Чулоацамага гӀó

ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар

Википеди материал
(«Депортация чеченцев и ингушей» яхачунгара дӀасалостам ба)
«Кхе» (эрс: Чечевица) операци
ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар
Мохк  СССР
Оттаяь таьрахь 1944-ча шера наджгоанцхой бетта 29-гӀа ди
Оттаяьр Лаврентий Берия
Дагалоацамаш гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар
Кхоачашдаьр РККА, НКВД, НКГБ
Код-дош Пантера
Ха с саькура бетта 23-гӀа ди, 02:00 по 1944-ча шера маьтсела бетта 9-гӀа ди (UTC+4)
Моттиг
Чаккхе Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхар, цун лаьтта декъар: Шолжа-ГӀалий областа́и, ХӀирий АССР-а́и, Селий АССР-а́и юкъегӀолла, РСФСР-еи Гуржий ССР-еи лоаттаме.
Веннав
  • 100 эзар нохчои 23 эзар гӀалгӀаи[1];
  • 125 эзар нохчои 20 эзар гӀалгӀаи[2].

ГӀалгӀайи нохчийи мехках ба́хар, е ГӀалгӀайи нохчийи СибарегӀа Ӏобахийтар[⇨] (нохч. До́хадар, а́рдахар, ма́хках да́хар[3][4][5][6][7], эрс: Депортация чеченцев и ингушей), е «Кхе́» операци (эрс: Операция «Чечевица»)[⇨] 1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа дӀа а доладенна тушола бетта 9-ча дийнахьа чакхдаьннад. СССР доазон тӀа, къаьстта Нохч-ГӀалгӀай АССР-и цун юхерча лаьттай доазон тӀа, мел вола гӀалгӀаи нохчои низагӀа дӀакхолха а баь (мехках а баьха) Казахий ГӀиргӀизойи ССР-е (иштта цхьандаькъе Узбекийи Таджикийи ССР-е) Ӏобахийтаб. Операци йодача юкъа́ мехках ваьккхар 500—650 эзар гӀалгӀаи нохчои мехках ваьккхавПерейти к разделу «Депортация». СССР-о къамаш мехках доахаш дӀахьош хиннача политикан дакъа долаш хиннай из операци.

Мехках боахаши, мехках баьхача хьалхарча шерашкеи 100 эзар нохчои, 23 эзар гӀалгӀаи веннав — къамий дукхалца из дистача, хӀаранечох диълагӀа дакъа денналга да изПерейти к разделу «Численность депортированных». Операци дӀахьош дакъа лоацаш 100 эзар тӀемахо хиннав, уж миссел кхы а тӀом бе кийчбаь латташ хиннаб лоалахарча регионашкаПерейти к разделу «Подготовка». Мехках баьхараш чу а багӀаш 180 шалон хьалъяхийта хиннай. Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхай, цунна когаметта Шолжа-ГӀалий область хьаяьй. Нохч-ГӀалгӀайчен кхыдола доакъош ХӀирийченнеи, ДаьгӀастеннеи, Гуржехьеннеи юкъедахадПерейти к разделу «Территориальные изменения». ГӀалгӀаштеи нохчаштеи къамах гарга хинна Гуржий ССР-е баьха пӀенгезхойи бацойи мехках баьха хиннабац.

Ӏаьдало кхайкадеш хинначох, немцашта гӀо дари, советашта духьала хӀамаш леладари, гӀаьрал дари бахьан долаш баьхаб гӀалгӀайи нохчийи мехках. Амма бакъда цар уж хӀамаш леладе аьттув хургбацар, нигат хинна хилча а тӀехьа — ГӀалгӀайи Нохчийи мехка Ӏочу тӀехьа кхаьча хиннабац фашисташа: Вермахто МагӀалбика шахьара лоадам боаца цхьа дакъа хьадаьккха хиннад, амма дукха ха ялалехь цигара юхатеха хиннаб уж. Советашта духьала леладаьчунга хьожаш хилча а, гонахьарча регионашка хинначул тӀех хиннадац изПерейти к разделу «Коллаборационизм». Официальни хоам Ӏаьдало харцахьбаьккха хиннаб ше хьадаьр Ӏобакъде гӀерташПерейти к разделу «Фальсификация данных». ХӀанз тӀехьа ер ма дий аьнна хьаховш бахьан дац гӀалгӀайи нохчийи мехках хӀана баьхаб кхетадергдолаш. Къамаш кхолхадар а, цар паччахьалкхе йохаяр а, доазув хувцар а цхьанна оагӀорахьара законагӀа хиннадац[8].

Хьалха денз мехка да́хаш хинна халкъ дӀакхолхадаьчул тӀехьагӀа цар мел йита лар дӀайоаккхаргйолаш шоай хур даьд Ӏаьдало: нах баьха́ча моттигашта эрсийи хӀирийи цӀераш тийхкай, маьждигаши кашамаши бӀехдеши хӀалакдеши хиннад, чурташ хьа а доахаш царех гӀишлоши наькъаши деш хиннад, гӀалгӀайи нохчийи меттала яздаь кинашкаш доагадеш хиннад, дисачар чура уж хьоахабар дӀадоахаш хиннад, музеяй гулламашкара «политикаца товш хиннайоаца» экспонаташ дӀайоахаш хиннай, кулгйоазонца даь кинашкаши, библиотекаши, дошо-дото хӀамаши, герзи, кӀувсаши, пхьегӀаши, мебели, иштта кхы мел яр а лочкъаеш, хӀалакъеш, йохаеш дӀайоахаш хиннайПерейти к разделу «Культурно-исторические потери»

