Чулоацамага гӀó

АтагӀе

ТӀатовжамаш тоадар
Википеди материал

АтагӀе (я) — гонахьарча аренга хьежача чукхийтта йола йӀаьхъенна уллача рельефа кеп. ДукхагӀча даькъе додача хиво еча эрозе болх ба. Додача хиво бердаши кӀийлеи кӀезига-кӀезига Ӏохьош атагӀе кхолл[1].

АтагӀений кагийча кепех лоархӀ бераши аьлеши.

ДукхагӀа йолча хана атагӀенех бӀарчча системаш хьахул цхьа атагӀе кхычох а кхеташ, кхыяр цхьаькханех кхеташ, иштта юххера цхьан хьоарсамца цар хиш цхьан Ӏамах-фордах кхеталца.

Кальчаки атагӀе, Аргентина
АтагӀе

АтагӀений оттам

[тоаде | тоаде чура]

Гидрологашеи, геологашеи, геоморфологашеи белгалйоаккхаш атагӀен керттера элементаш я[2][3][4][5][6][7][8]:

  • босенаш (я) — атагӀен оагӀонашка доазув деш йола лаьттан тӀехе;
  • кӀийле (я)— эггара лохагӀеи нийсагӀеи дола атагӀен да́къа, из доалл босений кӀоажошта юкъе;
  • босений кӀоажув (ба) (эрс: подошва склонов) — босенаш кӀийленна хьатӀаотта та́ка;
  • шув (ба) — атагӀен босенаш гонахьарча лаьттах хьахотталу моттиг;
  • сомегӀе́ (я) — атагӀен кӀийленга хьежача, шаьрденна, нийсденна цхьа моллагӀа йолча лакхала тӀа уллаш дола лаьттан майдаш, доакъош.
V-хьисапе йола пхорагӀара профиль йола атагӀе

АтагӀе къона хилча, кӀийле лерттӀа хьахинна яьнна хилац, босенаш нийсса хий долча ӀотӀайолхаш хул берд а хулаш.

АтагӀен босенаш лакха е лоха а хила йиш я, нийса Ӏочуйодаш е лаьгӀано а хила йиш я. Чулеста́ хиларга йийхкача, ши босе цхьатарра хила а йиш я башх-башха а хила йиш я (симметри йоацаш). АтагӀенашка симметри ца хилар Бэра законаца дувзаденна да: ГӀинбухерча ахбура тӀа нийса Ӏочу дукхагӀа аьтта босе улл, тӀаккха ЗӀилбухерча ахбура тӀа тӀа аьрда босе улл.

Ший лакхехьенашка (корта болча) атагӀе хий гулдеш болча кӀоагаца е шан гӀозарца йолалу. Дукха ца хуле а, лакхехьенаш йийла атагӀенаш а нийслуш хул. АтагӀен даьрже йола да́къа (лохенаш) каст-каста дельта е арадаккхара конус йолаш хул, е хий дӀакхеташ болча Ӏама-форда га долаш хул.

Белгалонаш

[тоаде | тоаде чура]

АтагӀенаш яхар чоалханеи, маза боаллаш йола ландшафтий система я. Къаьгга белгалъяьнна хул уж, физикагеи географегеи диллача, гонахьарча гӀаран ландшафтех чӀоагӀ хьа а къед уж шоай морфологех. Даим хувца а луш додаш долча хиво атагӀен ландшафт чӀоагӀа хувцаю, хийла из дика наьха санна эрга а йоаккхаш. АтагӀенаш даим къоналуш я, моллагӀча хана рельеф оттара юххьанцара стадеш го йиш я цунгахь, иштта биогеоценозаш а, цул совгӀа тӀехьагӀа хула стадеш а гуш хул. Къаьстта атагӀений мара а йоацаш, зональни ландшафтий тайпашта юкъе аналог а йоацаш гидрологе белгалонаш я: бӀаьстии аьхкии хий Ӏаьржада́ри, догӀанцеи михацеи хий лакхдалари. АтагӀен йӀоахалла массанахьа цхьатарра (синхронно) хий Ӏаржарца гуш хул атагӀений цхьоагӀо. АтагӀенашкара лаьттаех дика цонаш  (эрс.) (гӀа. хул; хий кӀезигагӀа тӀадувлача лаьттаех кхаш а ду, укх дуне тӀа мел йола юртбоахама культураш дӀаювш леладу уж; каст-каста пхьаш а ехк цар тӀа. Хийла атагӀенашка хьунаш а ягӀаш хул.

Тайпаш

[тоаде | тоаде чура]

АтагӀенаш лоамареи арареи хул[9]. Лоамаръяраш дукхагӀча даькъе геттара кӀоаргеи, готтеи, гарахье  (эрс.) (гӀа. эргаши хул. Араръяраш шерагӀеи, тӀе́хигеи, цхьа гарахье йолаши хул.

Псеашхол лоаман трога (ний куце) атагӀе. Бзерпински карниза тӀара лакхахьара куц да Керттерча Кавказа дукъ долчахьа.

Хиво хьаяьчарел совгӀа атагӀенаш тектоникаца хьахинна а хул. Царех я Юкъерча Азера Алая атагӀеи, ГӀинбухерча Америкера Калифорне атагӀеи.

А. И. Чеботарёвс белгалдоахар ишта дола тайпаш:

  • хийро (клямма);
  • готта чӀоже;
  • чӀоже;
  • V-куце атагӀе;
  • ний куце атагӀе (трог  (эрс.) (гӀа.);
  • трапецеидальни атагӀе;
  • белгга йоаца атагӀе[10].

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]

Литература

[тоаде | тоаде чура]
  • Долины // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.
  • Лукашов А. А. Долина // Большая российская энциклопедия. — М.: БРЭ, 2007. — Т. 9.
  • Жандаев М. Ж. Речные долины. — Алма-Ата: Казахстан, 1984. — 184 с.
  • Чеботарёв А. И. Поперечный профиль долины // Гидрологический словарь. — 3-е изд. — Л.: Гидрометеоиздат, 1978.
  • Речные долины // Энциклопедический словарь географических терминов / Глав. ред. С. В. Калесник. — М.: «Советская энциклопедия», 1968.
  • Кондратьев Н. Е. и др. Речная долина и факторы, влияющие на её формирование // Русловой процесс. — Л.: Гидрометеорологическое издательство, 1959.
  • Долина // Геологический словарь. — М.: Госгеолтехиздат, 1955. — Т. I А-Л..
  • Великанов М. А. Речные долины // Гидрология суши. — М.: Гидрометиздат, 1948.
  • Эдельштейн Я. С. «Элементы долины // Основы геоморфологии. — М.-Л.: Госгеолиздат, 1947.
  • Маккавеев Н. И. Пойма // Русло реки и эрозия в её бассейне / Академия наук СССР. — М.: Изд-во АН СССР, 1955. — С. 238–261. — 346 с.
Хьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=АтагӀе&oldid=74031»