ТӀой-Юрт

Кечал я укхазара: Википеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Эйла
ТӀой-юрт
эрс: Кантышево
43°13′41″ с. ш. 44°38′54″ в. д.HGЯO
Паччахьалкхе ЭрсечеFlag of Russia.svg Эрсече
Федерацен Субъект ГӀалгӀайче
Муниципальни шахьар Наьсарен
Эйла юрт ТӀой-юрт
Юрт-да Зурабнаькъан Исраила Мохьмад
Тархьари географии
Йиллай XIX бӀаьшу
Хьалхара хьоахаяр 1944 кхачч. — Кантышево
1958 кхачч. — Нартово
Юкъарчен лакхал 542 м
Iалама лоаттам юккъера
Сахьата оаса UTC+3
Ба́ха нах
Ба́ха нах 17 734[1] саг (2018)
Къамаш гӀалгӀай
Динош бусулбаш-сунниташ
Дагарга идентификатораш
Телефона код +7 8732
Пошта индекс 386120
Код ОКАТО 26220830001
Код ОКТМО 26605425101
Гучадаккха/къайладаккха мехкасурташ
ТӀой-Юрт (Россия)
Green pog.svg
ТӀой-юрт
Red pog.svg
Москоа
ТӀой-Юрт (ГӀалгӀайче)
Orange pog.svg
Blue pog.svg
0
Green pog.svg
ТӀой-юрт
ТӀой-Юрт (Наьсарен шахьар)
Blue pog.svg
0
Green pog.svg
ТӀой-юрт

ТIой-Юрт (эрс: Кантышево, ингал: Kantyshevo) — ГIалгIай Республика Наьсарен шахьаре эйла.

Географи[тоаде | тоаде чура]

ТӀой-Юрт лакхача шувна тIа улл. КIал гIолла ГIалми Iодода. ТӀой-Юрта гIай (доазув) малхбузехьа Долакха-Юртаца да, зIилбухехье — ГӀинбухерча ХIирий Республикаца.

Тархьар[тоаде | тоаде чура]

ТIой-Юрт уллача метте гIалгIай баьхаб эзараш шераш хьалха денз. Укхаза Iилманхошта кораяьй хьалха нах баьхальга йола белгалонаш. ГIалми атагIа гIолла кираш уха никъ бодаш хиннаб хьалха.

Наьсаре Iойилла дукха ха ялалехьа, 1812-гIча шера ТIой-Юрт уллача метте бах Iохайшаб нах. Эггара хьалха цига бах Iохайша нах СурхотIара хьабаьхка хиннаб. Царна юкъе Коазой а, Мерешкнаькъан а, кхыча тайпан нах а хиннаб. ХIанз доккха маьждиг латтача Iохайшаб уж бах, юрт Iо а йилла, гонахьа саьргаьх йийза карт а яь. Эггара хьалха кхалнах хи тIа болхача хана, къонахаша хьалха мангал а хьокхаш, никъ мукъа а боаккхаш, ГIалме чура хий да IокIалбайнаб кхалнах.

ТIехьагIа кхы нах хьатIаухаш массехк зIамига юрташ (отараш) хьахиннай хIанз ТIой-Юрт уллача метте. Цу хана хинначарех хIанз диса долаш да Гиринаькъан отараш.

1858-гIча шера денз зIамига отараш доха а деш, ГIалгIай мехка йоккхий юрташ ехка доладеннад Iаьдал. Цу хана укхаза хинна массехк отар вIашагI а теха, юрт-да оттаваьв эпсар волаш хинна ТIумхой (Дальгнаькъан) ГIантыша ТIой. Цун тайпан цIи дIаязъяь хиннай эрсий Iаьдало «Кантышев» аьнна. Цун церах эрсий меттала «Кантышево», аьнна, цIи тиллай юртах. ХIаьта гIалгIай меттала ТIой-Юрт, аьнна, цIи дIаяхай.

