Наьсаре

Кечал я укхазара: Википеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Пхьа
Наьсаре
Назрань
Пхьан сурт
Пхьан сурт
Байракх Герб
Байракх Герб
43°13′00″ с. ш. 44°46′00″ в. д.HGЯO
Паччахьалкхе Россе ФедерациFlag of Russia.svg Россе Федераци
Федерацен Субъект ГӀалгӀайче
Пхье гом Наьсаре
Чура екъаялар 4 административни гом
Тархьари географии
Йиллай 1781 шера
Хьалхара хьоахаяр 1810 шу
ХьалхагIа хинна цIераш 1944 кхачч. — Наьсаре
1959 кхачч. — Коста-Хетагурово
Пхьа я 1967 шера денз
Аре 80 км²
Юкъарчен лакхал 522 м
Iалама лоаттам юккъера
Сахьата оаса UTC+3
Ба́ха нах
Ба́ха нах 117 936[1] саг (2018)
Айхе 1474,2 км²/саг
Къамаш гӀалгӀай
Динош бусулбаш-сунниташ, православхой
Катойконим нáьсархой, нáьсархо
Дагарга идентификатораш
Телефона код +7 8732
Пошта индекс 386120
Код ОКАТО 26406
Код ОКТМО 26706000001

nazrangrad.ru
Гучадаккха/къайладаккха мехкасурташ
Наьсаре (Россия)
Green pog.svg
Наьсаре
Red pog.svg
Москоа
Наьсаре (ГӀалгӀайче)
Orange pog.svg
Магас
Green pog.svg
Наьсаре
Наьсаре (Наьсаре)
Blue pog.svg
0
Green pog.svg
Наьсаре
Commons-logo.svg Аудио, сурташ, видео

Нáьсаре (я) е На́на-На́ьсаре (я) эрс: Назрань, ингал: Nazran) — ГIалгIай Мeхка эггара йоккхагIа йола пхьа. Наьсарен шахьара административни юкъ я.

Административни екъаялар[тоаде | тоаде чура]

Таханара Наьсаре диъ даькъе екъалуш я:

  1. Аьлте-Юрта административни гом
  2. Дошалкъий-Юрта административни гом
  3. Наьсар-Керта административни гом
  4. Юкъера административни гом

Бахархой[тоаде | тоаде чура]

2016 шера АгӀой 1 денга бахача наьх дукхал лоархӀаш хилча пхьа 142-ча моттиге хиннай 1115[2] Россе Федерацен пхьанашта юкъе[3].

Численность населения
1939[4]1959[5]1970[6]1979[7]1989[8]1990[9]1991[10]1992[4]1993[10]
2838570312 89414 94518 24618 00019 00019 40023 000
1996[10]1997[10]1998[4]1999[10]2000[11]2001[10]2002[12]2003[4]2004[13]
72 00075 00076 40077 00078 000113 400125 066125 100127 300
2005[14]2006[15]2007[15]2008[15]2009[16]2010[17]2011[17]2012[18]2013[19]
128 800130 241132 226134 280136 99193 33593 94998 660102 471
2014[20]2015[21]2016[22]2017[23]2018[1]
105 823109 284113 288116 020117 936

Тархьар[тоаде | тоаде чура]

Наьсаре йиллар 1781 шера хиннад аьнна лоархIаш да. Эггара хьалхара официальни каьхата тIа Наьсаре хьоахаяр нийслу 1810 шера.

Духтохкархоша яхачох, Наьсаре нах бах кхерий заман хана денз. Укхаза Iилманхошта кораяьй шовзткъа эзар шу хьалха денз нах баьхалга хьагучадоаккхаш йола белгалонаш. ХIаьта гIалгIай укхаза баха эзараш шераш да. «Наьсаре» яха дош ширача гӀалгӀай меттала «наьна лаьтта, наьна аре» яхилга да.

«XIII-гIча бIаьшере моалоши, XIV-гIа бIаь шу чакхдоалаш АстагIча Темара бIынои шозза боха а баь, гIалгIай лоамашка хьалчутеттаб. Цул тIехьагIа цхьан юкъá да́ воацаш иллай ер моттиг.

XVI-XVII бIаьшерашка гӀаьбартоша доалдаьд Наьсаренна. Цу юкъа́ гIалгIай, лоамашка бийба а бийба, низ а Iоабаь, шоай аренашка IокIалбувла болабеннаб», — йоах цIихезача тархьархочо Коазой Дауда Нурдина. XVIII-гIча бIаьшере ткъаь иттлагIча шерашка гIаьбартой дIабахаб укх мехкара, гIалгIаша, довнаш деш, кхы бита а ца бита. «Цу хана Наьсаре дукха листа хьунаш, ушалаш йолаш моттиг хиннай. Цу хана укхаза Кавказе дахача тайп-тайпарча къамех йола гIаьрахой тоабаш лелаш хиннай. Шолжаи ГIалмени лакхенашка яда шоай юрташ цу гIаьрахоех лораеш, Наьсар Шолжах дIакхетача метте ГӀалмистерча гIалгIаша ха лоаттадаьд», — йоах дIахо духтохкархочо Коазой Нурдина.

