Чулоацамага гӀó

ГӀалгӀай

Википеди материал
ГІалгIай» яхачунгара дӀасалостам ба)
Ингуши
ХӀанзара шоай цӀи гӀа: гӀалгӀай
Дукхали Ӏеш бола моттиги
Къамах лаьцар
Мотт гӀалгӀай
Ди сунний ислам
Юкъеболхаш ба нахски къамаш
Гаргара къамаш бацой, нохчий
Хьабайнаб гӀлигӀви, дзӀардзувкъой, кистий, колки/калки/калканцы, санары/цанары, хамекиты[⇨]
Викилармий логотип Медиафайлаш Викиларма чу

ГӀалгӀай (ба) (эрс: Ингуши) — ГӀалгӀайчеи, хӀанзарча ГӀалме шахьареи Буро тӀеи хьалха денз даха къам нахски къам. Таханарча дийнахьа 1 миллионал совгӀа ба дуне тӀа[⇨]. Бувцар гӀалгӀай мотт ба, из кириллий йоазон ларда тӀа ба[⇨]. Гарга долча нохчий къаманца вайнаьха къамашта юкъе дода[⇨]. Ди сунний ислам лоархӀ[⇨].

Иштта, дуккха хана денз баьхаб Нохчий мехка хӀанзарча Серноводски шахьареи Оарштхой-Фарта шахьареи[29]. Цул совгӀа гӀалгӀай диаспораш я цхьайолча паччахьалкхенашка Европеи, Юкъерча Азеи, Гаргарча Малхбоалеи[30][31][32]. Дерригача дунен тӀа гӀалгӀай 1 млн саг ва[33]. Юххьанца исторе хьоахабаьб I бӀаьшера Страбон яхача шира яний Ӏилманхочун белхагахьа, тӀехьагӀа иштта хьоахабаьб юкъерча бӀаьшерий эрмалойи, Ӏарбийи, гуржийи йоазонашка[⇨].

Этимологи

[тоаде | тоаде чура]

Цхьаболча Ӏилманхоша «гӀалгӀай» яха цӀи шира овла болаш я[34][35][36][⇨], вокхарна ишта хетац — из цӀи тӀехьагӀа хьахинна я яхаш[34]. ДукхагӀа мел йолча хана гӀалгӀай гӀала яхача дешаца дувзаду из, цунга хьежжа гӀалгӀай яхачун маӀан «гӀалий гӀишлонхой/бахархой» аьнна маӀан доаккх. Иштта из къаман цӀи шира гӀалгӀай цӀув хиннача Гала е Гела яхачох йоагӀаш я оалараш а ба[37][38]. ДукхагӀа болча тохкамхоша белгалдоаккхачох, «гӀалгӀай» яха этноним лоамара шаьрача ӀокӀалабувлар бахьан долаш кастта лоамарой шахьарашка ЖӀайрахара Цхьорега кхаччалца бахача на́ха́ дӀатӀая́ла йолаеннай XVIII-ча бӀаьшера шоллагӀча даькъагара денз, тӀаккха гӀалгӀай шахьарий юкъара цхьа цӀи хьахиннай цох[39]. Цхьабакъда кхыча Ӏилманхоша яхачох, согласно другим учёным, ещё в период второй половины XVI-ча бӀаьшера шоллагӀа дакъа — XVII-ча бӀаьшера хьалхара дакъа хиннача хана тӀехьа «гӀалгӀай» яхар (в русских документах того времени — колки, калки, калканцы) шерра маӀан долаш хиннад, цудухьа шахьаре бахача гӀалгӀаел совгӀа (кхаькхалой ба-кх уж, хамхой, цхьорой), из цӀи кхыча шахьарашта дӀатӀайоалаш хиннай[40][41][42].

«Ингуши» яха этноним юкъерча бӀаьшерашка хьахиннача Ангушт яхача гӀалгӀай юрта тӀара йоагӀаш я, кхы а XVII-гӀа бӀаьшу чакхдоаллача хана ТӀаьрша ара (хӀанз ГӀалме шахьаре) йоккха пхьа хиннай из[43][44][45].

Антропологе тайпа

[тоаде | тоаде чура]

«Кавказера раса» (лат: Varietas Caucasia, ингал: «Caucasian race») яхача терминаца белгалйоаккх кӀай раса, масала, ингалсий метта. Из белгалдаьр цӀихеза немций Ӏилманхо ва — Иоганн Фридрих Блуменбах. Цун хетар «Кавказ — адамле хьадаьнна моттиг» я. Кавказе дахаш дола къамаш цӀийца эггара цӀенагӀа да аьнна яздаьд цо[46][47]. Цу Кавказа расай Къулбаседа Кавказера вариант я — Кавказа антропологе тайпа. Из тайпа белгалдоаккх тахан юкъерча Кавказе дахача къамашка, къобана археологе культура яьржа хинначеи (вай з. хь. II бӀаьшера юкъера денз — I бӀаьшера чаккхенга кхаччалца) аланой (I—XV бӀаьшерашка) баьхачеи. Шира гӀалгӀай тархьар тохкаш хиннача Ф. И. Горепекина яздаьд:

««ХӀанз ха́ декхарийла ва хӀаравар вай даьй бовзара а, хьалхагӀара культуреи мотти хьабаьнна моттиг йовзара а дӀоагӀа Кавказе уллалга. Вай ширача дайх дисача гӀалгӀай-нохчий къамо лораду из»[48].»