Указами Президиумов СССР-еи РСФСР-еи Лакхехьарча Советий Президиумаша амар а даь 1957-ча шера наджгоанцхой бетта 9-ча дийнахьа Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяьй, амма цун хинна доазув меттаоттадаьдац. СССР-а Лакхехьарча Совето ший Президиума амар чӀоагӀ а даь, СССР Конституце чу автономи хьоаяхар юхаметтаоттадаьд. Нохчаштеи гӀалгӀаштеи даьймехка хьалцӀабахка пурам деннад. Ӏаьдало лерттӀа уйла а ца еш, харцахьа-бакъахьа соцамаш дар бахьан долаши, моттигера а керттера а хьакимаш духьала хилар бахьан долаши гӀалгӀайи нохчийи хӀама меттаоттадеш хинна процесс йӀаьх а енна, дукха бала а баь, чоалханегӀа хьахинна хиннай. ВӀаши провокацеш яр бахьан долаши, республикера Ӏаьдал сагота ца хилар бахьан долаши мехкара гӀалгӀаехи нохчехи хиннавоаца 113 эзар саг дӀаваха хиннавПерейти к разделу «Реабилитаци».

ЦӀи

[тоаде | тоаде чура]

ГӀалгӀаша цу дӀакхолхабарах мехках дахар оал, е Сибаре/СибарегӀа Ӏодахийтар оал, иштта кхыдола дешаш а хул арадахар, дохадар. Из шоллагӀдар кхы селла нийса дац, хӀана аьлча гӀалгӀайи нохчий Ӏобахийта лаьтташ дукхагӀча даькъе Сибарех лархӀац, Казахехьен гӀинбухехьа улла цхьа дакъа мара дац Малхбузерча-Сибарен арен тӀа уллаш. Сибаре Ӏодахийтар яхар, хьагучох, хьалха таӀазар деш даим боккъонца СибарегӀа Ӏоахийтандаь дӀачӀоагӀденна хила деза метагахьа: паччахьа заман чухьа а, революце хана а, кулакаш ба яхаш таӀазар деча хана а.

Нохчаша шоай меттала, гӀалгӀаша мо, До́хадар, а́рдахар, ма́хках да́хар оал[9][10][11][12][13].

Эрсий меттала Депортация чеченцев и ингушей оал, тӀаккха официально Операция «Чечевица» яхаш цӀи хиннай цун. Из «Чечевица» яхар «Чеченцы» яхачоа тара йоландаь тилла́ цӀи я[14].

Даьха бахьанаш

[тоаде | тоаде чура]

1944-ча шера тушола бетта 7-ча дийнахьа Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхарахи цун лаьттан административни оттамахи долча СССР Лакхехьарча Совета Президиума амара тӀа яхаш хиннад[15]:

«В связи с тем, что в период Отечественной войны, особенно во время действий немецко-фашистских войск на Кавказе, многие чеченцы и ингуши изменили Родине, переходили на сторону фашистских оккупантов, вступали в отряды диверсантов и разведчиков, забрасываемых немцами в тылы Красной Армии, создавали по указке немцев вооружённые банды для борьбы против советской власти, а также учитывая, что многие чеченцы и ингуши на протяжении ряда лет участвовали в вооружённых выступлениях против советской власти и в течение продолжительного времени, будучи не заняты честным трудом, совершают бандитские налёты на колхозы соседних областей, грабят и убивают советских людей, — Президиум Верховного Совета СССР постановляет:

1. Всех чеченцев и ингушей, проживающих на территории Чечено-Ингушской АССР, а также в прилегающих к ней районах, переселить в другие районы СССР, а Чечено-Ингушскую АССР ликвидировать.

Совнаркому СССР наделить чеченцев и ингушей в новых местах поселения землёй и оказать им необходимую государственную помощь по хозяйственному устройству…

»

Массане а оккупанташта гӀо даьд яха къамаьл бух болаш дац, хӀана аьлча оккупаци хинна а яц. Вермахто дӀалаьца хиннар Нохч-ГӀалгӀайчен МагӀалбика шахьара зӀаммига дола да́къа мара дац, хӀатоане́ цигара а кхо бутт баьлча арабаьхаб уж[16]. ХӀанз тӀехьа ер ма дий аьнна хьаховш бахьан дац гӀалгӀайи нохчийи мехках хӀана баьхаб кхетадергдолаш, бахьанаш хӀанз а геттара чӀоагӀа къувсаш да. Цул совгӀа, къамаш кхолхадар а, цар паччахьалкхе йохаяр а, доазув хувцар а цхьанна оагӀорахьара законагӀа хиннадац, хӀана аьлча е Нохч-ГӀалгӀайчен а, е РСФСР а, е СССР а цхьанна законаца а е закона́ кӀаларча актаца а белгалдоаккхаш хиннадац из[8].

ХӀанз тархьар тохкача наха цу тайпара бехк тӀабиллар харци юхькӀоал йолаши лоархӀ, тӀаккха къаьсттача сага́ кхел ца еш бехк адамий гурмата́ тӀабиллари къаманна тӀагӀолла гулламчий таӀазар дари геттара чӀоагӀа долча адамленна духьала долча зуламех лоархӀ[17].

Коллаборационизм

[тоаде | тоаде чура]

ТӀом болабеннача хана денз 1944-ча шера наджгоанцхой беттага кхаччалца 55 гӀаьр (банда) дӀаяьккхай, цар 973 доакъашхо вийнав, 1901 саг лаьцав. Нохч-ГӀалгӀай АССР доазон тӀа НКВД учоте 150—200 гӀаьр хиннад латташ 2-3 эзар саг юкъе а волаш (бахархоех 0,5 %)[18].

