без названия к западу от хутора Подгорный (Крымский район, Краснодарера йист), координаты — 44°56′59″ с. ш. 37°46′43″ в. д.HGЯ. На картах Генштаба СССР и ФГУП «Госгисцентра» гора отмечалась, но название её не указывалось[24][25]. Название «Подгорный хребет» для данной горы и, вероятно, соседних возвышенностей, фигурирует в монографии «Хребты Большого Кавказа и их влияние на климат»[9].
- ↑ Краснодарерча йистерча Абински шахьара Новый яхача посёлках гӀинбухен-малхбузехьа латтача лоаман лакхал я язъяьр, цӀи яц цунна белгалъяь. Цун координаташ я: 44°43′59″ с. ш. 38°16′00″ в. д.HGЯ. Кхерашха дукъ яхар таржам да: СССР Генштабеи ФГУП «Госгисцентреи» мехкасурташка лоам белгалбоаккхаш бар, тӀаккха цунна а юхерча бовхьаш тӀа а «Каменистый хребет» аьнна ӀотӀаяьздаьдар[26][27]. «Хребты Большого Кавказа и их влияние на климат» яхача белха тӀа ороним вешта латт — «Каменный хребет»[9].
- ↑ На картах Генштаба СССР по состоянию на 1988 год масштаба 1:100 000 высота Сарай-Горы указана 772,6 м, на картах масштаба 1:50 000 даны другие данные — 772,3 м[31].
- ↑ Гора к юго-западу от посёлка Мезмай (Апшеронский район, Краснодарский край), находится на границе Апшеронского района Краснодарского края и Майкопского района Республики Адыгея[32][33], координаты — 44°11′03″ с. ш. 39°51′53″ в. д.HGЯ.
- ↑ ЦӀера таржам эрсий метта тӀара гӀалгӀай ӀаьдалагӀа дош-дешаца нийсдеш яьй. Гора к юго-западу от села Гуамка (Апшеронский район, Краснодарский край), координаты — 44°13′06″ с. ш. 39°51′28″ в. д.HGЯ. Авторы работы «Хребты Большого Кавказа и их влияние на климат» указали эту гору как самую высшую точку в этом районе, однако рядом находится более высокая гора — Матазык. На картах Генштаба СССР название «Лысая» указывается только на масштабе 1:50 000[32][33][22]. Не следует путать с другими одноимёнными вершинами (см. Лысая).
- ↑ ЦӀера таржам эрсий метта тӀара гӀалгӀай ӀаьдалагӀа дош-дешаца нийсдеш яьй. Гора к северо-западу от станицы Баговская (Мостовский район, Краснодарский край), координаты — 44°14′04″ с. ш. 40°27′24″ в. д.HGЯ[34][35].
- ↑ ЦӀера таржам эрсий метта тӀара гӀалгӀай ӀаьдалагӀа дош-дешаца нийсдеш яьй.Гора к востоку от села Курджиново (Урупский район Карачаево-Черкесия), координаты — 44°00′29″ с. ш. 41°03′56″ в. д.HGЯ. Не следует путать с другими одноимёнными вершинами (см. Лысая)[36][37].
- ↑ Второе издание БСЭ и «Краткая географическая энциклопедия» указывали высоту горы в 3610 м[4][15], в 3-м издании БСЭ и на картах Генштаба СССР по состоянию на 1984 год высота другая — 3646 м[5][16].
- ↑ В монографии «Хребты Большого Кавказа и их влияние на климат» название горы указывается слитно — «Вазахох»[22], на картах Генштаба СССР и ФГУП «Госгисцентра» название пишется раздельно, через дефис и составная часть хох с большой буквы — «Ваза-Хох»[39][41].
- ↑ Гора к северу от горы Ваза-Хох, координаты — 43°01′17″ с. ш. 43°40′25″ в. д.HGЯ[39][41].
- ↑ В ЭСБЕ гора указывается раздельно через дефис, вторая часть с маленькой буквы — «Кион-хох»[42], на картах Генштаба СССР и ФГУП «Госгисцентра» слитно — «Кионхох»[40][43].
- ↑ Гора к востоку от села Урсдон (Алагирский район, Северная Осетия), координаты - 42°52′29″ с. ш. 44°13′34″ в. д.HGЯ[44][45].
Бовхамаш
[тоаде | тоаде чура]- ↑ Словарь Кубани, 2013, оа. 326.
- ↑ 1-е изд. БСЭ Т. 51, 1945, оа. 267.
- 1 2 3 4 1-е изд. БСЭ Т. 30, 1937, оа. 455.
- 1 2 3 4 5 6 7 2-е изд. БСЭ Т. 39, 1956, оа. 203.
