Сумерой мотт
| Сумерой мотт | |
|---|---|
| Ший цӀи | 𒅴𒂠 eme-gi7(r) |
| Паччахьалкхенаш | Сумерой мохк |
| Регионаш | Шинхинъюкъ (А́ранцхини Идалбата́и юкъе) |
| Мотт лебеча́р дукхал |
|
| Хьал | дӀабаьннаб |
| ДӀабаьннаб |
бувцаргахь: в. з. хь. 2-ча эзаршера Ӏаьдало лелабаргахь: вай заманга кхаччалца |
| Классификаци | |
| ОагӀат | Евразе метташ |
| къоастабенна | |
| Йоазув | загала |
| Меттай кодаш | |
| ГОСТ 7.75–97 | шум 817 |
| ISO 639-1 | — |
| ISO 639-2 | sux |
| ISO 639-3 | sux |
| IETF | sux |
| Glottolog | sume1241 |
Сумерой мотт (ший цӀи — 𒅴𒂠 eme-gi7(r) «наьна мотт») — зӀилбухерча Шинхинъюкъе вай замал хьалха 3-4-ча эзаршерашка ле́беш хинна ширача сумерой мотт. Вай замал хьалха 2000 шу гарга долча хана сумерой мотт акка́дий метта́ кӀала а биса́, вахаргахьа хайра́ ле́беш хиннабац, цхьабакъда вай зама отталца дингахьа а, Ӏаьдалгахьа а, дешаргахьа а лелабеш хиннаб из, цудухьа цу меттала диса́ йоазонаш а цу ва́хара доакъоех а, ишта юртбоахамах а да[1]. Йоазув загалашца деш хиннад царна шоашта дагадеха хиннадолча. На́ха́ гучабаьккха́ хиннаб XIX-ча бӀаьшера. МалагӀча меттаца бувзам болаш ба хӀанз а ховш дац[2].
Метта тархьар
[тоаде | тоаде чура]Сумерой мотт бувцараш Шинхинъюкъе, хьагучох, ХӀиндехьен зӀилбухе тӀара баьхкаб. Уж кхелха́ ха къоастаяр хӀанз а къовсамаш долаш хӀама да[3].
Йоазон экамахи, меттахи, дӀаяздаьча сийленгаш тӀара орфографехи сумерой метта керттера ялх тархьара мур белгалъю[4][5][6][7]:
- Шира мур (в. з. хь. 3000—2750 шераш) — пиктографеш (сурташцара йоазув), цу хана грамматикан морфемаш кхы а йоазон тӀа ӀотӀайоахаш хиннаяц. Урук IVа яхача археологе тӀай тӀара йоазош да цунга дехкаш. Ӏояздаьча хьаракий аргӀа деша дезача аргӀанца вӀашка ца йоагӀаш а хиннай цунгахь. Юртбоахамеи, юридическии, ишколийи йоазонаш да цу йоазонах.
- Къаьнара сумерой мур (в. з. хь. 2750—2315-гӀа шераш) — загалайоазонхьалхара стади, цу хана эггара лоадамегӀа йола грамматикан морфемаш ӀотӀаяха йолаяь хиннай. Тайп-тайпарча тематикагӀа йоазонаш да цунца даь: тархьара а (Лагаш, Урук, кхыдараш), дин-литературан а так (Абу-Салабих, Фара, Эбла). Цу мура мотт «классически сумерой» лоархӀ.
- Дехьайоала мур (в. з. хь. 2315—2000-гӀа шераш). Дукха аккадий меттала долеи, шин меттала долеи йоазонаш юкъедоалл.
- Керда сумерой мур (в. з. хь. 2136—2000-гӀа шераш), цу хана еррига хӀана яц аллал грамматикан морфемаш йоазон тӀа ӀотӀайоахаш хиннай. Цу мура йоазонца дин-литературан тексташи, в. з. хь. 2136—2104-ча шерашка Лагаша II-ча династе урхаз хиннача Гудеа гӀулакхий тексташи да. ГӀулакхийи юридическии экам бола дукха йоазонаш Ура III-ча династега кхаьча хиннад (в. з. хь. 2100—1996 шераш), царех хиннад Шульги законаш а, паччахьашеи гӀулакхчашеи дӀаюхаахийта каьхаташ а. Диса́ дукха тексташ да, цхьабакъда йоазончашта сумерой мотт наьна мотт хинна цахилар тешаме лоархӀ, ишколе Ӏомабаь хила безаш ба цар из.
- ТӀеххьара сумерой, е къаьнара бабила мур (в. з. хь. 2017—1749 шераш), цу хана еррига грамматикан морфемаш йоазон тӀа ӀотӀайоахаш хиннай. Цу мура йоазонца да дин-литературан тексташи а́мараш тӀайола тексташи (Ниппура ишколан), сумерой-аккадий дошлоргаши, лексикани, грамматикани, терминологеи хоамашкаши, Липит-Иштара, Исина паччахьа, законаши да. Шин меттала дола паччахьа йоазонаш Бабила I династегара диса́д (в. з. хь. 1894—1749-гӀа шераш). Лексикеи грамматикеи аккадий метта Ӏоткъам гуш ба.
- Сумерой тӀехьара мур (в. з. хьалха 1749 шу — в. з. хь. I-гӀа бӀаьшу). Цу мура йоазонца дин-литературани, литургени, амараш тӀайолеи тексташ (тӀехьарча сумерой заман шоллараш), царех да eme-sal диалектаца даьраш а, аккадий тексташка сумерой каламаши глоссаши йолаш.
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- ↑ Канева И. Т. Шумерский язык. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2006. — С. 6—7. — ISBN 5-85803-302-8.
- ↑ Дьяконов И. М. Шумерский язык // Лингвистический энциклопедический словарь / Главный редактор В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — 685 с. — ISBN 5-85270-031-2.
- ↑ Канева И. Т., Козлова Н. В., Визирова Е. Ю. Шумерский язык // Языки мира. Древние реликтовые языки Передней Азии. — М.: Academia, 2010. — С. 19—20. — ISBN 978-5-87444-346-7.
- ↑ Дьяконов И. М. Языки древней Передней Азии. — М.: Наука, 1967. — С. 44—46.
- ↑ Thomsen M.-L. The Sumerian Language. — Copenhagen: Akademisk Forlag, 1984. — P. 27—32. — ISBN 87-500-3654-8.
- ↑ Hayes J. L. A Manual of Sumerian Grammar and Texts. — Malibu: Undena Publications, 1990. — P. 265—272.
- ↑ Канева И. Т. Шумерский язык. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2006. — С. 13—14. — ISBN 5-85803-302-8.