ГӀалгӀайче

Кечал я укхазара: Википеди
(ГIалгIайче яха оагIув укхазахьа хьожаяьй)
Перейти к навигации Перейти к поиску
Россе Федерацен субъект
ГӀалгӏай мохк
ГӀалгӏайче
эрс: Республика Ингушетия
Magas.jpg
Байракх Герб
Байракх Герб
ГIалгIайчен гимн
43°10′ с. ш. 44°49′ в. д.HGЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
ЮкъейоагӀа
НанагӀала Магас
Мехкда Келматанаькъан Макшарипа Махьмуд-Ӏаьла
Халкъа Гуллама тхьамада Янданаькъан Джабраила Мухьаммад
Тархьари географии
Лаьтта

3123[1] км²

  • (82-гӀа моттиг)
Сахьата оаса MSK (UTC+3)
Эггара йоккхий пхьанаш Магас, Наьсаре, Магӏалбик, Илдарха-ГӀала, Шолжа-Пхьа
Экономика
ВРП
    • · моттиг
  • · цхьан вахача сага

55,5[3] млрд сом (2018)

  • 79-гIа моттиг
  • 112,6[5] эзара сом
Баха нах
Баха нах

524 058[7] саг (2022)

  • (73-гIа моттиг)
Айхе 167,81 саг/км²
Къамаш гӏалгӏай
Конфессеш бусалба ди
Паччахьалкхен метташ гӏалгӏай, эрсий[8]
Дагарга идентификатораш
ISO 3166-2 код RU-IN
ОКАТО код 26
РФ субъекта код 06

Официальни сайт
ГӀалгӏай мохк ГӀалгӏайче карта тIа
Викилармий логотип Медиафайлаш Викиларма чу

Гӏалгӏайче (я), е Гӏалгӏай мохк (ба)[9][10], иштта Гӏалгӏай Республика (я) (эрс: Ингушетия, Республика Ингушетия) — Россе Федерацера республика. Даькъастен федеральни гома лоаттамá юкъейоагӏаш я.

ГӀалгӏай Республика на́нагӏа́ла Магас я. Паччахьалкхен мотт шиъ ба — гӏалгӏайи, эрсийи.

ГӀалгӏай мехка гӏай (доазув) малхбузехьа гӏинбухехьа Хӏирий мехкацеи, Гӏаьбартой-Малкхарой мехкацеи да, малхбоалехьа Нохчий мохк ба, хӀаьта зӀилбухехьа ГӀалгӏайчен гӏай Гуржий мехкаца да, из цхьатара нийслу Эрсечен паччахьалкхен гӏайнаца.

Мохк гӏинбухехьара зӏилбухехьа 144 км бӀаьха ба, малхбузехьара малхбоалехьа 72 км ба.

ГӀалгӏай Республика кхеллай 1992 шера Этинга 4 дийнахьа.

Лаьттан майдах лаьрхӏача, ГӀалгӀай мохк эггара зӏамагӏа йола регион хул Россе Федераце, федеральни лоадам бола пхьанаш лоархӏаш ца хилча.

ЦӀи[тоаде | тоаде чура]

Мехка цӏи хьахиннай гӏалгӏай къаман цӏерахи «че» яхача суффиксахи. Уж вӀашагӀкхийттача «ГӀалгӏай баха лаьтта» аьнна маӀан хьадоал. «ГӀалгӏай» яха дош геттара къаьна да, Ӏилманхоша тайп-тайпара доашх из. Цхьаццачара «гӏалгӏай яхар «ГӀалий гӏишлонхой» яхилга да» оал, вокха́ра «Даьла нах» е «Даьла къам» яха маӏан увттаду.

Кхычар хьаяхачох «гӏалгӏай» яха дош сумерой метта а хиннад белгалдаь (III-II эзар шу в.з. хьалха). Цу чу из чудаьннад «су», «субир», «хуррий» (хурриты) яхаш цӏераш йолаш. «ГӀалгӏай» яха дош сумерой меттала «боккхий лувраш» («великие говорящие») аьнна маӀан долаш леладеш хиннад, «зиракаш» («мудрецы») яха ший маӏан долаш[11].

Географи[тоаде | тоаде чура]

ГӀалгӏайче улаш я Керттерча Кавказа дукъан гӏинбухерча босенаш тӏа (юкъерча даькъе) иштта цун юхе дадача зӏамагӏа долча довкъашта тӏа, царех да: Тийрка аргӀа, Шолжа аргӀа, Чхараш йола дукъ[].