- 1 2 3 4 5 6 7 3-е изд. БСЭ Т. 23, 1976, оа. 491.
- 1 2 Географический энциклопедический словарь, 1989, оа. 438.
- ↑ География России. Энциклопедический словарь, 1998, оа. 540.
- ↑ Карты Генштаба СССР, 1979—1990, оа. L-37-141 (I2-37-141, Каменномостский); K-38-42 (II-38-042, Тарское).
- 1 2 3 4 Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г. и др., 2001, оа. 29—30.
- ↑ Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г. и др., 2001, оа. 16—34.
- 1 2 Краткая географическая энциклопедия Т. 3, 1962, оа. 500—501.
- ↑ Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г. и др., 2001, оа. 26—29.
- 1 2 3 Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г. и др., 2001, оа. 29.
- 1 2 ЭСБЕ Т. XIIIA, 1894, оа. 850—851.
- 1 2 Краткая географическая энциклопедия Т. 3, 1962, оа. 500.
- 1 2 Карты Генштаба СССР, 1979—1990, оа. K-38-27 (II-38-027, Верх. Балкария).
- ↑ Краткая географическая энциклопедия Т. 3, 1962, оа. 501.
- ↑ 2-е изд. БСЭ Т. 32, 1955, оа. 209.
- ↑ Краткая географическая энциклопедия Т. 3, 1962, оа. 217, 500-501.
- ↑ Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г. и др., 2001, оа. 16, 29—31.
- ↑ ЭСБЕ Т. XXXIII, 1901, оа. 83.
- 1 2 3 Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г. и др., 2001, оа. 30.
- ↑ Указано условное разделение Скалистого хребта на отрезки по бассейнам рек (в основном их верховий) согласно монографии «Хребты Большого Кавказа и их влияние на климат»[22]. В скобках добавлены некоторые крупные притоки входящие в указанные бассейны, согласно картам Генштаба СССР и ФГУП «Госгисцентра».
- 1 2 Карты Генштаба СССР, 1979—1990, оа. L-37-112 (I2-37-112, Новороссийск).
- ↑ Карты ФГУП «Госгисцентр», 2001, оа. L-37-112.
- 1 2 3 Карты Генштаба СССР, 1979—1990, оа. L-37-113 (I2-37-113, Абинск).
- ↑ Карты ФГУП «Госгисцентр», 2001, оа. L-37-113.
- ↑ Карты Генштаба СССР, 1979—1990, оа. L-37-126.
- ↑ Карты ФГУП «Госгисцентр», 2001, оа. L-37-126-А, L-37-126-А-а.
- ↑ На картах Генштаба СССР по состоянию на 1979 год указана высота 612,4 м[28]; на картах ФГУП «Госгисцентра» масштаба 1:50 000 и 1:25 000 даны другие данные — 613 м[29]; в монографии «Хребты Большого Кавказа и их влияние на климат» ещё один вариант — 612 м[9].
- ↑ Карты Генштаба СССР, 1979—1990, оа. L-37-127 (I2-37-127, Горячий Ключ), L-37-127-4.
- 1 2 3 4 5 Карты Генштаба СССР, 1979—1990, оа. L-37-140 (I2-37-140, Черниговское).
- 1 2 Карты ФГУП «Госгисцентр», 2001, оа. L-37-140.
- 1 2 Карты Генштаба СССР, 1979—1990, оа. L-37-141 (I2-37-141, Каменномостский).
- ↑ Карты ФГУП «Госгисцентр», 2001, оа. L-37-141.
- 1 2 Карты Генштаба СССР, 1979—1990, оа. L-37-143 (I2-37-143, Спокойная).
- ↑ Карты ФГУП «Госгисцентр», 2001, оа. L-37-143.
- ↑ Карты Генштаба СССР, 1979—1990, оа. K-38-27 (II-38-027, Верх.Балкария).
- 1 2 3 4 Карты Генштаба СССР, 1979—1990, оа. K-38-28 (II-38-028, Чикола).
- 1 2 Карты Генштаба СССР, 1979—1990, оа. K-38-40 (II-38-040, Верх.Згид).
- 1 2 Карты ФГУП «Госгисцентр», 2001, оа. K-38-028.
- ↑ ЭСБЕ Т. XV, 1895, оа. 273.
- ↑ Карты ФГУП «Госгисцентр», 2001, оа. K-38-040.
- 1 2 Карты Генштаба СССР, 1979—1990, оа. K-38-41 (II-38-041, Мизур).
- ↑ Карты ФГУП «Госгисцентр», 2001, оа. K-38-041.
- ↑ Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г. и др., 2001, оа. 29, 58-59.
- ↑ Ефремов Ю. В., Ильичёв Ю. Г. и др., 2001, оа. 59.