ТӀой-Юрт

Кечал я укхазара: Википеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Юрт
ТӀой-Юрт
43°13′41″ с. ш. 44°38′54″ в. д.HGЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Муниципальни шахьар Наьсарен
Юрт ТӀой-юрт
Юртда Зурабанаькъан Исроапала Мухьмад
Тархьари географии
Йиллай XIX бӀаьшера
ХьалхагӀа хинна цӀераш 1944 кхачч. — ТӀой-Юрт (Кантышево)
1958 кхачч. — Нартово
Лакхал 542 м
Ӏалама лоаттам юккъера
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой 18 834[1] саг (2022)
Къамаш гӀалгӀай
Динаш сунний бусалба
Катойконим тӀойюртхо, тӀойюртхой
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
Телефоний код +7 8732
Пошта индекс 386120
Код ОКАТО 26220830001
Код ОКТМО 26605425101
Номер в ГКГН 0146712
ТӀой-Юрт (Россия)
Green pog.svg
ТӀой-Юрт
Red pog.svg
Москоа
ТӀой-Юрт (ГӀалгӀайче)
Orange pog.svg
Магас
Green pog.svg
ТӀой-Юрт
ТӀой-Юрт (Наьсарен шахьар)
Blue pog.svg
0
Green pog.svg
ТӀой-Юрт

ТIой-Юрт (эрс: Кантышево) — ГIалгIай Мехка Наьсарен шахьара юрт. Таханарча дийнахьа мехка йоккхагIйола юрт я, Экажакъонгий-Юрт яьлча. ХӀанзара ТӀой-Юрти Долакха-Юрти я́дача лаьттех Къозашке я́ха́д хьалха[2].

Географи[тоаде | тоаде чура]

ТӀой-Юрт лакхача шувна тIа улл. КIала гIолла ГIалми Iодода. ТӀой-Юрта гIай (доазув) малхбузехьа Долакха-Юртаца да, зIилбухехьа — ГӀинбухерча ХIирий Республикаца[3].

Тархьар[тоаде | тоаде чура]

ТӀой-Юрт уллача метте гIалгIай баьхаб эзараш шераш хьалха денз. Укхаза Iилманхошта кораяьй хьалха нах баьха хинналга белгалонаш. Юрта йисте, ГӀалмен атагӀа гӀолла кираш уха никъ бодаш хиннаб хьалха[3][4].

Наьсаре йилла дукха ха ялалехьа, 1812 шера ТӀой-Юрт уллача метте баха Ӏохайшаб нах. Эггара хьалхагӀа цига бах Ӏохайшараш СурхотӀара хьабаьхка хиннаб. Царна юкъе Коазой а, Мерешканаькъан а, кхыча тайпан нах а хиннаб. ХӀанз доккха маьждиг латтача Ӏохайшаб уж ба́ха, юрт Ӏо а йилла, гонахьа саьргаьх йийза карт а яь. Эггара хьалха кхалнах хи тӀа болхача хана, къонахаша хьалха мангал а хьокхаш, никъ мукъа а боаккхаш, ГӀалме чура хий да́ ӀокӀалбайнаб кхалнах дика [3].

ТӀехьагӀа кхы нах хьатӀаухаш массехк зӀамига юрташ (отараш) хьахиннай хӀанз ТӀой-Юрт уллача метте. Цу хана хинначарех хӀанз диса́ долаш да Гиренаькъан отараш[3]. ХӀанз-м духхьала Гиренаькъан баьха ца Ӏеш, кхыча тайпаех хьабаьнна нах а бах цига.[5]

1858 шера денз зӀамига отараш доха а деш, ГӀалгӀай мехка йоккхий юрташ ехка доладеннад Ӏаьдал. Цу хана укхаза хинна массехк отар вӀашагӀ а теха, юрт-да оттаваьв эпсар волаш хинна ТIумхой (Далганаькъан) ГIантыша ТIой. ТӀой ГӀантыша воӀ хиларга хьежжа, цун тайпан цӀи дӀаязъяь хиннай эрсий Ӏаьдало «Кантышев» аьнна. Цун цӀерах эрсий меттала «Кантышево», аьнна, цӀи тиллай юртах. ХӀаьта гӀалгӀай меттала ТӀой-Юрт, аьнна, цӀи дӀаяхай[3].