ГӀалгӏайчен географи
Caucasus topographic map-ru.svg
Caucasus Mountains Ingushetia.jpg
Ingushetia topographic map de.png
Кавказа мехкасурт Кавказа лоамаш ГӀалгӏайчен мехкасурт

Рельеф[тоаде | тоаде чура]

ГӀинбухехьа эрий аренга лесташ я рельеф, зӏилбухехьа атагӏенашеи чӏожашеи дийкъа дáдача довкъаех латт.

Эггара лакхагӏа йола моттиг Шанлоам ба (4451 м). ГӀалгӏайчен кхыдола бовхьаш: ЦӀейлоам (3171 м), Хахалги[] (3031 м), ГӀаьл-лоам (Цхьорой-лоам) (3000 м)[12]. Кавказа лоамаш 150 км дӀаьха да.

ГӀалгӏайчен пейзажаш
Gorge of Dzheyrakh.jpg
Assa Ingushetia.jpg
New Redant.JPG
Tsei-loam.jpg
Ingushetia, Закатный золотой свет на склонах долины Армхи, горы Ингушетии, Кавказ.jpg
ГӀалгӏайчен лоамара сурт Эса-чӏож Арен сурт, Керда Редант ЦӀайлоама довкъаш Ӏарамхин атагӏе

Тархьар[тоаде | тоаде чура]

40000 шу вай з. хь.[тоаде | тоаде чура]

Духхьара нах баьха моттигаш я арен ГӀалгӀайче Наьсарен лаьтта. Цига кораяь гӀирсаш меттигерча кхерах еш хиннай. Мустье замалахьа укх моттиге кхер оагаш йоккха йоацаш пхьоале хиннай йоах Ӏилманхоша[13]. ТӀехьагӀа цу заман сийлингаш корадаьд Буро-КӀалеи, Наьсар-Кертеи, Экажакъонгий-Юртеи, Пхьилекъонгий-Юртеи[14][15][16].

8000 шу вай з. хь.[тоаде | тоаде чура]

Духхьара нах баьха моттигаш лоаман ГӀалгӀайче[17].

6000 шу вай з. хь.[тоаде | тоаде чура]

Вай зама хилалехьа I шера денз гӏалгӏай арен тӏа Кобана культура хиннай.

Кобана культура антропологи лелаяраш кавкасионий типах[18] хиннаб.

Юкъерча бӏаьшерашка дзурдзукаш[19] эггара хьалхагӏа Ӏарбий географаша хьоахабу IX-X бӏаьшерашка[19], "тайпай гуллам" ба яхаш.

XV—XVIII бӏаьшераш[тоаде | тоаде чура]

XV-ча бӏаьшере Нохчашкахьареи Даьгӏастенгахьареи ислам чудала доладенна ГӀалгӏай мехка, бакъда дӏа XIX-ча шера мара чӏоагӏаденнадац. Цу ханага кхаччалца тарматхой ламасташи Ӏадаташи леладеш хиннад. Лоамашка я́ьхá гӏалгӏай шахьараш а́ренашка XVIXVII бӏаьшерашка Ӏо ара йовла йолабеннай[20]. Аренашка дӏачӏоагӏдалар XIX бӏаьшере даьннад.

Россе Имперен юкъе[тоаде | тоаде чура]

Амеркерча картографа Colton, G. W. 1856-ча шера оттадаь карта. ГӀалгӏайчеи Нохчийчеи «Gelia» аьнна белгалъяьхай. Карта тӏа Наьсареи Бурои хьахьекхай, цул совгӏа Шолжа гӏапков а хьекхад
Map of Vakhushti Bagrationi clearly shows three Ingush societies: Kisti (Kist), Tsurtsuki (Dzurdzuki), Ghligvi (Gligvi) as parts of one country and Chechens (Chachans) as part of Daghestan without common border with the Ingush

1770 шера Мутт-хьал бетта денз ГӀалгӏайче ший лоӏамца барт баь Россе паччахьалкхен лоаттама юкъе я. Онгушта гаьна доаццаш Барта-Босе яхача моттиге баьб из барт. 1810 шера эрсаша Наьсаре гӏапков диллад[18]. Хьалдеттачул тӏехьагӏа шозза чӏоагӏдаь хиннад из — 1817-чеи 1832-чеи шерашка.

ГӀалгӏай Кавказа тӏема тӏа да́къа лоацаш хиннаб: Эрсечен оагӏув лоацаш а Шамала оагӏув лоацаш а[21]. Цхьан юкъагӏа Шамала бусулба паччахьалкхен ши вилаят (шахьар) хиннай — Арштӏенни Галашканни[22].

