Коазой Аюпа Ӏийса

Кечал я укхазара: Википеди
Перейти к навигации Перейти к поиску

Коа́зой Аю́па Iийса
Ваь ди 12 Маьцхали 1938(1938-08-12) (82 шу)
Ваь моттиг Ангушт, ГӀалме шахьар, Нохч-ГӀалгӀай АССР, СССР
БӀорахол СССРFlag of the Soviet Union.svg СССР
Россе ФедерациFlag of Russia.svg Россе Федераци
Леладу гӀулакх прозаик, оазархо, драматург, таржамхо
Кхолламаш даь шераш 1960 шера денз
Жанр романаш, повесташ, дувцараш, байташ
Кхолламий мотт гӀалгӀай, эрсий
Дебют 1960, альманах «Лоаман Iуйре», оалам-дувцар «Наьна дог»
Премеш

«БӀорахой юкъарлен турпал» (2013, ГӀалгӀайче);

«Шера адам» (2015, ГӀалгӀайче).
issa-kodzoev.ru

Коа́зой Аю́па Iийса́ (эрс: Кодзоев Исса Аюпович) — совета а эрсечен а юкъареи политикайи къахьегамхо, ГIалгIай Мехка къаман йоазонхо, оазархо, таржамхо, гӀалгӀай метта тохкамхо; ворхI дешаргах латта гIалгIай меттала «ГIалгIай» яха роман-эпопея эггара хьалхагIа яздаьр.

Ваьв 1938 шера Маьцхали бетта 12-гIча дийнахьа Онгушта.

Вахар[тоаде | тоаде чура]

1944-ча шера Саь-кур бетта ткъаь кхоалагӀча дийнахьа гӀалгӀай къам мехках доаккхача хана пхи шу даьнна волаш ший цӀагӀарчарца СибарегӀа вахийтав. Шийлача мехка даьх-наьнах, вежарех-йижарех ваьннав, цудухьа детдоме хьалкхийнав. Хало лайна йолашше, зӀамига волча хана денз исбахьаленцара чам дӀабаьннабац кӀаьнка. Ӏаьдало на́ха́ даймехка цӀабахка пурам ма деллинге цӀа а вена, дукхагӀа цун тайпан нах бахача метте — ТӀой-Юрта Ӏохайнав. Нохч-ГӀалгӀай хьехархой институте деша вагӀача хана гӀалгӀайи нохчийи ГӀазакхстане мехках баьхачул тӀехьагӀа хиннар дӀаязде волалу. Цо хьийга къа дувцарий гуллам долча «ГӀазакхстана денорга» («Казахстанский дневник») чу дижад. 1960-ча шера студент волча Ӏийсай «Наьна дог» яха оалам-дувцар «Лоаман Iуйренга» кепатеха арадаьннад.

1962-ча шера Нохч-ГӀалгӀай пединстита филологен факультетера дешар чакхдаьнначул тӀехьагӀа ТӀой-Юртарча юкъерча школе болх болабу, тӀаккха цхьа ха яьлча Экажакъонгий-Юрта дешара даькъе кулгалхо хул (завуч).

1963-ча шера Баьцамеа 4-ча дийнахьа «ГӀазакхстана денорг» доаржадар бахьан долаш, КПСС-а Нохч-ГӀалгӀай обкома идеологен ралса соцамца Коазой Ӏийса лаьца хиннав. Ши бутт баьннача гӀолла, 1963-ча шера Михий 10-ча дийнахьа цунни Хьоашаланаькъан Ӏаьлаи Нохч-ГӀалгӀай АССР-а Лакхерча кхело 4 шу ха техай: политчубехкарий чӀоагӀача ража колоне (Мордови).

1965-ча шера Саь-кур 23-ча дийнахьа Коазой Ӏийса хьалха а волаш № 7 лагере политикай лелам хиннаб Саь-кур 23-гӀа ди кавказа таьзета ди аьнна кхайкадаьча оагӀув лоацаш. Кавказхой оагӀув (гӀалгӀай, нохчий, гуржий, гӀаьбартой, къаршой, хӀирий) балтика бахархоша лаьцар, иштта татраша а, молдаванхоша а, украинхоша а, гӀазакхоша а.

1967-ча шера набахтара хьахийцача, исбахьален а, хьехара а болх дӀахо дӀабихьаб. СелаӀад яхача гӀалгӀай меттала долча берий тептар арахецаш болх баьб, гӀалгӀай «Сердало» газете балхаш кепадийттад, Шекспира «Лир паччахьа» яхача пьесанна таржам даьд.