1919 шера ТӀой-Юртарча на́ха Деникина эскара́ духьала чӀоагӀа тӀом баь хиннаб, цхьабакъда Деникина низ цига кот а баьнна, еррига юрт йоагаяь ӀотӀехьаваьннав из[3]. Цу ханах ТӀой-Юртарча наха тӀехьагӀа «юрташ яьга́ ха» аьнна цӀи яхийтай. ТӀом дӀабаьнначул тӀехьагӀа юрт юха меттаоттаяьй[3].

1944 шера, гӀалгӀай СибарегӀа бахийта́чул тӀехьагӀа, хӀираша ТӀой-Юрта цӀи хийцай — «Нартовское», аьнна, цӀи тиллай цох. 1957 шера гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа юха меттаоттаяй юрта цӀи[3].

Бахархой[тоаде | тоаде чура]

Бахача наьх дукхал
1926[6]1979[7]2002[8]2006[9]2007[9]2008[9]2009[9]
3796569415 73716 15316 28316 56416 767
2010[10]2011[10]2012[10]2013[10]2014[11]2015[12]2016[13]
15 70615 76216 17116 57516 85717 21117 347
2017[14]2018[15]2019[16]2020[17]2021[18]2022[1]
17 73517 73417 98918 26118 57518 834

Къамий лоаттам Ерригроссе 2010 шера бахархой дӀаязбара́ тӀатайжача, ишта ба[19]:

КъамДукхал (саг)Да́къа
1гӀалгӀай15 56899,12 %
2кхыбараш1380,88 %

ТIой-Юрта бах Коазой, Беканаькъан, Йовлой, Овшанаькъан, ТIумхой (Олиганаькъан, Мерешканаькъан, ГIантышанаькъан, Тийрканаькъан, Дугинаькъан, Албаканаькъан, Охашканаькъан), Гийнбухой (Гаданаькъан, Осминаькъан), Оздой, Дударанаькъан, Iарчакханаькъан, Гиренаькъан, Зовранаькъан, Гелатхой (ГIазакъанаькъан, Хучинаькъан, Къуркъанаькъан), Кхоартой, Моашхой (Зурабанаькъан), Хамхой, Янданаькъан, Гарбакханаькъан (Гарбакханаькъан, Гасаранаькъан), Баркинхой, кхы а дукхача тайпан нах.

Инфраструктура[тоаде | тоаде чура]

Юрта керттера ши никъ ба къаьнареи кердеи трасса оалаш бола. Къаьнара трасса (ЖабагӀийнаькъан урам) мехка бовзаш ба дукха лаьтта хьахийца шерра гаьнаш Ӏо а е́гӀа́ цу урама тӀа ба́хача на́ха Ӏояхьийтандаь. Из урам Шерипова урамга дӀатӀабоалл. ДукхагӀа мел йола юрта лоадам болаш йола моттигаш цу кхаь урама тӀа йоалл.

Ди[тоаде | тоаде чура]

ТӀой-Юрта иттнел совгӀа маьждиг доалл, царех шиъ рузбан маьждиг да: цаӀ кашамашта ӀотӀехьаваьлча доалл къаьнарча трасса тӀа, шоллагӀдар кхы йоккха башхало йоацаш цун нийсса доалл кердача трасса тӀа. Кхыдола маьждигаш:

  • Коазой Тимура цӀерагӀа йолча урама тӀара маьждиг (Коазой маьждиг)
  • Кашамашка доалла маьждиг
  • ТӀой-Юртара наьго болчара (эрс: Кантышевский перекрёсток) маьждиг
  • ЖабагӀийнаькъан урама тӀа (Гиренаькъан отарашкара маьждиг)
  • Ӏарчакханаькъан урама тӀара маьждиг (ПМК доалла маьждиг)
  • Тихая урама тӀара маьждиг

Дуккхача маьждигашка хьужаренаш йоахк.