Цу юкъа ГӀалгӏайче каст-кастта гӏовттамаш хулар, из бахьан долаш эрсий эскар таӏазар деш масайттаза ихад. Эггара боккхагӏа наьх гӀовттам хилар Наьсаре 1858 шера Селаи Этингаи бетташка, Кавказа Ӏаьдало гӏалгӏай хутораш дӏа а йоахаш, царна когаметта йоккхий нах баха эйлаш Ӏоехкаргхилар бахьан долаш[23]. ГӀовттам соцабир, Ӏотаӏабир эрсий Ӏаьдало[23].

1860-ча шера Даькъастен тӏеман урхалал дӏа а даьккха Александра II-чун амарца Даькъастен малхбоалехьа Тийрка область вӏашагӏъеллай. Цун лоаттама Нохчийи, Нохчий мехканни (Ичкерийский), ГӀалгӏайи, Лоам тӏараи гомаш юкъедахад.

1871-ча шера ГӀалгӏай гом ХӀирийчох дӏа а теха Бурон гом хьабаьб.

1888-ча шера тӏеман-гӏазкхий урхалал оттадарца Гӏалгӏайчен аре Шолжа гӏазкхий ралса юкъе яхай. 10 июля 1909 шера баьцамеа 10-ча дийнахьа ставка Буро тӏа а йолаш Наьсарен гом вӏашагӏбеллаб.[20].

Лоаман республика[тоаде | тоаде чура]

Россе Октябрьски социалистий гӏовттам хинначул тӏехьагӏа 1917-ча шера ноябрь бетта дукъа Даькъастен къамаш юкъе долх Лоаман республика хьакхейкаяьй.

Деникин генерала эскаро Дӏаьгӏасте дӏалаьцача Лоаман республика Ӏаьдал ший чу а хийца Каьлаке дадда дӏадахад. Лоаман республика болх соцабаьб.

Бӏорахой тӏом[тоаде | тоаде чура]

Пятигорске хиннача Тийрка къамай II-ча гулламо (1918 шера мутт-хьал бетта 1-18 денош) советий ӏаьдал тӏа а ийца РСФСРа лоаттаме Тийрка советий республика вӏашагӏъеллай.[24] (баьцамеа бетта денз чан-тар бетта кхаччалца Тийрка советий республика Даькъастен советий республика лоаттаме хиннай). Ший Конституции лакхера маьженаши хиннай цун: Тийрка халкъа гуллам, СНК.

1919 шера саь-кур бетта денз 1920 мутт-хьал беттага кхаччалца Гӏалгӏайчен аре Деникина тӏемахоша дӏалаьца хиннай[25]. 1920 шера мутт-хьал бетта денз Гӏалгӏай мехка советий ӏаьдал дӏачӏоагӏдаьд.

Советий ӏаьдал эттачул тӏехьагӏа 1920 шера мутт-хьал бетта Тийрка область дӏаяьккхай, хӏаьта Нохчий гоми (Нохч-мехкарчунца (ичкерийский)) Гӏалгӏай гоми (Лоам тӏарачунца (Нагорный)) шоай лоӏаме арен кхолламаш хьахиннай.

1920-ча шера ноябрь бетта 17-ча дийнахьа Лоаман ССР кхайкаяьй, тӏехьагӏа (1921-ча шера агӏой бетта 20-ча дийнахьа) ВЦИКа декретаца цох Лоаман АССР яьй. Цун юкъе Гӏалгӏайче, Нохчийчеи, Къарший-Черсийче Гӏаьбартой-Малкхарчеи Гӏинбухера Хӏирийчеи юкъеяхай.

СССРа лоаттаме[тоаде | тоаде чура]

ВЦИКа декретаца 1924-ча шера лай чилла бетта 7-ча дийнахь Лоаман АССР дӏаяьккхар бахьан долаш РСФСРа лоаттаме Гӏалгӏай АО вӏашагӏъеллай[26].

1934-ча шкра агӏой бетта 15-ча дийнахь Нохч-Гӏалгӏай автономе область кхеллай, хӏаьта 1936-ча шера чан-тар бетта 5-ча дийнахь цох Нохч-Гӏалгӏай АССР хьаяьй.