ГӀалгӀайи нохчийи советашта духьалеи фашистий оагӀув лоацаши геттара дукха хӀамаш леладар бахьан долаш мехках баьхаб яхар харц хилар дуккхача автораша бакъдоацилга белгалдаьккхад. 1943-ча шера маьцхали бетта ерригача Даькъасте къахьегаш 156 законаца йоаца тоаба хиннай 3485 саг юкъе волаш. Ма дарра дийцача: Нохч-ГӀалгӀайче — 44 (300 доакъашхо), ГӀаьбартий-Малкхаройче — 47 (900 доакъашхо), в ДаьгӀасте — 1500 доакъашхо, 1000 дезертир, мобилизацех ида́ 800 саг. ТӀом хиннача кхаь шера́ ХӀирийче 4366 дезертир хиннав, 862 амал дарах удаш хиннав, иштта «политгӀаьраши» абвера диверсанташи къахьега болабеннаб[19]. ТӀом болабеннача хана денз 1944-ча шера шоллагӀа дакъа доладаллалца Даькъасте гӀолла 49 362 дезертирал хиннад, царех Краснодарерча йисте 23 711 моттиг хиннай, Ставрополерча йисте — 10 546, Нохч-ГӀалгӀайче — 4441, ХӀирийче — 4366[20].

1941-ча шера саькура беттагара денз 1943-ча шера тов беттага кхаччалца Нохч-ГӀалгӀай АССР чурча гӀулакхий наркома дарж дӀа а лоацаш НКВД полковник хиннача Албохчанаькъан Султана 1963 яздаьд:

«Бандитов в горах Чечни было не больше, чем в других регионах страны… По моим подсчётам, в горах Чечни было в то время около 300 бандитов, в том числе около 160—170 активно действующих… Повторяю ещё раз — не было никаких причин для выселения чеченцев и ингушей. Это подтвердил и сам Берия во время процесса над ним в 1953 году[21]. »

Хоамаш харцахьдахар

[тоаде | тоаде чура]

Дуккхача тохкамхоша харц лоархӀ официальни мехках бахар тӀачӀоагӀдеш дӀакхайкадаь таьрахьаш. Хьалхе план хиннача чаккхенна эшаш хиннача таьрахьашца вӀашкадоагӀаргдолаш из тоадаьлга гуш да цу каьхаташка[22]. ТӀаккха НКВД-с ший каьхаташка ха а ховш бакъдар хувцаш хиннад, низ беш мехках даьхача къаман болча нахага зуламаш дарах низагӀа дари дайташ а хиннад, даь деце а. Цул совгӀа шоаш дӀаяздер мехках бахалехьа а, мехках боахача хана а шоашта бакъахьа хетачоа хувцаш хиннад цар. ТӀом болча хана Нохч-ГӀалгӀай областа КПСС комитета секретари «НКВД тройкан» доакъашхои хиннача Филькин Василийс НКВД-с гӀаьрий гӀаьрхойи дукхал ювцаш хьаяхар теша мегаш къамаьл дац аьнна хиннад. Из аларах 1970-ча шера КПСС тархьара кафедран кулгалхочун даржа тӀара дӀаваьккхав из[23].

Иззамо хӀамаш ГӀаьбартий-Малкхарой АССР а хиннад, цигара хьакимаш дӀабаьха хиннаб кхыметтала цар шоашкара гӀаьраш дукхагӀа я аьнна ӀотӀа ца яздарах («ӀокӀезигъю» оалаш хиннад царех). Керда увттабаьча хьакимаша дукха ха ялалехь лакхе латтачарна товр деш сиха статистика хьатоаяьй. Кертача статистика́ тӀа а товжаш ма́лкхарой мехках баьхаб[24].

«Чечевица» операци

[тоаде | тоаде чура]

Политбюрон доакъашхой уйла

[тоаде | тоаде чура]
Анастас Микоян

1944-ча шера КПСС ЦК Политбюрон кхетача гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар дувцача хана ши дага хиннаб хьакимаш: Молотови, Жданови, Вознесенскийи, Андрееви нохчийи гӀалгӀайи укх сахьате мехках а баьха Нохч-ГӀалгӀай АССР йохае еза яхаш хиннаб, тӀаккха Сталини, Ворошилови, Хрущёви, Кагановичи, Берияи, Калинини уж Даькъасте немцех хьамукъаяьккхача мара мехках ца баьхача бакъахьа хеташ хиннаб. Къаьстта ший уйла Анастас Микояна хиннай: мехках бахара раьза хиннавале а, арахьа СССР бӀагалъяргья аьнна белгалдаьд цо[25]. 1957-ча шера Микоян Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаярах йолча комиссена хьалха этта хиннав[26].

Кийчо

[тоаде | тоаде чура]

Цкъарчоа гӀалгӀайи нохчийи Алтаерча йистеи, Новосибирскерчеи Омскеи областашка Ӏобахийта лерхӀаш хиннад. Цхьабакъда тӀехьагӀа уйлаш хувца а енна 1943-ча шера оагӀой бетта дувцаш хиннар Казахийи ГӀиргӀизойи ССР Ӏобахийтар[14].

Операци дӀахьоргйолаш кийча кхы а 1942-ча шера бӀаьсти йолаяь хиннай: нохчийи гӀалгӀайи эскаре тӀабехар юхасоцадаь хиннад уж боахабе вӀаштӀехьахургдац яхаш (лоамароша хьакха мича юъ, хӀаьта салташта юае хьакхий тушонка мара яц аьнна)[27]. 1943-ча шера ардара бетта НКВД наркома когаметтаоттар хиннача Кобуловс Берияга каьхат деннад республике чӀоагӀа гӀаьрал даьржад яхаш, шоллагӀвар цо дийцачоа чӀоагӀа раьза хиннав. Спецкхолхабаьраш тӀаэцаргболаш кийчо е болабеннаб Казахехьеи Юкъерча Азеи. 1943-ча шера ахкан зама йолаеннача хана денз къайлагӀа НКВД бӀу чуоза болабаьб республике Ӏа́мораш да яхаш. Бакъдар ха ца ховш, кӀаларча гӀалгӀашеи нохчашеи салташта гӀо деш хиннад: мовхьаш дӀахьош а, хӀама юаеш а, дос кхухьаш а, тайп-тайпара совгӀаташ телаш а. Цу юкъагӀа Ставрополерча йисте листамаш яздеш хиннад кастта Нохч-ГӀалгӀай лаьтташка Ӏохувшабергбола гӀазкхий дӀа а язбеш[28].