Юкъарлен а политикай а дер[тоаде | тоаде чура]

Коазой Ӏийсас ший санна уйла йолча нахаца «Нийсхо» яха юкъарлен-политикай болам вӀашагӀбеллаб 1988-ча шера Тушол бетта. ГӀалгӀай къаман бокъои кортамукъалеи меттаоттаяра духьа а, Эрсечен лоаттаме йолча юкъа́ хьахинна ГӀалгӀайчен лаьтта гӀайнашцара хьал бокъо́нца тоадара духьа а къахьегаш хьайоагӀ организаци. «Нийсхон» дагалаттачарех да — Бурон аьттача берда тӀа нанагӀала а йолаш, Россе даькъе йола гӀалгӀай паччахьалкхе дӀачӀоагӀъяр.

1989-1991 шерашка Ӏийсаси, «Нийсхо» яхача къаман болама кхыбола хьалххошеи, доакъашхошеи дукхача наха дакъа лаьца хинна маьрша леламаш вӀашагӀдийккад. Леламаш гӀалгӀай шоай автономе юхаоттаяра хетадаь хиннад.

1989-ча шера Михий бетта, гӀалгӀай къама II-ча гулламе Коазой Ӏийса гӀалгӀай къама автономе меттаоттаяра организацен коммитета тхьамада хержав, тӀаккха 1990-ча шера Нохч-ГӀалгӀайчен Лакхерча Совета каь хургволаш хорж.

Коазой Ӏийсаси, иштта цо санна кхыча дерхошеи лелабаь хьинаре болх «Ӏоткъам баьча къамий реабилитацех» дола Россе Федерацен паччахьалкхен низам арадалара бахьанех бахьан а хиннад, иштта «Россе Федераце лоаттаме йола ГӀалгӀай Республика хьакхолларах» дола низам бахьане а эттаб. Хьалхардар ший ма дарра кхоачашдар гӀоне Коазой Ӏийса хӀанз а тӀалатта, «Нийсхо» яхача демократен юкъарлен доакъашхои, хьалххои волаш.

Дезал[тоаде | тоаде чура]

Коазой Ӏийса саг йолаяь ва. Сесагаца бархӀ бер кхедаьд цар.

Толамаши премеши[тоаде | тоаде чура]

2013-ча шера АгӀой 13-ча дийнахьа «Машар» яхача бокъо лораяра организаце оттаяьча «БӀорахой юкъарлен турпал» яхача конкурса лауреат хиннав Коазой Ӏийса. СовгӀат «Кхонахчали БӀорахочун хетар дӀаалари бахьан долаш» аьнна деннад. Иштта 2013-ча шера «Кавказа турпал-2013» яхача преме номинаце оттаваь а хиннав.

Йоазон балхаш[тоаде | тоаде чура]

ТӀехьарча шерашка исбахьален балхах дукхагӀа воалл Ӏийса: каст-кастта гӀалгӀай а эрсий а метташка йоазонаш ду. Эггара чӀоагӀагӀа Коазой Ӏийсас даьча балхашта юкъера белггалагӀеи боккхагӀеи бар — XIII—XVII-ча бӀаьшерашка хиннача гӀалгӀай къама вахарах лаьца дола ший мо кхы доаца, дукхача томех латта гӀалгӀай меттала дола «ГӀалгӀай» яха тархьара роман-эпопея. Из доацаш вешта дешаргаш а, дувцараш а, повесташ а да йоазонхочун. Уж ГӀалгӀашка а арахьа а дика довзаш, цӀихеза да.

Кхолламаш[тоаде | тоаде чура]

ГӀалгӀай меттала дараш:

  • «Лир Паччахьа» (Шекспира романа таржам)
  • «ГӀалгӀай» (роман-эпопея, ворхӀ дешаргех латт):
  1. «Магате-Фаьрате» (эрсий метта таржам даь а да)
  2. «ГӀалгӀай Лоаме»
  3. «Зоазо»
  4. «Дадеков»
  5. «Мехка гӀонча»
  6. «Ивизда ГӀазд»
  7. «Аьже Ахк»
  8. «Вешта аьлча»
  • «Хьув ястар» (роман)

Эрсий меттала:

  • «Казахстанский дневник» (ГӀазакхстана денорг)
  • «Над бездной» (Ахка тӀа)
  • «Обвал» (Чухарцар/Токхам)
  • «Сердца отважных» (Майрачара дегаш)
  • «Сулумбек Сагопшинский» (СоагӀапчера Сулумбек)
  • «Джамбулат и другие» (Джамбулати кхыбараши)

Белгалдаккхар[тоаде | тоаде чура]