Сийлахь-Боккха Даьхен тӏом[тоаде | тоаде чура]

Немций тӏалатар, 1942 шера Баьцамеа-Лайчилла

1942 шера Маьцхали бутт чакхбоаллаш вермахта эскараш хьатӏакхаьчар Прохладный, Моздок, Ищерская яхача моттигашка[27]. Михий 128 деношка советий эскараша Магӏалбикера операци йир. Юххера немеций хьалхаленна дагалаьттар чакхдаьланзар — цар аьттув баьланзар Кавказа дехьабовла а, СССР Кавказах дӏахоадае а.

Гӏалгӏай мехках бахар[тоаде | тоаде чура]

Мехках бахарах — «Чечевица» операци кхоачашъяра уйлаш 1943-гӏа шу дӏадоалаш а кийчъеш хиннай. Цу зана мехках баьхараш Сибре бахийта дага хиннад—Новосибирскаи Омскаи областешкеи, иштта Красноярска краеи Лоаман Алтаеи. Тӏехьагӏа Гӏазакхстанеи Юкъерча Азеи бахийта лаьрхӏад[28].

1944 шера Агӏой 29-ча дийнахьа НКВД корт хиннача Лаврентий Берия «Нохчийи гӏалгӏайи мехках бахарах йола инструкци» («Инструкция о порядке проведения выселения чеченцев и ингушей») чӏоагӏаяьй.

Мехках бахар 1944-ча шера Саь-кур 23-ча дийнахьа доладаь хиннад. Хьалхарча дийнахьа 333 739 саг цӏенах ваьккха хиннав, хӏаьта царех эшелонашка 176 950 саг хоаваьв.

1944-ча шера Мутт-хьал ворхӏлагӏча дийнахьа автономи дӏаяьккхай. Гӏалгӏайчен дукхагӏа мел дола лаьтта (Гуржий СРС-га кхаьчача Гӏалме шахьара лоаме мел йоацар) Гӏинбухера-Хӏирий АСРС-а лоаттаме енна хиннай, Наьсарен шахьар аьнна.

Нохч-Гӏалгӏай АСРС меттаоттаяр[тоаде | тоаде чура]

1956-ча шера Баьцамеа 16-ча ден Лакхерча Совета Президиума амар ара ма даьлле мехках баьхача наха ба́ха дӏа-хьа аха могам бенна (пурам денна) хиннад, тӏаккха уж цуссахьате цӏааха болабеннаб[29].

РСФСР-а а СССР-а а Лакхерча Советий Президиемаша 1957-ча шера Агӏой 9-ча дийнахьа мехках даьха хиннача къамий автномеш меттаоттаярах амар арахецад, царна юкъе вайнах а бахаб.

Мехках баьха нах цӏабарца Нохч-Гӏалгӏай АССР меттаоттаяьй.

Россе Федераце лоаттаме[тоаде | тоаде чура]

Республика вӏашагӏйоллар[тоаде | тоаде чура]

1991-ча шера Лай чилла 30-ча дийнахьа Къаман юкъара гӏалгӏай референдум хиннай. Рефендума керте лаьттар да Россе лоаттаме хургйола Гӏалгӏай Республика а кхоллаш гӏалгӏай паччахьалкхе меттаоттаяр. Кепатехача референдума комиссе хоамах 92 эзар сагах (кхийнача гӏалгӏай 70%) шоай Республика вӏашагӏйолла безам хилар рефендуме да́къа лаьцачарий 97,4 % бакъбаьб[30]. 1992-ча шера Этинга 4-ча дийнахьа Россе Федераце Лакхерча Совето «Россе Федераце лоаттаме Гӏалгӏай Республика кхолларах» закон арахецад[31]. Создание республики было внесено на утверждение Съезда народных депутатов Российской Федерации[32]. 10 декабря 1992 года съезд народных депутатов утвердил образование Ингушской Республики[33] и внес соответствующую поправку в Конституцию Российской Федерации — России (РСФСР) 1978 года, Чечено-Ингушетия официально была разделена на Ингушскую республику и Чеченскую республику[34]. Этот закон был опубликован 29 декабря 1992 года в «Российской газете»[35] и вступил в силу 9 января 1993 года по истечении 10 дней со дня официального опубликования[36]. 25 декабря 1993 года вступила в силу принятая на всенародном голосовании Конституция Российской Федерации, которая подтвердила существование Ингушской республики.

1992-ча шера хинна хӏирий-гӏалгӏай къовсам[тоаде | тоаде чура]

Сибрера цӏабаьхкача хана денз Гӏалме шахьар Гӏалгӏайчен лоаттаме юхаметтаоттае яхаш хиннаб гӏалгӏай.