1944-ча шера наджгоанцхой бетта 31-ча дийнахьа СССР паччахьалкхен духьалъоттама комитета № 5073 йола чӀоагӀам тӀаийцаб «фашисташта гӀо дарах» Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяккхарахи нах Юкъерча Азеи Казахехьеи Ӏобахийтарахи. Нохч-ГӀалгӀайчен лаьттех 4 шахьар Селий АССР-а́ дӀаеннай, ХӀирий АССР-а́ — цхьа шахьар, диса́ча лаьтташка Шолжа-ГӀалий область хьаяь хиннай[29].

1944-ча шера наджгоанцхой бетта 29-ча дийнахьа «Нохчийи гӀалгӀайи дӀакхолхабара низамах йола инструкци» чӀоагӀъяьй Берияс»[18], тӀаккха 31-ча дийнахьа Паччахьалкхен духьалъоттама комитета чӀоагӀам арабаьннаб гӀалгӀайи нохчийи Казахийи ГӀиргӀизойи ССР-е Ӏобахийтарах[30]. Саькура бетта 20-ча дийнахьа Иван Серовацеи, Богдан Кобуловацеи, Степан Мамуловацеи Берия Шолжа-ГӀалий тӀа хьал а вена ше кулгалдеш хиннав операценна. КӀала хьежаш 100 эзар саг хиннав цунга, царех 18 эзар эпсар волаши, 19 эзар НКВД-еи, НКГБ-еи, «Смерш-еи» оперативни болхло волаши[31]. Из доацаш гонахьа ядача регионашка а кийча лоаттадеш эскара доакъош хиннад, царех хиннай тӀема авиаци а, НКВД а, «Смерш» а, кхыдараш а. Ишта кхоач из 100 эзарнега. Цхьабола эпсараш СССР эггара гаьнагӀча моттигашкара хьалбайта хиннаб, масала, дукха зуламаш дарца бӀагалваьнна хинна кхоалгӀча ранга пачхьалкхен кхерамзлен комиссар хинна Михаил Гвишиани, Фордистерча йистера хьалвайта хиннав, цига УНКВД хьаким хиннавар из[32].

Мехках бахар

[тоаде | тоаде чура]

Саькура бетта 21-ча дийнахьа Берияс НКВД гӀолла амар даьд нохчийи гӀалгӀайи мехках баха аьнна[18]. ШоллагӀча дийнахьа республикан хьакимашцеи дина хьалхале йолчарцеи кхетаченаш дӀайихьай, цига нах тӀахьеха аьннад цо царга духьале ергйоацаш аьнна[31].

1944-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа «Пантера» яха код-дош а аьнна йолаенна хиннай операци, бийсан 2:00 даьннача хана. Тушола бетта 9-ча дийнахьа чакхъяьннай из. 180 шалон Ӏояхийтай 493 269 саг мехках а воаккхаш. Наькъа 1272 саг веннав, 56 саг ваьв[18].

ДӀатӀакхача хала долча моттигашка бӀаррча эйлаш-кхаьлаш йоаеш хиннай — из хиннад ТӀаргаме, Хамхе, Хьайбахе, Зумсе, иштта кхы а дуккханахьа а[33].

Ӏаьдало хьаяхачох, операци йодача юкъагӀа 780 саг вийнав, 2016 саг лаьцав, 20 эзар герз хьадаьккхад, тӀаккха 6544 саг лоам хьалчу а ваха́ къайлаэккх вӀаштӀехьадаьнна виса[34]. ТӀеххьара араяьнна шалон нохчашхеи гӀалгӀашхеи бола хьакимаши агитаци яра духьа боагӀабаь дина нахи чубагӀаш араяьннай[35].

Цхьабола нах Ӏаьдала хьалха дукха хӀамаш карагӀдийна хиларах мехках бахарах мукъа боахаш хиннаб, цхьабакъда из теркал а ца деш, «СибарегӀа» хьалъухаш хиннаб уж хӀаьта[36].

ГӀалгӀайи нохчийи мехках бахар СССР-е эггара йоккхагӀа мехках боаккха процесс хиннай: тайп-тайпарча хоамаша хьаяхачох, мехка ваьккхар 650 эзар хиллал дукха саг хиннав[37].

ТӀемахой мехках бахар

[тоаде | тоаде чура]

Нохч-ГӀалгӀайчера мехках бахарца цхьана нохчийи гӀалгӀайи иштта ЦӀеча Эскарера а тӀерабоахаш хиннаб. 1944-ча шера духхьала цхьан хьа́лче́ра 710 эпсари, 1696 сержанти, 6488 салтеи тӀем тӀара ваьккхав. ГӀалгӀашха, нохчашха, къаршашха, малкхарашха хинна тӀемахой Алмате хьал а баха, цига спецпхьаний отдела лоӀамагӀа хила безаш бар. Царех дукхабараш тӀеча гӀинбухерча лаьтташка хьал а бахийта хьу кийчъечеи наькъаш дехкачеи болх беш хиннаб[38].