Ӏаьдала дешар[тоаде | тоаде чура]

Юрта болх беш 4 юкъерча дешара ишкол я, царех шиннех дӀахетта берий беш а я паччахьалкхен, из йоацаш адамий кара йолаш а я берий бешамаш. Цул совгӀа къаьнарча рузба маьждига тӀехьашка, шувна гаьна доацаш «восьмилетка» оалаш йола 9 шера́ дешар луш йола дешарче а я.

Спорт[тоаде | тоаде чура]

Юрт-юкъе ФОК латт, из йоацаш ишколашка а я тайп-тайпарча спортех йола секцеш. Берашта а, кагийча наха а хьехаш ГӀалгӀай Мехка цӀихеза бола спортсменаш ба.

Лорал[тоаде | тоаде чура]

ТӀой-Юрта дарбанче йоалл (паччахьалкхен булама унахцӀенал лораяра учреждени «ТIой-Юртара даькъа тIара дарбанче»). 2023 шера керда гӀишло хьалъетта яларца дийнахьа 100 саг тIаэцаш график а йолаш, 60 сага́ лаьрхIа, Iовижа́ дарба де таро а йолаш, хургья[20]. Шахьарерча дарбанченашта юкъе дикагӀа лоархӀаш я из.

Доал[тоаде | тоаде чура]

Советий Ӏаьдала хана денз сельсовет оалаш Юрта администраци я юртда Ӏеш вола. Цунна йисте полице участок а йоалл. Уж шаккхе къаьнарча рузба маьждига гаьна доацаш йоахк.

Юртбоахам[тоаде | тоаде чура]

Юрта йисте дӀадувш лаьтташ да, дукхагӀа наха шоай коа а, Ачалкхегахьа йолча оагӀорахьа а. Цига, кердача трассага гӀолла я латташ фермаш а, теплицаш а. ЗӀилбухерча оагӀорахьа, шу йисте бахача наха атагӀа жа а доахан а доажаду.

Базар[тоаде | тоаде чура]

Юрта массехк таьрга юкъарче (эрс: Торговый центр) я, вешта тикаш а я моллагӀча тайпара, кафеш а я. Цул совгӀа машений оаттхалаш йохкаш а, машенаш тоаеш а, цӀенаеш а моттигаш я, доагам дувтта моттигаш а я.

ЛоархӀаме факташ[тоаде | тоаде чура]

ТӀой-юрта йисте ГӀалмен аьттача берда тӀа биъсаьна ши метр лакха бола кхера корабаь хиннаб кхаь баьречун сурт тӀа а латташ. Ӏилманхоша 1581 шерага биллаб из. Гаданаькъан Умалата тахкар бахьан долаш, из кхера карарча хана Москверча Тархьаран музее болга гучадаьннад[21].

ЦӀихеза нах[тоаде | тоаде чура]

