Чулоацамага гӀó

Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социализма Республика

Википеди материал
(«Нохч-ГӀалгӀай АССР» яхачунгара дӀасалостам ба)
АССР
Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социализма Республика
эрс: Чече́но-Ингу́шская Автоно́мная Сове́тская Социалисти́ческая Респу́блика
нохч. Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика
Байракх Герб
Байракх Герб
43°19′00″ с. ш. 45°40′59″ в. д.HGЯO
Паччахьалкхе Флаг СССР СССР
ЮкъейоагӀ РСФСР
Админ. юкъ Шолжа-ГӀала
Лакхерча Совета тхьамада Доку Завгаев (тӀеххьара)
Тархьари географии
Хьаяь таьрахь 1936—1944, 1957—1993
ДӀаяьккха таьрахь 1991
Лаьтта 19 300 км²
Сахьата оаса MSK (UTC+3)
Охлой
Охлой 1 275 513[1] саг (1989)
Официальни метташ эрсий, нохчий, гӀалгӀай
ГӀулакх (хьал) тӀадисар
← Нохч-ГӀалгӀай автономе область
← Шолжа-ГӀалий область		 Шолжа-ГӀалий область →
Нохчийче →
ГӀалгӀайче →
Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социалистически Республика карта тӀа
Викилармий логотип Медиафайлаш Викиларма чу
Нохч-ГӀалгӀай АССР, Шолжа-ГӀала, Августовски урам, СССР марка 1960.

Нохч-ГӀалгӀай Автонóме Совéтий Социали́зма Респу́блика (нохч. Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика, эрс: Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика), е лоацца Нохч-ГӀалгӀай АССР — 1934 шера денз 1944 шу кхаччалцеи, 1957 шера денз 1992 шерага кхаччалцеи хинна РСФСР административни-лаьттан да́къа.

НанагӀала — Шолжа-гӀала.

Тархьар

[тоаде | тоаде чура]

Республика хьакхоллар

[тоаде | тоаде чура]

1936 шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа керда СССР Сталина конституци тIаэцарца Нохч-ГIалгIай автономе область Даькъастерча йиста юкъера хьа а яьккха, цох Нохч-ГIалгIай АССР хьаяьй[2].

1941-ча шера аьтинга бетта 24-ча денгара денз кӀимарса бетта 10-ча денга кхаччалца 17 эзарал совгIа республикан вахархо халкъа ополчене дӀаязвеннав, царех 10 эзар гергга вайнаьха хиннаб. Нохч-ГӀалгӀайчен доазон тӀа хьаяь хиннай 317-гӀа чарахьий дивизии, 80 процент лоамароех латташ хинна 114-гӀа нохч-гӀалгӀай дошлой дивизиони (Кириченко инарала хьовдал леладеш хиннача 4-гӀча гӀазкхий дошлой корпуса лоаттаме йолаш). Уж тӀема тоабаш Маздака-МагӀалбика лостаме тӀом беш хиннай. Хьоахаяьчарел совгӀа, республике иштта вӀашагӀтехай 242-гӀа лоаман-стрелокий дивизи, 16-гӀа сапёрий бригада, 4-гӀа маневрий-фе бригада, автобатальон, стрелокий марший дивизи, массехк резервни подразделени[3].

1941-ча шера лайчилла беттагара денз Шолжа-ГӀалий тӀа 114-гӀа Нохч-ГӀалгӀай дошлой дивизи вӀашагӀтохар додаш хиннад. ШтатагӀа воагӀачул 600 лоӀамхо дукхагӀа дӀаязвенна хиннав[4]. Бакъда, из вӀашагӀтохар чакхдаккха аьттув баьннабац: 1942-гӀча шу долалуш нохчийи гӀалгӀайи тӀом беш долча эскаре тӀабехар соцаде яхаши, царех белгалбаьннача бӀухошта совгӀаташ ма тела яхаши къайлагӀа амар даь хиннад[5]. Нохч-ГӀалгӀайчен бахархошта юкъера лоӀамхой гулбебалара аьнна Ӏаьдалга йистхиннара нохчийи гӀалгӀайи эпсарех тоаба я[6][7]. 1942 шера дивизе база тӀа Сталинградерча тӀема тӀа дакъа лаьца дола 255-гӀа къаьстта Нохч-ГӀалгӀай дошлой сур вӀашагӀтехад[8].