Антрополог хиннача В. В. Бунака яздаьд:

«Кхы мел долча Къулбаседа Кавказерча къамаел эггара дукхагӀа гӀалгӀашта юкъе дисад из кавказа тайпа[49].
»
Элмарз Хаутиев
Чах Ахриев
Цогол Бузуртанов

Оттари классификаци

[тоаде | тоаде чура]

ГӀалгӀай къаманна нохчий къам да гарга меттах а хьахиларах а[50]. Цхьана цӀи йоаккхаш хилча, вайнах яха цӀи йоаккх царех[51]. Цу вайнаьха малхбузехьара дакъа да из[52]. Нохчаша шоаш гӀалгӀай къаьстта яле а, гарга йола тоаба лоархӀ[53].

Вайнаьха къам Кавказе вай з. хь. 1-ча эзаршерагара денз хилар тешал дайташ да Къобана товшхалца[51]. ЙӀаьхача ханна моттигерча бахархоех доккхий къамаш хулаш хиннадац, къаьст-къаьста юкъарлонаш хиннай царех[54]. С. А. Токарева хетачох, гӀалгӀай вайнаьха къамах хьакъеда́ ха XIX-ча бӀаьшера юкъ я[55]. К. Деттмеринга хетачох, нохчех дӀакхийтта а доацаш гӀалгӀай къаьстта шоай къаман сакхетам хилар XX-ча бӀаьшера мара хьагуш деце а, цу хӀаман кӀийле XIX-ча бӀаьшера хьахиннай нохчаштеи гӀалгӀаштеи юкъе дӀахьакъасташ така (доазув) оттарца[56].

Ӏар / дукхал

[тоаде | тоаде чура]

Таханарча дийнахьа дукхагӀа бола гӀалгӀай Россе Федераце бах, къаьстта — ГӀалгӀай Республике. ГӀалгӀай тархьаргахьа гӀалгӀай къаман миграцей тайп-тайпара мураш белгалйоах.

ГӀалгӀай тахан ГӀалгӀайчеи, хӀанзарча ГӀалме шахьареи Буро тӀеи дахаш да[57][58][59][60][59]

ТӀеххьара гӀалгӀай цӀув а хинна, тӀаккха бусалба ди тӀаийца́ а вола Ховтанаькъан Элмарза-Хьажа

ЖӀаргахой ди

[тоаде | тоаде чура]

Тархьархо хиннача Далгат Башира хьаяьха́чох[61], жӀаргахой ди ГӀалгӀай мехка эггара хьалхагӀа XтбӀаьшера гарга чубаьннаб Гуржашкахьара, цудухьа ди кхайко́ бехка́ хиннараш а гуржий хиннаб[61]. Нохчийи ГӀалгӀайи мехкашка хӀанз а тӀехьа дуккха цу ханара гӀишлош а, вешта жӀаргахой ди хинна хилара белгалонаш а я, селлара из чӀоагӀа баьржар хилар бахьан долаш[61]. Ӏилманхочун балхашка дукха тайп-тайпара юкъерча бӀаьшерашка баьха́ча тархьархойи наькъахойи тешалаш доалдаьд, цар яьха́чох, гӀалгӀай лаьтта киназаш дийтта́ хиннад, монастырь етта́ хинна а хила мег[61]. Къаьстта аьлча, къаман немций хиннача Иоганн Гюльденштедти Петра-Симон Палласи яхача Ӏилманхоша XVIII бӀаьшера уж ГӀалгӀай мехка хинначул тӀехьагӀа даьча тешалашта тӀатовжаш хилча, ТкъобӀаь-Ерда чу (IX—X бӀаьшерашка етта хинна йолча[62]) «дошо, сигала, Ӏаьржача бесара алапашца яздаь хинна» жайнаш даьда́д, иштта наӀара сана тӀа, чувоаллаш, «готикай алапашца» йоазош дар яхаш дувцаш а хиннаб[61].

ГӀалгӀай сунний бусалба ба, шафиӀий мацабах а ба. Суфий тӀарийкъаташта юкъера леладеш шиъ да: къадарийи накъшбандийи[63][64].