1919-гIча шера ТIой-Юртарча наха Деникин эскара духьала чIоагIа тIом баьб. Цу хана еррига юрт йоагаяь хиннай. ТIом баьнначул тIехьагIа меттаоттаяьй юрт.

1944-гIча шера, гIалгIай СибарегIа бахийтачул тIехьагIа, хIираша ТIой-Юрта цIи хийцай – «Нартовское», аьнна, цIи тиллай цох. 1957-гIча шера гIалгIай цIабаьхкачул тIехьагIа юха меттаоттаяй юрта цIи.

ТIой-Юрта бах Коазой, Беканаькъан, Йовлой, Овшанаькъан, ТIумхой (Олигнаькъан, Мерешкнаькъан, ГIантышнаькъан, Терканаькхан, Дугинаькъан, Албакнаькъан, Охашкнаькъан), Гийнбухой (Гаданаькъан, Осминаькъан), Оздой, Дударнаькъан, Iарчакхнаькъан, Гиренаькъан, Дзовранаькъан, Гелатхой (ГIазакънаькъан, Хучинаькъан, Куркинаькъан), Кхоартой, Моашхой (Зурабанаькъан), Хамхой, Янданаькъан, Гарбакхнаькъан (Гарбакхнаькъан, Гасарнаькъан), Баркинхой, кхы а дукхача тайпан нах.

Таханарча дийнахьа мехка йоккхагIйола юрт я ТIой-Юрт, Экажакъонгий-Юрт яьлча.

Бахаш бола нах[тоаде | тоаде чура]

Бáхача наьх дукхал
1926[2]1979[3]2002[4]2006[5]2007[5]2008[5]2009[5]
3796569415 73716 15316 28316 56416 767
2010[6]2011[6]2012[6]2013[6]2014[7]2015[8]2016[9]
15 70615 76216 17116 57516 85717 21117 347
2017[10]2018[1]
17 73517 734

Къамий лоаттам 2010-ча шерара хьисап деш нах дӀаязбара тIа а тайжа долаш дар[11]:

КъамДукхал (саг)Дакъа
1 гӀалгӀай 15 568 99,12 %
2 кхыбараш 138 0,88 %

ЛоархӀаме факташ[тоаде | тоаде чура]

ГӀалме аьттача берда тӀа ТӀой-юрта биъсаьна ши метр лакха бола кхаь баьречун сурт тӀа а латташ кхера корабенаб. Ӏилманхоша 1581 шерага биллаб из. Карарча хана Москоана Тархьаран музее ба[12].

Белгалдаккхар[тоаде | тоаде чура]

  1. 1,0 1,1 Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхIай муниципальни образованешка 2018 шера АгIой 1 дийнахьа. ТIехьара хьажар хиннад 25 Баьцамеа 2018. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 26 Баьцамеа 2018.
  2. Список населенных мест Ингушской автономной области составленный по материалам всесоюзной переписи 1926 г.
  3. Ло:Население/1979N
  4. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 3 Саь-кур 2012.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Численность населения республики Ингушетия по населённым пунктам 2006-2012 года. ТIехьара хьажар хиннад 17 АьрхIий 2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 17 АьрхIий 2013.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Оценка численности населения 2010-2013. ТIехьара хьажар хиннад 23 Мяцхали 2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 23 Мяцхали 2014.
  7. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. ТIехьара хьажар хиннад 2 Мяцхали 2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 2 Мяцхали 2014.
  8. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. ТIехьара хьажар хиннад 6 Мяцхали 2015. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 6 Мяцхали 2015.
  9. Численность населения Республики Ингушетия по состоянию на 1 января 2016 года в разрезе населённых пунктов. ТIехьара хьажар хиннад 8 Мяцхали 2016. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 8 Мяцхали 2016.
  10. Ло:Население/2017AA
  11. Том 4 "Национальный состав и владение русским языком" (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар).
  12. У. Маготинский. Пропавшее Кантышевское изваяние обнаружено в Москве. Газета «Ингушетия», 23 декабря 2008, № 151

ТIатовжамаш[тоаде | тоаде чура]