1942-ча шера маьцхали бутт чакхбоалаш вермахта эскараш («А» эскарий тоаба), МагӀалбика шахьара зIамига дакъа дIа а лаьца, Прохладни — Маздак — Ишоре яхача доазон тIа даьлар. 1943-ча шера оагӀой бетта 3-ча дийнахьа Маздака-МагӀалбика операци дIахьоча хана, республикан территори еррига фашистех ӀоцӀенъяьяр. Цу сахьате дIадоладенна хиннад республикад промышленни потенциал меттаоттаяр. 1944—1945-ча шерашка эвакуаци яр духьа вIашагIъяьха хиннача мехкадаьттан промыслий а промышленни предприятий а доккхагIа дола дакъа меттаоттадаьд. ТIема шерашка ШолжагIалахоша 5 миллион тоннал дукхагIа мехкадаьтта даьккхад, хIаьта заводаша миллионаш тоннаш мехкадаьттан продукташ хьаяьй. 1944-ча шера энергетически боахам дегIабахара хьал тIом хилалехьа хиннача боарамга кхаьча хиннад[9].

ТӀом болча хана карагӀдийнача дикача гӀулакхех, Нохч-ГӀалгӀайчера хьаваьннача 36 сага́ Советий Союза Турпал яха цӀи еннай[10].Вешта, советашта духьалара настроенеш республике чIоагIа хиннай, царех пайда а эцаш, советий тӀеча чукхувсаш хинна немций агентура Нохч-ГӀалгӀай АССР-а доазона тIа гIоттам айбе гӀерташ хиннай, цу гIулакхаца Кавказа́ тIалаташ толам баккха шийна аттагIа хилийта. Массови гIоттам айбе немций а цар агентий а аьттув баьннабац. Нохч-ГӀалгӀай АССР доазона тӀа латташ хиннача духхьала цхьан НКВД чурча бӀуний 141-гӀча стрелокий суро 413 тӀема операци дӀайихьа хиннай, 9 НВФ а йохаяьй, 529 тӀемахо а вийнав, 632 лаьца а лаьцав, ший 65 саг вуйташи, 28 сага́ чов яйташи[11].

Бакъда, республикера сепаратизма боарам гонахьарча регионашка хиннача иззамоча гойтамел лакхагӀа хиннабац. 1943-ча шера маьцхали бетта ерригача Даькъасте лелаш законагӀа йоаца 156 герзе йола тоаба хиннай 3485 саг юкъе а водаш. Царех: Нохч-ГIалгIайче — 44 (300 доакъашхо), ГIаьбартий-Малкхаре — 47 (900 доакъашхо), ДаьгӀасте — 1500, эзар бӀуцара веддари, мобилизацех уда 800 саги. ХIирийче тIема кхаь шера — 4366 бIуцара веддар, бIун гIуллакхах кIалхарвалара 862 моттиг, иштта корзагӀъяьнна хиннай «политбандаш» а абвера диверсанташ а[12]. ТIом болабеннача хана денз 1944-ча шера шоллагIча ахшерага кхаччалца ГIинбухерча Кавказе бIуцара вадара 49 362 моттиг белгалъяь хиннай, царех Краснодарерча йисте 23 711 моттиг, Ставрополерча йисте — 10 546, Нохч-ГӀалгӀайче — 4441, ХӀирийче — 4366[13].

ТӀеча

[тоаде | тоаде чура]

ТIом болабаларца республикан промышленность тIема продукци арахецара дIатӀаяьккха хиннай. Шолжа-ГIалий 18 предприятес тайп-тайпарча модификацегӀа йола миномёташ хьаеш хиннай. Шолжа-ГIалий Ӏилман-тохкама института (ГрозНИИ) болхлоша танкашца латар духьа эшаш йола йоага смесь арахецар вӀаштӀехьадаьккха хиннад[14]. «ЦӀе молот» заводе, кхы а эвакуаци е кхийнайоацача оборудоване тӀа, танкаш, бронепоездаш, кхыйола тӀема техника тоаеш хиннай[14]. Мехкадаьтта тоадеча заводаша йоагачеи хье́кхачеи кхоачамца фронт Ӏалашъеш хиннай[15]. Шу чакхдоаллаш республикан предприятеша 90 тайпара тӀема продукци арахецаш хиннай. Тегача фабрикаша салташтеи эпсараштеи барзкъа тегаш хиннад. Консервий заводаша ЦӀеча эскара хаьсасомий консерваши кхачан концентраташи арахецар алсамдаьккха хиннад[16].

