ГӀалгӀайчен тархьар

Кечал я укхазара: Википеди
Перейти к навигации Перейти к поиску

ГIалгIайчен тархьар (эрс: История Ингушетии, ингал: History of Ingushetia) —

Шира ха[тоаде | тоаде чура]

Кердача кхерий заман (неолит) хӀамаш Даькъаста дукхача моттигашка кораяьй. ГӀалгӀай Мехка а кораяь хиннай цу заман къаьстта йола хӀамаш. XX бӀаьшера 50-гӀча шерашка Тийрка дукъа тӀа Махьмад-ХитӀе яхача юрта гаьна доаццаш кхерах даь догараш корадаь хиннад. Ӏилманхошта хетаргахьа дахчаца болх бе эшаш хиннай уж кечалаш. Махьмад-ХитӀа кораяьча хӀамай V эзар шу даьннад вай замал хьалха.

Цул совгӀа, кердача кхерий заман нах баьха моттиг кораяь хиннай Магас хьалйоттача моттиге. Цига кораяь хӀамаш (кхерах даь диг, керамика, иштта кхыяраш а) лорае аьнна дӀачуеннай ГӀалгӀай паччахьалкхен мохкбовзара музея чу.

Неолит (керда кхерий зама) ГӀинбухерча Кавказе V эзар шу вай з. хь. хувцалу энеолитаца, вешта аьлча цӀаста-кхерий заманца. Из мур белггала хул саг маьхалах (ма дарра аьлча цӀастах) пайда эца волаваларца.

ГӀалгӀай мехка энеолита зама белгалъяьннай цаховш корадаьча догарца. Из корадаь хиннад ГӀалгӀай мехка культура министерства́ юкъейодача сийлингаш лорадара инспекцен болхлошта 1996 шера Ӏаьлий-Юрта. Цу догара V эзар шу даьннад вай з. хь.

Кавказе довзаш да массехк антропологен тайпаш: кавкасиона – Кавказа юккъе, къаспий – ГIинбухе-малхбоалерча Кавказе, понтий – ГIинбухе-малхбузерча Кавказе, иберий – Кавказадехьа.

Кавкасиона тайпан («цIенача кавказерча тайпан») лоархIаш да юкъерча Кавказе даьха хинна къамаш, хьалхагIа гӀобана археологен культура яьржа хинначеи (вай з. хь. II-ча эзаршера юкъангара – I эзаршу чакхдаллалца) оалой баьхачеи (I-XV): гIалгIай, нохчий, селий (ДаьгIастен цхьадола къамаш), дугрой, малкхарой, къарший, гIаьбартой, черсиЙ, тушхой, пхий (хевсуры), шоаной (сваны), иштта кхыйола гуржий этнографен тоабаш а. В. В. Бунак яхача антрополого яздаь хиннад, «Даькъаста мел долча къамал дукхагIа гӀалгӀашта юкъе дисад из ше ма дарра дола кавказера тайпа».

Эрсий Импере чу[тоаде | тоаде чура]

Caucasus 1060n map de.png
GASSR.png

1770 шера Мутт-хьал бетта ГӀалгӀайче Эрсий Паччахьалкхенах хоттаялара барт баьб. 1860 шера Эрсий урхазо Александр II даьча амарца Тийрка область кхелла хиннай. Цу юкъе хиннай ГӀалгӀайче а.

1811 шера немций тохкамхо Мориц фон Энгельгардт ГIалгIайче хиннав. Ше хиннача моттигех лаьца шийна бIаргадайнар дIаяздаьд цо «Путешествие в Крым и Кавказ фон Энгельгардта и Фридриха Паррота» яхача литературни белха тIа[1].

Совета Союза лоаттаме[тоаде | тоаде чура]

Баьцамеа бетта 7-гӀа дийнахьа 1924 ш. вIашагIъейллай ГӀалгӀай автономни область. Цу ханара лоархIаш да гӀалгӀай паччахьалкхе кхоллар.

Лайчила 15 дийнахьа 1934 ш. Нохч-ГӀалгӀай область хьаяьй. Чантара 5 дийнахь 1936 шера цох Нохч-ГӀалгӀай АССР хьаяьй.

27.08.1939 ш. РСФСР Лакхерча Совета Президиума амарца МагIалбика пхьан статус еннай.

Саькур бетта 1944 шера ГӀалгӀайи Нохчийи Къамаш бехк боацаш Сибаре Ӏодахьтарца цар мехкаш дохадаьд, сийзадаьхад. ГӀалгӀайче хӀираша дӀалаьца хиннай Наьсарера гаргаре я аьнна.

9-гӀча Нажгамсхойчу 1957 шера Нохч-ГӀалгӀай къамаш Даьхех кхетарца цар АССР а меттаоттаяьй (цига денц ГӀалгӀай Супа лаьтташ, Нана-лаьтта дӀадаьккхад, Зовр-ковх дӀатеха).

ГӀалгӀай Республика[тоаде | тоаде чура]

Шоай цIабаьхкача хана денз Iаьдала бокъонашца шоай лаьтташ (ГIалме шахьари, Бурои, Къаскими) юхадаккха гӀерташ хиннаб гӀалгӀай. 1992 шера АьрхIий бетта тIехьарча деношкеи — Лай чилла бетт хьалхарча деношкеи ГIалме шахьареи, Буро тIеи бахача маьрша болча гIалгIашта тIема таIазар тIаоттадир, из бахьан долаш эзараш эзараш гӀалгӀай ков-карт доацаш а биса шоаш бахача меттигера дIабаха бийзар. Эрсий хоамий гIирсашка гIалгIашта баьча Iоткъамах цIи тиллар «ХIирий-гIалгIай вIашдухьале» аьнна. ХӀанз а из дов къаьстадац.

Баьцамеа бетта 11-гӀа дийнахьа 1999 ш. ГIалгIай Республика Халкъа Гуллама законаца тIаийцай ГIалгIай паччахьалкхен байракх. ТIехьагIа, 2014 ш. ГIалгIай Мехкдаь амарца из ди дездаьд паччахьалкхен цIай санна.

Белгалдаьхараш[тоаде | тоаде чура]

  1. Путешествие в Крым и Кавказ фон Энгельгардта и Фридриха Паррота, С. 234-235, Берлин, 1815 г. // Газиков Берснак

ТIатовжамаш[тоаде | тоаде чура]