1991-ча шера Тушол 21-ча дийнахьа РСФСР Лакхерча совето «О реабилитации репрессированных народов» (Ӏоткъам баьча къамий реабелитацех) оттам (закон) даьккхад. Цох юкъе дод гӏалгӏай лаьтташцара гӏулакх меттаоттадар а.

1992-ча шера гурахьа лаьтта тӏагӏолла тӏеман къовсам хиннаб. Юххера гӏайнаш шоай хиннача тайпара дитад, хӏаьта дукхагӏа мел бола Гӏалмистера гӏалгӏай — 35000 эзар саг — Гӏалгӏай республике Ӏочубахка бийзаб.

Овшанаькъан Руслана паччахьал[тоаде | тоаде чура]

Овшанаькъан Руслани Владимир Путини. Кисловодск, 2001-ча шера Михий 7 ди

Нохч-ГӀалгӀай АССР йо́ха а е́ха́, къаьстта ГӀалгӀай Республика хьайича, цхьан юкъа́ йолча администраце керте́ 1992 шера ноябрь 10-ча дийнахьа Советий Эскара эпсар хинна Овшанаькъан Руслан оттаваьв.

1994 шера ибль хьалхарча дийнахьа ГӀалгӀай мехка экономически дика хьал Ӏалашдеш республике регистраци яь мел йола предприяти йоал яларах мукъая́лийта́ хиннай кхоачамаш а луш[37].

2001 шера Нохчий ГӀалгӀайи мехкаши вӀагӀашагӀтохара духьале еш хиннав[38].

2002 шера апрель 23 дийнахьа президенталах мукъаваьннав, из 2002 шера май 15 дийнахьа Федераце совета бакъдаь а хиннад[38].

Гӏалгӏай Паччахьалкхе[тоаде | тоаде чура]

Россе Федераце чу[тоаде | тоаде чура]

Этинга 4 дийнахь 1992 шера Эрсий Федерацен лоаттама чу хьакхеллар Гӏалгӏай Республика.

Административни-лаьттан декъар[тоаде | тоаде чура]

Шахьараш[тоаде | тоаде чура]

No Шахьар цIи Бахархой Бустам (км²)
1 Лоаман шахьар[39] 2.743 628
2 МагIалбика шахьар[39] 67.685 670
3 Наьсарен шахьар[40] 92.575 700
4 Шолжа шахьар[41] 130.939 1 513

Гӏалгӏай Республике йиъ шахьара юкъе 32 муниципальни кхоллам ба.

Хьажа иштта: Гӏалгӏай юрташ

Пхьанаш[тоаде | тоаде чура]

Юрташ[тоаде | тоаде чура]

Гӏалгӏай мехка доазон тӏа 117 эйла (юрт) улл.

Политикай раж[тоаде | тоаде чура]

Гӏалгӏай Республика Мехкда[тоаде | тоаде чура]

Паччахьалкхен лакхера болхло Республика Мехкда ва.

Парламент[тоаде | тоаде чура]

Лакхера законодательни маьже (парламент) Гӏалгӏай Республика Халкъа Гуллам ба. Цун лоаттама юкъе 32 каь ва.

Доалаче[тоаде | тоаде чура]

Паччахьалкхен лакхера кхоачашдара маьже Гӏалгӏай Республика Доалаче я

Белгалдаккхар[тоаде | тоаде чура]

