Чулоацамага гӀó

ТӀой-Юрт

Википеди материал
Юрт
ТӀой-Юрт
Йоазоши сурташи тӀадола ТӀой-Юрта корбаь кхерах баь XVI-ча бӀаьшера бӀоагӀа. Тархьара музей, Москва[⇨].
Йоазоши сурташи тӀадола ТӀой-Юрта корбаь кхерах баь XVI-ча бӀаьшера бӀоагӀа. Тархьара музей, Москва[⇨].
43°13′41″ с. ш. 44°38′54″ в. д.HGЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Муниципальни шахьар Наьсарен
Юрт ТӀой-юрт
Юртда Зурабанаькъан Исроапала Мухьмад
Тархьари географии
Йиллай XIX бӀаьшера
Хьалхагӏа хинна цӏераш 1944 кхачч. — ТӀой-Юрт (Кантышево)
1958 кхачч. — Нартово
Лакхал 542 м
ӏалама лоаттам юккъера
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой ↗18 834[1] саг (2022)
Къамаш гӀалгӀай
Динаш сунний бусалба
Бахархой цӏераш тӀойюртхо, тӀойюртхой
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
Телефона код +7 8732
Почтовый индекс 386120
Код ОКАТО 26220830001
Код ОКТМО 26605425101
Номер в ГКГН 0146712
ТӀой-Юрт (Россия)
ТӀой-Юрт
Москоа
ТӀой-Юрт (ГӀалгӀайче)
Магас
ТӀой-Юрт
ТӀой-Юрт (Наьсарен шахьар)
0
ТӀой-Юрт

ТӀой-Юрт (эрс: Кантышево) — ГӀалгӀай Мехка Наьсарен шахьара юрт. Таханарча дийнахьа мехка йоккхагӀйола юрт я, Экажакъонгий-Юрт яьлча.

ЦӀи

[тоаде | тоаде чура]

ГӀалгӀай меттала юрт «ТӀой-Юрт» яхаш я[2][3], ТӀумхой Кханташа ТӀоя цӀерагӀа. Эрсий меттала ТӀоя даь Кханташа цӀерагӀа яхай юрта́ цӀи — Кантышево, аьнна[2].

Географи

[тоаде | тоаде чура]

ТӀой-Юрт лакхача шувна тӀа улл[2][3]. КӀала гӀолла ГӀалми Ӏодода. ТӀой-Юрта гӀай (доазув) малхбузехьа Долакха-Юртаца да, зӀилбухехьа — ХӀирий Республикаца[2]. ГӀинбухехьа, кхаш даьлча, ГӀайрбика-Юрт я.

ТӀой-Юрта́ духьала, ГӀалмел дехьа, тархьара лаьтта да уллаш — Гарма аре. Долакха-Юртаца цхьана ТӀой-Юрт хьалха Къо́зашке́ я́ха́ча лаьтташка улл[4].

Тархьар

[тоаде | тоаде чура]

Хьалхе

[тоаде | тоаде чура]

ТӀой-Юрт уллача метте гӀалгӀай баьхаб эзараш шераш хьалха денз. Укхаза Ӏилманхошта кораяьй хьалха нах баьха хинналга белгалонаш. Юрта йисте, ГӀалмен атагӀа гӀолла кираш уха никъ бодаш хиннаб хьалха[2].

Тайпаш Ӏоховшар

[тоаде | тоаде чура]

Наьсаре йилла дукха ха ялалехьа, 1812 шера ТӀой-Юрт уллача метте баха Ӏохайшаб нах. Эггара хьалхагӀа цига бах Ӏохайшараш СурхотӀара кханташанаькъани[3][2], коазойи, дебаранаькъан хиннаб[3]. ХӀанз доккха маьждиг латтача Ӏохайшаб уж ба́ха, юрт Ӏо а йилла, гонахьа саьргаьх йийза карт а яь. Эггара хьалха кхалнах хи тӀа болхача хана, къонахаша хьалха мангал а хьокхаш, никъ мукъа а боаккхаш, ГӀалме чура хий да́ ӀокӀалбайнаб кхалнах[2].

Юрт йилла дукха юкъ ялале укхаза баха баьхкаб беканаькъан, мерешканаькъан, оздой, овшанаькъан, зовранаькъан, оалиганаькъан, иштта кхыдолча тайпаех бола нах[3]. Кхы нах хьатӀаухаш массехк зӀамига юрташ (отараш) хьахиннай хӀанз ТӀой-Юрт уллача метте. Цу хана хинначарех хӀанз диса́ долаш да Гиренаькъан отараш[2]. ХӀанз духхьала Гиренаькъан баьха ца Ӏеш, кхыча тайпаех хьабаьнна нах а бах цига[5].