Бакуна тӀехьа мехкадаьтта даккхарах паччахьалкхен чу шоллагӀа моттиг яьккха хиннай Шолжа-ГӀалийс, мехкадаьтта тоадарах нийсса хӀана яц аллал йола моттиг а йолаш, фекемий бензин хьадарах хьалхаръяр а йолаш. 1941-гӀча шера СССР-е 31 млн тонн мехкадаьтта даьккхад, царех 23 — ГӀозлойче, 4 млн тонн — Нохч-ГӀалгӀайче, тӀаккха дисар — СССР-а кагийча мехкадаьтта доаккхача моттигашка. Шолжа-ГӀалий тӀа республике даьккхача мехкадаьттал совгӀа кхыча регионашкара (царна юкъе Баку а йолаш) чукхухьаш дар а тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ эшаш дола А-76 бензин хьадеш тоадеш хиннад. Ӏочукхухьаш дола мехкадаьтта автотранспорта́ лаьрхӀа дола А-76 бензин хьедеш тоадеш хиннад, тӀаккха фекемий бензин деш республике даьккха мехкадаьтта мара хьаэцаш хиннадац. СССР деррига хӀана дац аллал долча истребитель-фекемашка Шолжа-ГIалий тӀара фекемий бензин дувтташ хиннад[17].

1944-ча шера саькура бетта нохчийи гӀалгӀайи коллаборационизм еш хиннаб аьнна Ӏобехке а баь, Казахехьеи ГӀиргӀизойчеи кхолхабаьб («Чечевица» операци). 1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совета Президиума амарца Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккха хиннай.

ДаьгӀастен АССР лоаттама юкъе дIаяьккхача республикан шахьараш юкъеяхийтай: Ведана, Ножай-Юрта, Саьсана, ЧIаьбарлой, иштта Курчалойи Шаройи шахьараш а, цу шахьарий къулбаседа-малхбузехьара дакъа доацаш, Гумсен шахьара малхбоалехьара дакъа а.

Бакъда тушола бетта 22-ча дийнахьа РСФСР Лакхехьарча Совета Президиума соцамца округ дӀа а яьккха, хьалха хиннача республикан лаьттан цу даькъах РСФСР Шолжа-ГӀалий область хьахиннай[18]. 1946-ча шера аьтинга бетта 25-ча дийнахьа РСФСР Лакхехьарча Совето Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхар чӀоагӀдаь хиннад[19], тӀаккха 1948-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа 1937-ча шерарча РСФСР Конституце 14-ча лустама тӀа из хьоахаяр дӀадаьккхад[20][21]. 1947-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето СССР Конституце 22-ча лустама юкъера автономи хьоахаяр дIадаьккхад[22].

Республика меттаоттаяр

[тоаде | тоаде чура]

1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа СССР-еи РСФСР-еи Лакхехьарча Советий Президиумий амарашца Нохч-ГIалгIай АССР меттаоттаяь хиннай[23][24], из а, дӀаяьккхача хана хинначарел дуккха а шерагӀа доазонаш долаш; цун лоаттаме дисад 1944-ча шера Ставрополерча йистера Шолжа-ГӀалий областа́ дӀаенна хинна дукхагӀа эрсий баха Неврени, Шелковскойи шахьараш, бакъда цунна юха хьаеннадац ХӀирийче йиса ГӀалме шахьар. Меттаоттаяьчул тӀехьагӀа республикан майда 19 300 км² хиннай.

1957-ча шера саькура бетта 11-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето наджгоанцхой бетта 9-ча ден ший Президиума амар чӀоагӀ а даь, СССР Конституце 22-ча лустама чу автономи хьоахаяр юхаметтаоттадаьд[25].

1950-гӀа — 1980-гӀа шераш

[тоаде | тоаде чура]

1958-ча шера маьцхали бетта Шолжа-ГӀалий тӀа адам хӀаччийдаьнна моттиг хиннай, цун бахьан хиннад дунен хӀаман тӀагӀолла саг ве́р.