1810-гIча шера бIаьсти, ГIалмийистера гIалгIай, Наьсаре юрт а йилла, баха Iохайшаб. Уж хиннаб массехк тайпан нах: ТIаргамхой, Аьгахой, Хамхой, Йовлой, Сиккамбухой (Оздой), Кхоартой иштта кхыбараш а. Цу наха хьалха латташвар ТIаргимхой Малсага къонгех ваьнна Оарцха КIарцхал хиннав. Эггара хьалха укхаза баха Iохайшача гIалгIаша Оарцха КIарцхала-Юрт йиллай, кIеззига тIехьагIа Овлурга-Юрт. 1810-гIча шера гурахьа, гIалгIаша бокъо а енна, Наьсар Шолжах дIакхетача моттиге, лакхача берда тIа Буру йиллай эрсаша. Цох а Наьсаре (эрсий меттала – Назрань) аьнна цIи тиллай. Иштта хьайолаеннай Наьсаре.

1944-гIча шера гIалгIай Сибаре бахийтача хана, Наьсаре хIирашта дIаенна хиннай. Цар цун цIи хийцай, «Коста-Хетагурово» аьнна. Бакъда, 1957-гIча шера гIалгIай цIабаьхкачул тIехьагIа, Наьсарен цIи юха меттаоттаяьй. Пхьа хьаяьй Наьсаренах 1967-гIча шера аьрхIий // тов (октябрь) бетта 16-гIча дийнахьа. ХIанз Наьсаре ГIалгIай мехка йоккхагIйола пхьа я. Хоза тоалуш, лакхлуш, дегIа йоагIаш латт из. «Нана-Наьсаре» аьнна йоаккх гIалгIаша цун цIи.

1868 шера хьайийла хиннай Наьсарера лоамара дешарче — ГIалгIайчен хьалхара светски дешарче.

1893 шера Наьсаре вокзал хьайийлай, хIаьта, 1894 шера ражаца аьшканикъа хоамбар болабеннаб.

Белгалдаккхар[тоаде | тоаде чура]

  1. 1,0 1,1 Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхIай муниципальни образованешка 2018 шера АгIой 1 дийнахьа. ТIехьара хьажар хиннад 25 Баьцамеа 2018. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 26 Баьцамеа 2018.
  2. с учётом городов Крыма
  3. Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2019 шера АгӀой 1 денга. Таблица «21. 2019 шера АгӀой 1 денга хинна пхьанашкара бахача наьх дукхал Россе Федерацен федеральни гомашкеи субъекташкеи гӀола» (RAR-архив (1,0 Мб)). Федеральная служба государственной статистики.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Народная энциклопедия «Мой город». Назрань
  5. Ло:Население/1959AB
  6. Ло:Население/1970E
  7. Ло:Население/1979D
  8. Ло:Население/1989C
  9. Российский статистический ежегодник.2002 : Стат.сб. / Госкомстат России. – М. : Госкомстат России, 2002. – 690 с. – На рус. яз. – ISBN 5-89476-123-9 : 539.00.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001. ТIехьара хьажар хиннад 12 Села 2015. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 12 Села 2015.
  11. Российский статистический ежегодник. 2000 год. ТIехьара хьажар хиннад 13 Этинга 2016. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 13 Этинга 2016.
  12. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 3 Саькур 2012.
  13. Российский статистический ежегодник. 2004 год. ТIехьара хьажар хиннад 9 Этинга 2016. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 9 Этинга 2016.
  14. Российский статистический ежегодник, 2005 год. ТIехьара хьажар хиннад 9 Села 2016. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 9 Села 2016.
  15. 15,0 15,1 15,2 Численность населения республики Ингушетия по населённым пунктам 2006-2012 года. ТIехьара хьажар хиннад 17 АьрхӀий 2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 17 АьрхӀий 2013.
  16. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. ТIехьара хьажар хиннад 2 АгӀой 2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 2 АгӀой 2014.
  17. 17,0 17,1 Оценка численности населения 2010-2013. ТIехьара хьажар хиннад 23 Мяцхали 2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 23 Мяцхали 2014.
  18. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. ТIехьара хьажар хиннад 31 Села 2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 31 Села 2014.
  19. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). ТIехьара хьажар хиннад 16 Лайчилла 2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 16 Лайчилла 2013.
  20. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. ТIехьара хьажар хиннад 2 Мяцхали 2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 2 Мяцхали 2014.
  21. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. ТIехьара хьажар хиннад 6 Мяцхали 2015. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 6 Мяцхали 2015.
  22. Численность населения Республики Ингушетия по состоянию на 1 января 2016 года в разрезе населённых пунктов. ТIехьара хьажар хиннад 8 Мяцхали 2016. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 8 Мяцхали 2016.
  23. Россе Федерацен бахархой дукхал. Муниципальни образованешка гӀола 2017 шера АгIой 1 дийнахьа (эрс.) (31 Баьцамеа 2017). ТIехьара хьажар хиннад 31 Баьцамеа 2017. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 31 Баьцамеа 2017.

ТIатовжамаш[тоаде | тоаде чура]