ЦӀеча эскаре гӀалгӀайи нохчийи дукхал[39]:

  • 1942-ча шера кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа — 4446 саг;
  • 1943-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа — 3386 чел.;
  • 1943-ча шера кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа — 4008 саг;
  • 1944-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа — 3536 саг;
  • 1944-ча шера кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа — 1720 саг;
  • 1945-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа — 1635 саг.

Хоамо бӀарг ма гойттара, 1944-ча шера хьалхарча даькъе дикка ӀокӀезигбаь хиннаб уж эскаре, цхьабакъда шоллагӀча даькъе уж бӀун чура дӀабахар юхасоцадаь хиннад, цудухьу цхьа эзар ах эзарнел совгӀа саг хиннав эскаре тӀома чакхбоаллача заман чухьа.

Ийна фусамаш мехках яхар

[тоаде | тоаде чура]

Кхыча къаман нахага маьре хинна нохчийи гӀалгӀайи кхалнах мехках баха безаш хиннабац. ХӀатоане нохчашкеи гӀалгӀашкеи маьре хинна эрсий кхалнах а, кхыча къаман кхалнах а мехках баха безаш хиннаб. Шоай безам хилча, Ӏе йиш йолаш хиннаб уж мах боха а баь, цхьабакъда из даьдар аьнна бераш кӀалхардувлаш хиннадац[40].

Кхыча моттигашкара мехках бахар

[тоаде | тоаде чура]

Селашкахьара 28 эзар нохчо Ӏовахийтав (царех 15,4 эзар саг арара аьккхе а волаш), ГуржегӀара — 2700 нохчо (бакъда боацойи пӀенгезхойи къаьстта къамаш да аьнна дӀакхайка а даь, мехках ца боахаш битаб)[41].

Кхыча къаман нах мехках бахар

[тоаде | тоаде чура]

ГӀалгӀашцеи нохчашцеи Нохч-ГӀалгӀайче даьха кхыдола къамаш а мехках даьха хиннад. 1948-ча шера харцахьа мехках даьхад тхо аьнна СССР МВД чу 308 заявлени хиннай маӀарлошкареи, доаргӀошкареи, гӀазгӀумкашкареи, кхыча къамашкареи[42].

Мехках боахаш хинна хьал

[тоаде | тоаде чура]

Ахча кӀезигагӀа гӀоргдолаш 28-32 сага мара лаьрхӀа хиннайоацача дахчан вагона чу 45 саг, хийла 150 саг а, чуволлаш хиннав. Вагона майда 17,9 м² мара хиннаяц. Дуккхача вагонашка падлараш тӀехьа хиннаяц. Уж хьаергйолаш 14 дахчан улг луш хиннад наха, цхьабакъда кечалаш луш хиннаяц[43].. Наькъа болхаш дӀайха у кхийтта хиннад на́ха́[30]. Хийла, вагона чура ахаш дакъий долаш хьалбоалабаьб, дийнабараш 40 градус шийлача ара Ӏобоахаш хиннаб[44].

Ӏокхаьча́ча 491 748 сага́ е кхача а, е Ӏече а, е напагӀа даккха болх а хиннабац[35].

12 шу даьннача гӀолла, 1956-ча шера, Казахехьа вахаш 315 эзар гӀалгӀаи нохчои хиннав, ГӀиргӀизехьа — 80 эзар гаргга. Дехкар дӀадаьккхачул тӀехьагӀа 1957-ча шера бӀаьсти Даьхе 140 эзар саг хьалцӀавенав, цхьабакъда лоамарча шахьарашка (Галай чӀожа, Шарой, ЧӀаьбарлой шахьарашка, Итон-Кхаьлеи Шатойи шахьарий доккхагӀа долча доакъошка) нах баха Ӏохувшийташ хиннабац, шаьрача Ӏохувшабеш хиннаб цига баьхараш. ХӀаьта а лоам хьалчуухаш хилча, цӀенош лелхадеш хиннад, наькъаш дохадеш хиннад. СибарегӀа Ӏодахийталехьа 120 эзар саг вахаш хиннав цу шахьарашка[45].

Шолжа-ГӀалий тӀарча областа хьал

[тоаде | тоаде чура]

Лаьттан доазув хувцар

[тоаде | тоаде чура]

Цкъарчоа деррига лаьтта лоалахарча регионашта юкъе гӀолла декъа лаьрхӀа хиннад, цхьабакъда Шолжа-ГӀалеи цун мехкадаьттацара гӀулакхи сов чӀоагӀа стратегически лоадам болаш хиларах, паччахьалкхен хьакимаша керда область хьае лаьрхӀад[46].

Шолжа-ГӀалий область 1944-ча шера тушола бетта 22-ча дийнахьа хьакхеллай Нохч-ГӀалгӀай АССР тушола бетта 7-ча дийнахьа дӀаяьккхачул тӀехьагӀа. ДаьгӀастен АССР лоаттаме Веданеи, Ножай-Юртеи, Сесанеи, ЧӀаьбарлойи, Курчалойи, Шаройи шахьараши, иштта Гумсен шахьара малхбоалехьара дакъеи. МагӀалбик пхьеи, иштта Ачалкхени, Наьсарени, Дола-Ковнеи, ГӀалмеи шахьараши ХӀирий АССР лоаттаме дӀаеннай. Итон-Кхаьла шахьар Гуржий ССР дӀаеннай. Областа юкъейихьай иштта хьалха Ставрополерча йисте хинна шахьараш: Новреи Шелковскойи шахьари, ГӀизлар пхьеи, ГӀизлара шахьари, иштта Ачикулакеи, ГӀа́ране́гӀийи, Коясылеи шахьараш[15].