Тахан ТӀой-Юрта бах Коазой, Беканаькъан, Йовлой, Овшанаькъан, ТӀумхой (Олиганаькъан, Мерашканаькъан, Кантышнаькъан, Тийрканаькъан, Дугинаькъан, Албаканаькъан, Охашканаькъан), Гийнбухой (Гаданаькъан, Осменаькъан), Оздой, Дударанаькъан, Ӏарчакханаькъан, Гиренаькъан, Зовранаькъан, Гелатхой (ГӀазакъанаькъан, Хучинаькъан, Къуркъанаькъан), Кхоартой, Моашхой (Зурабанаькъан), Хамхой, Янданаькъан, Гарбакханаькъан (Гарбакханаькъан, Гасаранаькъан), Баркинхой, кхы а дукхача тайпан нах[2]. Карарча хана ткъаь иттнел совгӀа тайпа да юрта дахаш[3].

Кханташа ТӀой

[тоаде | тоаде чура]

Юрт йоккха а хинна, цӀи тилла езача гӀулакх даьлча, эрсий паччахьа эпсар волча ТӀумхой Кханташа[3] (КӀанташа[6], ГӀанташа[2]) виӀий ТӀоя цӀерагӀа дӀатиллай цунна цӀи[3][2]. ТӀой денал долаш саг лоархӀаш хиннав[3] ламаз долаш бусалба саг хиннав из[7]. Леча лазарах уллаш волаш, шийга хьажа Байсара Мочкъа воагӀа, аьнна, шийна хезача, чокхи-гӀовтал а дийха, шалта-тӀехкар а хьоарчадаь, хьаьшана духьалвахав ТӀой. Моаршал-денал дӀа-юха хаьтта баьлча, Мочкъас хаьттад: — ТӀой, хьо могаш вац, аьнна, хеза́ венавар со. — Ай, хӀама дацар, кӀеззига шелал кхийтта мара вац со-м, — жоп деннад ТӀойс. УстагӀа а бийна Мочкъийга дика хьегийтал ТӀойс. Хьаша накъа а ваьккха чувеначул тӀехьагӀа, Мочкъа кхоачаш юртах валале кхелхав из[3].

Импери ехача

[тоаде | тоаде чура]

1919 шера ТӀой-Юртарча на́ха Деникина эскара́ духьала чӀоагӀа тӀом баь хиннаб, цхьабакъда Деникина низ цига кот а баьнна, еррига юрт йоагаяь ӀотӀехьаваьннав из[2]. Цу ханах ТӀой-Юртарча наха тӀехьагӀа «юрташ яьга́ ха» аьнна цӀи яхийтай. ТӀом дӀабаьнначул тӀехьагӀа юрт юха меттаоттаяьй[2].

1944 шера, гӀалгӀай СибарегӀа бахийта́чул тӀехьагӀа, хӀираша ТӀой-Юрта цӀи хийцай — «Нартовское», аьнна, цӀи тиллай цох. 1957 шера гӀалгӀай цӀабаьхкачул тӀехьагӀа юха меттаоттаяй юрта цӀи[2].

Бахархой

[тоаде | тоаде чура]
Бахача наьх дукхал
1926[8]1979[9]2002[10]2006[11]2007[11]2008[11]2009[11]
3796↗5694↗15 737↗16 153↗16 283↗16 564↗16 767
2010[12]2011[12]2012[12]2013[12]2014[13]2015[14]2016[15]
↘15 706↗15 762↗16 171↗16 575↗16 857↗17 211↗17 347
2017[16]2018[17]2019[18]2020[19]2021[20]2022[1]
↗17 735↘17 734↗17 989↗18 261↗18 575↗18 834

2010 шера хиннача ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбара́ тӀатайжача, къамашцара лоаттам ишта ба[21]:

№КъамДукхал (саг)Да́къа
1гӀалгӀай15 56899,12 %
2кхыбараш1380,88 %

Инфраструктура

[тоаде | тоаде чура]

Юрта керттера ши никъ ба: къаьнареи кердеи трасса. Къаьнара трасса (ЖабагӀийнаькъан урам) мехка бовзаш ба дукха лаьтта хьахийца шерра гаьнаш Ӏо а е́гӀа́ цу урама тӀа ба́хача на́ха Ӏояхьийтандаь. Из урам Шерипова урамга дӀатӀабоалл. ДукхагӀа мел йола юрта лоадам болаш йола моттигаш цу кхаь урама тӀа йоахк.