  1. Сведения о границе между Чеченской Республикой и Ингушетией в Едином госреестре недвижимости
  2. Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг. (эрс.) (xls). Росстат.
  3. Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг. (эрс.) (xls). Росстат.
  4. Валовый региональный продукт на душу населения по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг. MS Excel документ
  5. Валовый региональный продукт на душу населения по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг. MS Excel документ
  6. Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг. (эрс.) (xls). Росстат.
  7. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2022 года Федеральная служба государственной статистики (эрс.) (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 26 Тушол 2022.
  8. Глава 1, статья 14 Конституции Республики Ингушетия
  9. Кодзоев Н. Д. Русско-ингушский словарь. — Ростов-на-Дону, 2021.
  10. ГӀалгӀайчен официальни сайт https://ingushetia.ru/news/013176/
  11. Коазой Н. Гӏалгӏай. 2016. С. 3-5
  12. Агиров Тимур. Виртуальный тур (эрс.). OpenKavkaz.com. ТIехьара хьажар хиннад 5 АгӀой 2016.
  13. Любин В. П., Бадер Н. С., Марковин В. Н. Первые местонахождения орудий каменного века в ЧИАССР // КСИА. Вып. 92. — 1962. — С. 121.
  14. Любин В. П. Мустьерские культуры Северного Кавказа // V Крупновские чтения по археологии Кавказа (Тезисы докладов). — Махачкала, 1975. — С. 2.
  15. Любин В. П., Беляева Е. В. Среднепалеолитические памятники Ингушетии и проблема миграции палеолитических людей в центральной части Большого Кавказа // Startum plus. № 1. — Кишинев, 2001. — С. 322-337.
  16. Любин В. П., Беляева Е. В., Мальсагов Б. Ж. Разведки палеолита на Сунженской равнине в Ингушетии // Древний Кавказ: ретроспектива культур. Международная научная конференция, посвященная 100-летию со дня рождения Е. И. Крупнова (XXIV Крупновские чтения по археологии Северного Кавказа). — М., 2004. — С. 113.
  17. Агиров, 2021, с. 14.
  18. 18,0 18,1 Н.Д. Кодзоев. Официальный сайт Республики Ингушетия: История Ингушетии (краткий очерк). ТIехьара хьажар хиннад 1 Тушол 2010.
  19. 19,0 19,1 М. М. Базоркин «История происхождения ингушей» Орджоникидзе, 1937 г.
  20. 20,0 20,1 Дешаш белгалдахара гӀалат Неверный тег <ref>; для сносок ingush не указан текст
  21. Н. Д. Кодзоев. История ингушского народа (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 18 Села 2011. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 11 Села 2012.
  22. Кавказская война и Ингушетия. ТIехьара хьажар хиннад 21 Чантар 2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 23 Мяцхали 2011.
  23. 23,0 23,1 Назрановское восстание 1858 г. Очерк истории ингушей XIX века (эрс.). ТIехьара хьажар хиннад 7 Чантар 2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 23 Мяцхали 2011.
  24. РЕСПУБЛИКА ИНГУШЕТИЯ. КРАТКАЯ СПРАВКА О РЕГИОНЕ (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 21 Чантар 2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 23 Саькура 2005.
  25. Официальный сайт Республики Ингушетия. [http://ingushetia.ru/culture/index.shtml История Ингушетии (краткий очерк)]. ТIехьара хьажар хиннад 21 Чантар 2009.
  26. Ингушская автономная область // Доккха советски энциклопеди : 66 том дола (65 том а, 1 тIатохар) / керттера ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советски энциклопеди, 1926—1947.
  27. Гучмазов А., Траскунов М., Цкитишвили К. Закавказский фронт Вел. Отечеств. войны (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 21 Чантар 2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 21 Чантар 2012.
  28. rian.ru. Наказанный народ. Как депортировали чеченцев и ингушей (эрс.) (22 Саькура 2008). ТIехьара хьажар хиннад 8 Чантар 2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 23 Мяцхали 2011.
  29. Р.Н.Жабраилов. Курс лекций по истории Чечни (XIX-XX вв.) (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 12 Чантар 2009.
  30. Муса Евлоев. Как принималась Конституция Республики Ингушетия // Газета «Сердало». — 2014. — 27 февраля (№ 31). — С. 3.
  31. Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации, Закон РФ от 04 июня 1992 года № 2927-1
  32. О порядке введения в действие Закона Российской Федерации «Об образовании Ингушской Республики в составе Российской Федерации».
  33. Постановление Съезда народных депутатов Российской Федерации от 10.12.1992 № 4070-I. (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 16 Чантар 2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 22 Саькура 2014.
  34. Закон РФ от 10 декабря 1992 г. N 4071-I
  35. Документы VII Съезда народных депутатов Российской Федерации // «Российская газета», 29 декабря 1992 года, № 278 (614), стр. 5
  36. Законы РСФСР/РФ 1990—1993 и поправки к ним до весны 1995
  37. Лентапедия. Биография Руслана Аушева (эрс.). ТIехьара хьажар хиннад 8 Чантар 2009.
  38. 38,0 38,1 Аушев Руслан Султанович (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 21 Чантар 2009. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 30 Ардара 2007.
  39. 39,0 39,1 Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2015. — С. 25.
  40. Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2015. — С. 27.
  41. Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2015. — С. 31.
  42. Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2016. — С. 327.
  43. Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов. — Назрань: Кеп, 2015. — С. 24.

Литература[тоаде | тоаде чура]

  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям. — М: Перо, 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-087-4.

Тӏатовжамаш[тоаде | тоаде чура]