1947-ча шера саькура бетта 25-ча дийнахьа СССР Лакхехьарча Совето СССР Конституце 22-ча лустама тӀа Нохч-ГӀалгӀай АССР когаметта Шолжа-ГӀалий область хьоахаяр юкъедаьккхад.

ГӀовттамхой тоабаш

[тоаде | тоаде чура]

Нах мехках бахара гӀовттама тоабаш ӀокӀезигъенна хиннаяц. Цкъарчоа гӀовттамхой массехк эзар дукхагӀа хьахинна хиннаб СибарегӀа Ӏо ца бахийта байдда дӀабахандаь нах, бакъда уж берригаш хӀана хиннабац аллал герз доацаш хиннаб[47].

Исраилов Хьасан къаьст-къаьстта лелаш йола тоабаш цхьантоха гӀерташ къахьегаш хиннав, амма карагӀдаьннадац цун из. ГӀалгӀаехи нохчехи бола чекисташ Ӏо ца бохийташ къахьегаш хиннаб — Ведана шахьара НКВД хьаким Харачой Заьлмахий воӀ хинна Ӏумар-Ӏаьла хиннав, гӀовттамхой боабеча хана вийнав из[48].

1944-гӀа шу чакхдоаллача хана вийна 258 законагӀа воаца саги, 42 цхьаь лела эбарги, 137 кхыча къаман саги вийнав. Официально законагӀа мел боацараш 1953-ча шера дӀабаьхаб[49].

КӀалхарбаьннараш хӀалакбар

[тоаде | тоаде чура]

Мехка Ӏочуэзача бӀуно биса хинна маьрша нах боабеш хиннаб. Галай чӀожерча шахьаре Сагатов майора чарахьий сура курсанташа унахойи, заӀапхои, боккхий нахи боабеш хиннаб. Нашхой сельсовете 60 саг вийннав[50].

Мехках бахар сихагӀа дӀагӀоргдолаш шиш бола дин нах юхакхувлаш хиннаб юкъ яккха. Уж доала́ а увтташ массехк эзарг саг араваьнна хиннав. 1944-гӀа шу чакхдалалехь 6500 саг лаьца ӀотӀавахийтав СибарегӀа[51].

Къоалдар

[тоаде | тоаде чура]

Комиссеш хьаяь хиннаяле а, геттара доккха рузкъан-мулкан дола дакъа лочкъадаь дӀадихьад. Доахан дӀалоахкача хана 18 эзар бежан дӀадаьннад. Областе лоалахарча регионашкара къуй-гӀаьрхой Ӏочуухаш хиннаб — 1944-ча шера 1245 саг лаьцав[52].

Къоал деш дакъа лоацаш хьакимаш хинаб, цунна юкъе ДаьгӀастен обкома секретараш а, прокурораш а, НКВД кулгалхой а хиннаб. Зуламаш даьраш ца лувцаш битаб, хӀана аьлча кулгалдеш бола болхлой боацаш бисар кхерам хиннаб сов дукха нах цу хӀаманна юкъебаха[53].

Товшхала-тархьара йов

[тоаде | тоаде чура]

Региона товшхала́и тархьара́и йоккха йов хиннай, маьждигашкеи кашамашкеи мел хиннар дихьад. Чурташ хьа а доахаш царех лардаш еш хиннай. Шолжа-ГӀалий майдаш тӀа нохчийи гӀалгӀайи Ӏарбийи меттала мел яздаь кинашкаш доагадеш хиннад. Республикан библиотекан дирекце массехк бӀаь кинашка кӀалхардаккха аьттув баьннаб доага ца дайташ[54].

Кулгаца яздаь кинашкаш а, хозала́ лелаяь хӀамаш а, герз а, истингаш-кӀувсаш а хӀалакдеш хиннад. Советий Ӏаьдал доаккхаш хиннача Шерипов Асланбека сийленг хьал а эккхийта́, цунна когаметта инарал Ермолова́ сийленг дегӀа хиннад нохчех лаьца во хӀамаш а яздаь[55]. Юрташтеи урамаштеи керда эрсийи хӀирий цӀераш техкаш хиннай. Массехк бӀаьшера лаьтта вӀовнаши гӀалаши лелхийташ хиннай Эзме а, Кхаьхке, Хамхе а, ЖӀайрахе, Каьзе а, иштта кхы а дуккхача кхаьлашка а[56].

Областе нах Ӏохувшабар

[тоаде | тоаде чура]

Мукъадаьннача лаьтташка кхыча регионашкара кхолхабаьраш Ӏохувшабеш хиннаб. Автономи кхы юхаметтаотталургйоацаши экономика хӀаччийоаккхаргйоацаши даь хинна хӀама да из. 1944-ча шера маьтсела бетта керда хьакхолхабаьраш 40% хиннаб СибарегӀа Ӏобахийтарашца дистача. 6800 фусам Ставрополера хьалъена хиннай. ДӀахо нах юккъерча областашкара хьалбоалабе лерхӀаш хиннаб (Тамбовеи, Пензани, Ульяновскеи областашкара)[57].

Наьха догдайтаргдолаш льготаш еш хиннай, цхьабакъда хӀаьта а хьалбахка безам хинна нах кӀезига хиннаб. 1947-ча шерагара денз 1951-ча шерага кхаччалца год прибыло более 6 тысяч семей, осталось лишь 4 тысячи[57].

ХӀирийченна дӀаденнача гӀалгӀай лаьтташка къударцаш (ЗӀилбухерча ХӀирийчера нах) Ӏохувшабеш хиннаб. Селашта дӀаеннача нохчий юрташка лоамарой Ӏохувшабеш хиннаб — 65 эзар, царех 51 эзар Шолжа-ГӀалий областе хьалвахийтав. Цу гӀулакха лаьрхӀа 1944-ча шера тушола беттеи бекарга беттеи хорши дӀайха уи бахьан долаш дуккха хьакхолхабаьраш лаш хиннаб. Овхой шахьаре 1944—1947-ча шерашка 2 эзар гӀазгӀумке веннав у кхийтта (хьакхолхабаьрех кхоалагӀа дола дакъа)[58].