Ди

[тоаде | тоаде чура]

ТӀой-Юрта иттнел совгӀа маьждиг доалл, царех шиъ рузбан маьждиг да: цаӀ кашамашта ӀотӀехьаваьлча доалл къаьнарча трасса тӀа, шоллагӀдар кхы йоккха башхало йоацаш цун нийсса доалл кердача трасса тӀа. Кхыдола маьждигаш:

  • Коазой Тимура цӀерагӀа йолча урама тӀара маьждиг (Коазой маьждиг)
  • Кашамашка доалла маьждиг
  • ТӀой-Юртара жӀарникъ болчара (эрс: Кантышевский перекрёсток) маьждиг
  • ЖабагӀийнаькъан урама тӀа (Гиренаькъан отарашкара маьждиг)
  • Ӏарчакханаькъан урама тӀара маьждиг (ПМК доалла маьждиг)
  • Тихая урама тӀара маьждиг (Новостройкашкара Коазой маьждиг)
  • иштта дуккха кхыдараш а.

Дуккхача маьждигашка хьужаренаш йоахк.

Ӏаьдала дешар

[тоаде | тоаде чура]

Юрта болх беш 4 юкъерча дешара ишкол я, царех шиннех дӀахетта берий беш а я паччахьалкхен, из йоацаш адамий кара йолаш а я берий бешамаш. Цул совгӀа къаьнарча рузба маьждига тӀехьашка, шувна гаьна доацаш «восьмилетка» оалаш йола 9 шера́ дешар луш йола дешарче а я.

Спорт

[тоаде | тоаде чура]

Юрта юкъе ФОК латт, из йоацаш ишколашка а я тайп-тайпарча спортех йола секцеш. Берашта а, кагийча наха а хьехаш ГӀалгӀай Мехка цӀихеза бола спортсменаш ба.

Лорал

[тоаде | тоаде чура]

ТӀой-Юрта дарбанче йоалл — Наьсарен шахьара Юккъера дарбанче. 1933 шера йиллай из. 1996 шерага кхаччалца Наьсарерча юккъерча шахьара дарбанченна юкъе а йодаш баьб ший болх[22] Паччахьалкхен булама унахцӀенал лораяра учреждени «ТӀой-Юртара даькъа тӀара дарбанче» а йолаш. 2023 шера керда гӀишло хьалъетта яларца дийнахьа 100 саг тӀаэцаш график а йолаш, 60 сага́ лаьрхӀа, Ӏовижа́ дарба де таро а йолаш хьаяьй[23], цунца цхьана шахьара дарбанче а хьаяьй цох.

2026-ча шера Сага доалахьара Лорий юкъарче хьаелаш я юрта.

Доал

[тоаде | тоаде чура]

Советий Ӏаьдала хана денз сельсовет оалаш Юрта администраци я юртда Ӏеш вола. Цунна йисте полице участок а йоалл. Уж шаккхе къаьнарча рузба маьждига гаьна доацаш йоахк.

Юртбоахам

[тоаде | тоаде чура]

Юрта йисте дӀадувш лаьтташ да, дукхагӀа наха шоай коа а, Ачалкхегахьа йолча оагӀорахьа а. Цига, кердача трассага гӀолла я латташ фермаш а, теплицаш а. ЗӀилбухерча оагӀорахьа, шу йисте бахача наха ГӀалме атагӀа жа а доахан а доажаду.

Базар

[тоаде | тоаде чура]

Юрта массехк таьрга юкъарче (эрс: Торговый центр) я, вешта тикаш а я моллагӀча тайпара, кафеш а я. Цул совгӀа машений оаттхалаш йохкаш а, машенаш тоаеш а, цӀенаеш а моттигаш я, доагам дувтта моттигаш а я.

ЛоархӀаме факташ

[тоаде | тоаде чура]

ТӀой-юрта йисте ГӀалмен аьттача берда тӀа биъсаьна ши метр лакха бола кхера корабаь хиннаб кхаь баьречун сурт тӀа а латташ. Ӏилманхоша 1581 шерага биллаб из. Гаданаькъан Умалата тахкар бахьан долаш, из кхера карарча хана Москверча Тархьара музее болга гучадаьннад[24].