1973-ча шера (наджгоанцхой бетта 16—19-ча деношка) Шолжа-ГӀалий тӀа гӀалгӀай митинг хиннай гӀалгӀай къаман лаьттацара реабилитаци яра хаттар нийсхонца къоастадар дӀадехаш, цох 1944-ча шера дӀаяьккха, дукхагӀа гӀалгӀай бахаш хинна ГӀалме шахьар юхаялар а долаш.

Митинг бӀуно водомёташца эккхаяь хинннай[26]. ТIаккха «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлонна духьала национализм гучаяккхарах лаьца» яха КПСС Юкъерча комитета чӀоагӀам тIаийцаб[27]. Республике КПСС Юкъерча Комитетеи, РСФСР Министрий Советеи болхлой тоаба яха хиннай. Тоаба Москве юхаяхачул тIехьагӀа КПСС Юкъерча комитета пропагандан отделои КПСС Юкъерча комитета организаце-парте балха отделои лаьрххIа йола отчет кийчъяь хиннай, 1973-ча шера тушола бетта 13-ча дийнахьа «Шолжа-ГIалий тIа юкъарлон духьала национализм гучаяккхарах» яха КПСС Юкъерча комитета чӀоагӀам тӀаийцаб, цу тIа митинга геттара негативни оценка яьй. Парте дисциплина́ тӀа а тайжа́, Нохч-ГIалгIай КПСС обкомо наджгоанцхой бетта 16-19-ча деношка хинначох бола «Хоам» кийбаьб[28][29].

1982-ча шера Лейпцигерча ярмарке СССР гойтама комплекса юкъе духхьашха Нохч-ГӀалгӀайчен павильон хьахьекха хиннай. Республике хьаяьча 4 мурга́ ярмарка майдалгаш еннай. Дошо майдалгашца белгалдаь хиннад Шолжа-ГӀалий тӀара кӀадай-галантереяй цхьантохама кӀувсаши, мехкадаьттани газий Ӏоакъаштеи лаьрхӀа зувш йолча оборудоване комплекси[30].

Нохч-ГӀалгӀай АССР йохар

[тоаде | тоаде чура]

1990-ча шера лайчилла бетта 27-ча дийнахьа Нохч-ГӀалгӀай АССР Лакхехьарча Совето Нохч-ГӀалгӀай Республика паччахьалкхен кортамукъа хиларах йола деклараци тӀаийцай[31], тӀаккха 1991-ча шера маьстела бетта 24-ча дийнахьа РСФСР Конституце чу 71-ча лустама чу даьча тоадарашка хьежжа, автономе республика Нохч-ГӀалгӀай ССР яхаш цӀи йолаш хьахиннай[32][33]. Данное решение до распада СССР (декабрь 1991) не согласовывалось со ст. 85 Конституции СССР, которая сохраняла наименование Чечено-Ингушская АССР[34].

1991-ча шера аьтинга бетта 8-ча дийнахьа Дудаев Джохара хьалхале а йолаш Шолжа-ГӀалий тӀа Хьалхарча нохчий къаман гуллама викалий цхьа дакъа гулденна хиннад, цо ше Нохчий халкъан къаман юкъара конгресс я аьнна дӀакхайкаяьй[35][36]. Цул тӀехьагӀа Чеченская Республика (Нохчи-чо) дӀакхайкаяьй[37], тӀаккха мехка Лакхехьарча Совета хьакимаш «узурпатораш ба» аьнна дӀакхайкабаьб[35].

1991-ча шера лайчилла бетта 30-ча — оагӀой бетта 1-ча дийнахьа Нохч-ГӀалгӀайчен кхаь гӀалгӀай шахьаре — МагӀалбикеи, Наьсарени, Шолже — «законагӀа доацаш дӀадаьха гӀалгӀай лаьтташ юха чу а дерзадеш, нанагӀала Буро тӀа а йолаш РСФСР лоаттаме ГӀалгӀай Республика хьакхолларах» референдум дӀайихьай. Цу референдуме гӀалгӀай къаман 75 %-о дакъа лаьцад, 90 %-о «раьза хилара» кхадж а тоссаш[38].