1956-ча шера тӀехьа тӀом хилалехь хинна хӀамаш хьаяра лагӀага кхача аьттув баьнна хиннабац дӀаяьккхача Нохч-ГӀалгӀайчен цхьанна а шахьаре[59].

Шолжа-ГӀала дегӀайоалаяр

[тоаде | тоаде чура]

Шолжа-ГӀала дегӀаяра́ хайра́ Ӏеткъа́ хиннадац гӀалгӀайи нохчийи мехках бахар, хӀана аьлча уж ишта а доккхагӀа дола дакъа долаш хиннадац цига бахарашта юкъе. 1949-ча шера тӀом хилалехь хиннача хӀамаш хьаяра лагӀа тӀа баьнна хиннаб. 1951—1955-ча шерашка 23 керда предприяти хьалъяьй. Пхье 233 эзар саг вахаш хиннав (1939-ча шера хинначул 60 эзар саг дукхагӀа хул из)[60].

Хьажа иштта

[тоаде | тоаде чура]

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
  1. ↑ Pohl, 1999.
  2. ↑ Эдиев, 2003, оа. 294.
  3. ↑ Къам дохорх лаьцна дийцар берашна а дихкинера Нохчийчохь (ce). Маршо Радио (24 саькура 2014).
  4. ↑ Нохчийчохь долу хьал гайтаран куьзга ду Кутаев Руслан лаьцна латтор (ce). Маршо Радио (2 кӀимарса 2014).
  5. ↑ «Хьахон мел дихки а, дазло и къематде» (ce). Маршо Радио (23 саькура 2016).
  6. ↑ Хь. Даудова. «Хуьлуш лаьтташехь бакъхила йиш яц аьлла хетара…» (ce). Даймохк (25 саькура 2020).
  7. ↑ Муса Мурадов. «В ссылку уезжали отдельные семьи, а вернулась нация». Коммерсантъ (2017).
  8. 1 2 Ахмадов, 2005, оа. 836.
  9. ↑ Къам дохорх лаьцна дийцар берашна а дихкинера Нохчийчохь (ce). Маршо Радио (24 саькура 2014).
  10. ↑ Нохчийчохь долу хьал гайтаран куьзга ду Кутаев Руслан лаьцна латтор (ce). Маршо Радио (2 кӀимарса 2014).
  11. ↑ «Хьахон мел дихки а, дазло и къематде» (ce). Маршо Радио (23 саькура 2016).
  12. ↑ Хь. Даудова. «Хуьлуш лаьтташехь бакъхила йиш яц аьлла хетара…» (ce). Даймохк (25 саькура 2020).
  13. ↑ Муса Мурадов. «В ссылку уезжали отдельные семьи, а вернулась нация». Коммерсантъ (2017).
  14. 1 2 Ибрагимов, 2008, оа. 547.
  15. 1 2 Указ.
  16. ↑ Ермекбаев, 2009, оа. 13.
  17. ↑ Полян2, 2001, оа. 104.
  18. 1 2 3 4 RIA.
  19. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 823.
  20. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 771.
  21. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 824.
  22. ↑ Козлов, 2011, оа. 685.
  23. ↑ Эдиев, 2003, оа. 28.
  24. ↑ Эдиев, 2003, оа. 27.
  25. ↑ Медведев.
  26. ↑ Шнайдер.
  27. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 833.
  28. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 833—838.
  29. ↑ Мероприятия.
  30. 1 2 Скепсис.
  31. 1 2 Полян.
  32. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 838—839.
  33. ↑ Конфедерация репрессированных народов Российской Федерации, 1990—1992: документы, материалы. / Сост. И. Алиев; Под редакцией М. Губогло. — М.: Центр по изучению межнациональных отношений РАН, 1993. — С. 109.
  34. ↑ Кречетников.
  35. 1 2 Архив Сталина.
  36. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 847.
  37. ↑ Безугольный2, 2012, оа. 196—201.
  38. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 846—847.
  39. ↑ Безугольный, 2019, оа. 592.
  40. ↑ М. Музаев. Тяжёлый путь к реабилитации…. chechnyatoday.com.
  41. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 845—846.
  42. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 860.
  43. ↑ Абдурахманов, 2015, оа. 277.
  44. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 844.
  45. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 884—885.
  46. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 848—849.
  47. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 849.
  48. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 849—850.
  49. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 852.
  50. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 850—851.
  51. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 851.
  52. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 853—854.
  53. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 854.
  54. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 855.
  55. ↑ Айдамирова, 2011, оа. 122.
  56. ↑ Ермекбаев, 2009, оа. 88.
  57. 1 2 Ахмадов, 2005, оа. 856.
  58. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 857—858.
  59. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 858.
  60. ↑ Ахмадов, 2005, оа. 858—859.