  • Гаданаькъан Умалат — Ӏилманхо-тархьархо.
  • Зовранаькъан ЧIожа Iаба — бӀаьра ваьнна хинна ТӀой-Юртара воккха саг. Бера хана, царгаш дIа а яьле, кердаяраш, даимленна хургьяраш тIайоагIа, хIаьта ЧIожа БаIийна цу тайпара царгаш тIаяьнна хиннай бIаь шу даьнначул тIехьагIа. Цох даьча йоазонца да укх тайпара мугIараш:
    «Из мехка къонах боккхача дезала да а хиннав. Дунен чу вахаш, цхьа бIаь ах бIаь шу а даьккхад цо, бIаьра ваьлча царгаш а хаьрцай, керта мос а Iаьржъеннай Iабий, оалар вай къоаноша… Цунах хьабаьннараш ТIой-Юрта бах. Из цу юртарча кашамашка дIавеллав[22]»
  • Коазой Ахьмада Тимур — гӀалгӀай йоазонхо.
  • Коазой Аюпа Ӏийса — гӀалгӀай къаман йоазонхо. 1962 шера денз ТӀой-юрта вахаш ва.
  • Коазой Дауда Нурдин — гӀалгӀай тархьархо, йоазонхо, Ӏилманхо.
  • Коазой Илеза Башир — Россе Федераце III-чеи IV-чеи созывий паччахьалкхен думан каь. ТӀой-Юрта ваьв.
  • Коазой Илеза Тимур
  • Мерешканаькъан Мухьмад-Гире Яхьья — дзюдои самбои ГӀалгӀай мехка доладаьр.
  • Осминаькъан Сосе Хьамзат — гӀалгӀай оазархо, йоазонхо.

Белгалдаккхар[тоаде | тоаде чура]

  1. 1,0 1,1 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2022 года Федеральная служба государственной статистики (эрс.) (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 26 Тушол 2022.
  2. Барахоева, Кодзоев, Хайров, 2016, с. 323.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 Коазой Нурдин, 2011.
  4. Мерешков Султан
  5. Ӏарчакхнаькъан Сали. Даим балхах воалла саг (inh) // Сердало : газет. — 2021. — 28 Ардара.
  6. Список населенных мест Ингушской автономной области составленный по материалам всесоюзной переписи 1926 г.
  7. Всесоюзная перепись населения 1979 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров. ТIехьара хьажар хиннад 29 Чантар 2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 29 Чантар 2013.
  8. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более (эрс.). Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 3 Саькура 2012.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Численность населения республики Ингушетия по населённым пунктам 2006-2012 года (эрс.). ТIехьара хьажар хиннад 17 Ардара 2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 17 Ардара 2013.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 Оценка численности населения 2010-2013 (эрс.). ТIехьара хьажар хиннад 23 Мяцхали 2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 23 Мяцхали 2014.
  11. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года (эрс.). ТIехьара хьажар хиннад 2 Мяцхали 2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 2 Мяцхали 2014.
  12. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года (эрс.). ТIехьара хьажар хиннад 6 Мяцхали 2015. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 6 Мяцхали 2015.
  13. Численность населения Республики Ингушетия по состоянию на 1 января 2016 года в разрезе населённых пунктов (эрс.). ТIехьара хьажар хиннад 8 Мяцхали 2016. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 8 Мяцхали 2016.
  14. Россе Федерацен бахархой дукхал. Муниципальни образованешка гӀола 2017 шера АгIой 1 дийнахьа (эрс.) (31 Баьцамеа 2017). ТIехьара хьажар хиннад 31 Баьцамеа 2017. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 31 Баьцамеа 2017.
  15. Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхIай муниципальни образованешка 2018 шера АгIой 1 дийнахьа. ТIехьара хьажар хиннад 25 Баьцамеа 2018. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 26 Баьцамеа 2018.
  16. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (эрс.) (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 31 Баьцамеа 2019. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 2 Села 2021.
  17. Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2020 шера АгӀой 1 денга (эрс.) (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 17 Ардара 2020. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 17 Ардара 2020.
  18. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года (эрс.) (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 27 Тушол 2021. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 2 Села 2021.
  19. Том 4 "Национальный состав и владение русским языком" (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар).
  20. Султыгнаькъан Йоакъап, 2022.
  21. У. Маготинский. Пропавшее Кантышевское изваяние обнаружено в Москве // Ингушетия : газета. — 2008. — 23 Чантар (№ 151).
  22. Арчаков C. БIаь шера баьха нах (inh) // Сердало : газет. — 2021. — 21 Муттхьал.

Литература[тоаде | тоаде чура]