1992-ча шера аьтинга бетта 4-ча дийнахьа РФ Лакхехьарча Совето «Россе Федераце лоаттаме ГӀалгӀай Республика кхолларах» дола закон арадаьккхад[39].

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
  1. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 г. (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 10.10.2010. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 22.06.2011.
  2. ↑ Краткая справка об административно-территориальных изменениях Ставропольского края за 1920—1992 гг.. Архиве диллад 2018 шера маьтсела 11 дийнахьа.
  3. ↑ Ермекбаев, 2009, оа. 73—74.
  4. ↑ Музаев.
  5. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 793.
  6. ↑ Межиев.
  7. ↑ Ибаева.
  8. ↑ Висаитов, 1966, оа. 71.
  9. ↑ Казаков, 1984, оа. 130—131.
  10. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 793—794.
  11. ↑ Самойлов С. В. «Для охраны войсковых тылов и наведения там строжайшего порядка организовать…» Мероприятия органов государственного и военного управления по организации борьбы с бандитизмом на Северном Кавказе в годы Великой Отечественной войны. // Военно-исторический журнал. — 2013. — № 11. — С.26-30.
  12. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 823.
  13. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 771.
  14. 1 2 Казаков, 1984, оа. 120.
  15. ↑ Казаков, 1984, оа. 126—127.
  16. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 773.
  17. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 774—775.
  18. ↑ ИНГУШЕТИЯ.РУ История. Архиве диллад 2014 шера саькура 1 дийнахьа.
  19. ↑ Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область.
  20. ↑ Заседания Верховного Совета РСФСР 2-го созыва, вторая сессия (10-13 марта 1948 г.) : стенографический отчет. — 1948..
  21. ↑ Закон РСФСР от 13 марта 1948 года «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) РСФСР»
  22. ↑ Закон СССР от 25.02.1947 «Об изменении и дополнении текста Конституции (Основного Закона) СССР» (прекратил действие).
  23. ↑ Указ Президиума ВС СССР от 09.01.1957.
  24. ↑ УКАЗ ПРЕЗИДИУМА ВС РСФСР ОТ 09.01.1957 N 721/4 О ВОССТАНОВЛЕНИИ ЧЕЧЕНО-ИНГУШСКОЙ АССР И УПРАЗДНЕНИИ ГРОЗНЕНСКОЙ ОБЛАСТИ.
  25. ↑ Закон СССР от 11 февраля 1957 года «Об утверждении Указов Президиума Верховного Совета СССР о восстановлении национальной автономии балкарского, чеченского, ингушского, калмыцкого и карачаевского народов».
  26. ↑ Заря Свободы. 35 лет назад в Грозном состоялся общенациональный митинг ингушского народа (17 наджгоанцхой 2008).
  27. ↑ Майдан в Грозном, январь 1973 (30 наджгоанцхой 2016).
  28. ↑ Грозненский митинг 1973 г.. Архиве диллад 2009 шера лайчилла 3 дийнахьа.
  29. ↑ Рассекреченные документы из архива КГБ по событиям в Грозном в январе 1973 года (30 маьтсела 2013).
  30. ↑ Богат, 2016, оа. 44.
  31. ↑ Декларация о государственном суверенитете Чечено-Ингушской Республики.
  32. ↑ Закон РСФСР от 24 мая 1991 года «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) РСФСР».
  33. ↑ Конституция РСФСР в редакции от 24 мая 1991 г.
  34. ↑ Конституция СССР в редакции от 26 декабря 1990 г..
  35. 1 2 Десять дней, которые отменили мир.
  36. ↑ Чеченская Республика Ичкерия. Общий обзор Архиве диллад 2021 шера тушола 4 дийнахьа. // IGPI.RU
  37. ↑ РЕШЕНИЕ ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНОГО КОНГРЕССА (СЪЕЗДА) ЧЕЧЕНСКОГО НАРОДА (г. Грозный, 8 июня 1991 г.).
  38. ↑ Дешаш белгалдахара гӀалат Неверный тег <ref>; для сносок "memo.ru" не указан текст
  39. ↑ Закон РФ от 04 июня 1992 года № 2927-1 «Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации».
Хьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Нохч-ГӀалгӀай_Автономе_Советий_Социализма_Республика&oldid=74478»