Литература

[тоаде | тоаде чура]
  • Абдуллаев З. С. Всполохи: Повести, рассказы, очерки. — Гр., 1988.
  • Абдурахманов Д. Б., Ахмадов Я. З. Битва за Чечню. — Гр.: АО «ИПК «Грозненский рабочий», 2015. — 432 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-4314-0155-8.
  • Авторханов А. Г. Убийство чечено-ингушского народа. — СП «Вся Москва», 1991. — 79 с.
  • Айдамирова Машар (составитель). Эпоха «Долгих ночей». — Гр., 2011. — 320 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-4314-0009-4.
  • Ахмадов Я. З., Хасмагомадов Э. Х. История Чечни в XIX-XX веках. — М.: «Пульс», 2005. — 996 с. — 1200 экз. — ISBN 5-93486-046-1.
  • Безугольный А. Ю. Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.): Дисс. докт. ист. наук.. — М., 2019. — 597 с.
  • Безугольный А. Ю., Бугай Н. Ф., Кринко Е. Ф. Горцы Северного Кавказа в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.: проблемы истории, историографии и источниковедения. — М.: Центрполиграф, 2012. — 479 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-227-03570-7.
  • Бибулатов В. М. Трудовые подвиги спецпереселенцев // Архивный вестник : журнал. — 2016. — № 4. — С. 170—172.
  • Бугаев А. М. Почему Сталин выселял народы? (постановка проблемы) // Известия вузов. Северо-Кавказский регион : журнал. — 2009. — № 3а. — С. 88—91.
  • Бугай Н. Ф. Репрессированные народы России: Чеченцы и Ингуши. — Капь, 1994. — 259 с.
  • Висаитов М. А. От Терека до Эльбы. Воспоминания бывшего командира гвардейского полка о боевом пути в годы Великой Отечественной войны. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1966. — 128 с.
  • Волконский С. Г. Записки. — Иркутск: Восточно-Сибирское книжное издательство, 1991.
  • Дешериев, Ю. Д. Жизнь во мгле и борьбе. О трагедии репрессированных народов. — Москва: «МП Палея», 1995. — 275 с. — ISBN 5-86020-238-5.
  • Ермекбаев Ж. А. Чеченцы и ингуши в Казахстане. История и судьбы. — Алма-Ата: «Дайк-Пресс», 2009. — 508 с. — 1500 экз. — ISBN 978-601-7170-028.
  • Земсков В. Н. Спецпоселенцы в СССР. 1930—1960 гг.. — М.: Наука, 2005.
  • Ибрагимов М. М., Гакаев Д. Ж., Хасбулатов А. И. и др. История Чечни с древнейших времён до наших дней / рук. Ибрагимов М. М.. — Гр.: ГУП «Книжное издательство», 2008. — Т. 2. — 832 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-98896-101-7.
  • Козлов В. А. и др. Вайнахи и имперская власть: проблема Чечни и Ингушетии во внутренней политике России и СССР. — М.: Российская политическая энциклопедия, 2011. — 1108 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-8243-1443-4.
  • Лазарев С. Е. О прошлом ради будущего: интервью с Мусой Ибрагимовым // Военно-исторический архив. 2016. № 7 (199). С. 168—191.
  • Лунина М. Терпение камня // Собеседник : газета. — 1989. — № 27. — С. 12.
  • Михайлов А. Г. Чеченское колесо: генерал ФСБ свидетельствует. — М.: ООО Коллекция «Совершенно секретно», 2002. — 320 с. — 3000 экз. — ISBN 5-89048-100-2.
  • Нухажиев Н. С., Умхаев Х. С. Депортация народов: ностальгия по тоталитаризму. — Гр.: ЗАОр «НПП «Джангар», 2009.
  • Ошаев, Х. Д. Под кровавыми сапогами: рассказы-были из истории депортации чеченского народа. — Нальчик, 2004.
  • Полян П.М. Не по своей воле… История и география принудительных миграций. — М.: О.Г.И. — «Мемориал», 2001. — 328 с. — ISBN 978-5-94282-007-7.
  • Пыхалов И. В. За что Сталин выселял народы? Сталинские депортации — преступный произвол или справедливое возмездие?. — Изд. 7-е, доп. и испр. — М. : «Яуза», 2017. — 478 с. : ил. — (Сталинская правда. Бестселлеры И. Пыхалова). — 1500 экз. — ISBN 978-5-906716-85-9.
  • Сборник докладов «Мир и война: 1941 год». — Екатеринбург: Издательство гуманитарного университета, 2001.
  • Сигаури И. М. Очерки истории и государственного устройства чеченцев с древнейших времен. — М.: «Русь», 2001. — Т. 2.
  • Эдиев Д. М. Демографические потери депортированных народов СССР. — Ставрополь: СтГАУ «Аргус», 2003. — 336 с. — 600 экз. — ISBN 595960020X.
  • Яндарбиев Х. Ш. Преступление века / Ред. Ирисханов И. А.. — Гр.: «Книга», 1992. — 64 с.
  • Яндиева М. Д., Мальсагов А. Д. Государственный террор в Ингушетии в 20 - 50-е годы XX века. Исследование и Мартирологи. — М.: ООО «Алмаз», 2007. — 272 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-94824-096-1.
  • Pohl J. O. Ethnic Cleansing in the USSR, 1937–1949. — Westport—London: Greenwood Publishing Group, 1999. — P. 93—98. — 179 p. — (Contributions to the Study of World History).
  • Williams B. G. Inferno in Chechnya: the Russian-Chechen Wars, the Al Qaeda Myth, and the Boston Marathon Bombings. — Lebanon, NH: University Press of New England, 2015. — P. 66—67. — 218 p. — (Genocide, Political Violence, Human Rights).

ТӀатовжамаш

[тоаде | тоаде чура]

Ло:Депортации в СССР Ло:Массовые перемещения населения (ВМВ)

Ло:История Чечни

Перейти к шаблону «ГӀалгӀайчен тархьар» ГӀалгӀайчен тархьар
Майкопеи Курахин-арахин товшхалаш
Кобански культура
Юкъера бӀаьшераш
Россе импери
БӀорахой тӀем хана чухьа
СССР юкъе
Эрсеченна юкъе
Хьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=ГӀалгӀайи_нохчийи_мехках_бахар&oldid=73332»