ЦӀихеза нах

[тоаде | тоаде чура]
  • Аьлданаькъан Ӏалима Руслан — суртанча, ГӀалгӀай Мехка тамагӀа да.
  • Гаданаькъан Умалат — Ӏилманхо-тархьархо.
  • Зовранаькъан ЧӀожа Ӏаба — бӀаьра ваьнна хинна ТӀой-Юртара воккха саг. На́ха́ берий хана йоалча хана, царгаш ЧӀожа Ӏабийна керда царгаш тӀаяьнна хиннай йоах бӀаь шу даьнначул тӀехьагӀа. Цох даьча йоазонца да укх тайпара мугӀараш:
    «Из мехка къонах боккхача дезала да а хиннав. Дунен чу вахаш, цхьа бӀаь ах бӀаь шу а даьккхад цо, бӀаьра ваьлча царгаш а хаьрцай, керта мос а Ӏаьржъеннай Ӏабий, оалар вай къоаноша… Цунах хьабаьннараш ТӀой-Юрта бах. Из цу юртарча кашамашка дӀавеллав[25]»
  • Коазой Ахьмада Тимур — гӀалгӀай йоазонхо.
  • Коазой Аюпа Ӏийса — гӀалгӀай къаман йоазонхо. 1962 шера денз ТӀой-юрта вахаш ва.
  • Коазой Дауда Нурдин — гӀалгӀай тархьархо, йоазонхо, Ӏилманхо.
  • Коазой Илеза Башир — Россе Федераце III-чеи IV-чеи созывий паччахьалкхен думан каь. ТӀой-Юрта ваьв.
  • Коазой Илеза Тимур — бизнесмен;
  • Мерашканаькъан Мухьмад-Гире Яхьья — дзюдои самбои ГӀалгӀай мехка доладаьр.
  • Осменаькъан Сосе Хьамзат — гӀалгӀай оазархо, йоазонхо.

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
  1. 1 2 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2022 года Федеральная служба государственной статистики (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 26.04.2022.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Коазой Нурдин, 2010.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Мерешков С., 1997, оа. 13.
  4. ↑
    ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг = (Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов) / Сост. Н. М. Барахоева, Н. Д. Кодзоев, Б. А. Хайров; отв. ред. Н. М. Барахоева; рец. Т. В. Жеребило, М. М. Султыгова; Ингушский НИИ гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева. — Магас, Нальчик : Тетраграф, 2016. — 618 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-00066-096-6.
  5. ↑ Ӏарчакхнаькъан Сали. Даим балхах воалла саг (inh) // Сердало : газет. — 2021. — ардара 28 дийнахьа. Архиве диллад 2022 шера кӀимарса 11 дийнахьа.
  6. ↑ Ӏарчакханаькъан Сали
  7. ↑ ПТРК программа чура
  8. ↑ Список населенных мест Ингушской автономной области составленный по материалам всесоюзной переписи 1926 г.
  9. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 29.12.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 29.12.2013.
  10. ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более (эрс.). Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 3.02.2012.
  11. 1 2 3 4 Численность населения республики Ингушетия по населённым пунктам 2006-2012 года (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 17.10.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 17.10.2013.
  12. 1 2 3 4 Оценка численности населения 2010-2013 (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 23.08.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 23.08.2014.
  13. ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 2.08.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.08.2014.
  14. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 6.08.2015. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 6.08.2015.
  15. ↑ Численность населения Республики Ингушетия по состоянию на 1 января 2016 года в разрезе населённых пунктов (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 8.08.2016. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 8.08.2016.
  16. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал. Муниципальни образованешка гӀола 2017 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа (эрс.) (31 кӀимарса 2017). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.07.2017. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 31.07.2017.
  17. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2018 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 25.07.2018. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 26.07.2018.
  18. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.07.2019. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.05.2021.
  19. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2020 шера наджгоанцхой бетта 1 денга (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 17.10.2020. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 17.10.2020.
  20. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 27.04.2021. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.05.2021.
  21. ↑ Том 4 "Национальный состав и владение русским языком" (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам)
  22. ↑ Адам Алиханов. Кантышевцам построят новую амбулаторию (inh) // Сердало : газет. — 2021. — кӀимарса 29 дийнахьа (№ 60 (12505)). Архиве диллад 2022 шера ардара 9 дийнахьа.
  23. ↑ Султыгнаькъан Йоакъап. ГӀалгӀайчен ТӀой-Юрта даькъа тӀара больница хьалъе йолаяьй участковой больницы (inh) // Сердало. — 2022. — кӀимарса 6 дийнахьа.
  24. ↑ У. Маготинский. Пропавшее Кантышевское изваяние обнаружено в Москве // Ингушетия : газета. — 2008. — оагӀой 23 дийнахьа (№ 151).
  25. ↑ Арчаков C. БӀаь шера баьха нах (inh) // Сердало : газет. — 2021. — тушола 21 дийнахьа. Архиве диллад 2022 шера маьцхали 16 дийнахьа.

Литература

[тоаде | тоаде чура]
Хьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=ТӀой-Юрт&oldid=74811»