Ислам гӀалгӀашта юкъе дала доладеннад кхы а VIII бӀаьшера, Ӏарбий Даьра аьлега гӀоллеи Аьшка наӀарашка гӀоллеи гӀа́жараштеи аланаштеи духьала тӀемаш де ухача хана. Цу ханара я аьнна лоархӀаш я Кистий чӀоже уллача Аьрзи яхача юрта корадаь дола боарзах даь дола аьрзиСулейма аьрзи»). Яьккха́ча феса́ юкъе а нийсденна кхаьча хила дезаш да из укхаза ГӀалгӀай Лоам[65]. Тахан из зӀамига бӀалгӀа бусалба исбахьален борзах яьча хӀамашта юкъера эггара ширагӀа я аьнна лоархӀ Ӏилманхоша[66]. Из аьрзи тхьамагӀа мо леладеш хиннад Аьрзе баьха́ча гӀалгӀаша, цӀенгагара-цӀенга воккха-воккхагӀчунга а кхоачаш[67]. ХӀаьта, ЖӀайрах яхача юрта цӀи ювзаенна хила езаш я йоах Ӏилманхоша аль-Джарроахь ибн ӀабдуллоахӀ яхача Ӏарбий бӀунбаьччаца[68].

ГӀалгӀаша бусалба ди лелабеш хинналга тешалдеш йоазонаш да XVIII бӀаьшера, ишта Вахушти Багратиони яхачо яздаьд Ангуштара нах сунний бусалба ба аьнна[69]. Цхьабакъда беррига гӀалгӀай бусалба хьахиннабац Илисха-Юртара Киший Хьажа XIX бӀаьшера ГӀалгӀайче хьавенача хана мара. Цу хана денз гӀалгӀашта юкъе даьржад суфий тӀарийкъаташ: къадарийи накъшбандийи[70].

Хьажа иштта

[тоаде | тоаде чура]

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
  1. Национальный состав населения, 2021, 1 л., стб. 71.
  2. Национальный состав населения, 2021, 41 л., стб. 29.
  3. Национальный состав населения, 2021, 44 л., стб. 41.
  4. Национальный состав населения, 2021, 19 л., стб. 66.
  5. Национальный состав населения, 2021, 46 л., стб. 48.
  6. Национальный состав населения, 2021, 64 л., стб. 45.
  7. Национальный состав населения, 2021, 45 л., стб. 35.
  8. Национальный состав населения, 2021, 42 л., стб. 42.
  9. Национальный состав населения, 2021, 11 л., стб. 60.
  10. Национальный состав населения, 2021, 38 л., стб. 48.
  11. Национальный состав населения, 2021, 65 л., стб. 46.
  12. Национальный состав населения, 2021, 31 л., стб. 54.
  13. Национальный состав населения, 2021, 66 л., стб. 43.
  14. Итоги Переписи Казахстана 2021г Национальный состав, вероисповедание и владение языками в Республике Казахстан (эрс.). stat.gov.kz.
  15. Ждут ли Юнус-Бека Евкурова в Европе и коротко об организаторах встречи в Бельгии // Habar.org. — 2012. Архиве диллад 2018 шера оагӀой 24 дийнахьа.
  16. Евкуров опроверг слухи о силовом возвращении на родину проживающих в Бельгии ингушей (эрс.). www.vedomosti.ru. // Ведомости, 25.11.2012.
  17. Цечоев А., Паров А. Об ингушской диаспоре в Турции // Программа «Интервью» (эрс.). ГНТРК «Ингушетия» (2019).
  18. Алиханов А. Европейские ингуши познакомили жителей столицы Пятой республики с культурой своей Родины // Сердало : газета. — 2021. — октября 25 дийнахьа. Архиве диллад 2022 шера маьтсела 24 дийнахьа.
  19. Муцольгов М. Ингушский правозащитник: Живя в Норвегии, вайнахи строго берегут свои национальные традиции (эрс.). regnum.ru. // Regnum, 03.06.2008.
  20. Севрюкова Е. Связанные родством // «Наши лица» : журнал. — 2019. С. 37.
  21. Сергей Дмитриев. Чтобы мир узнал: в Париже прошёл митинг в поддержку народа Ингушетии // RFI. — 2019. — 18 апреля дийнахьа.
  22. Country: Uzbekistan (ингл.). // Joshua Project[en].
  23. Хауг В. Демографические тенденции, формирование наций и межэтнические отношения в Киргизии (эрс.). // Демоскоп.
  24. Всеукраинская перепись населения 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку (эрс.). // Государственная служба статистики Украины.
  25. Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. Население по национальности и родному языку (эрс.). // Национальный статистический комитет Республики Беларусь. Архиве диллад 2010 шера тов 18 дийнахьа.
  26. Распределение населения Латвии по национальному составу на 01.01.2023 (эрс.).
  27. 1 2 Льянова Р. У-М. Ингушская диаспора Ближнего Востока (эрс.). // Государственная архивная служба Республики Ингушетия (17 аьтинга 2013). Архиве диллад 2021 шера ардара 22 дийнахьа.
  28. Дзаурова М. С. История мухаджирства среди ингушей в Османскую империю (XIX в.) (эрс.). Государственная архивная служба Республики Ингушетия (26 оагӀой 2018). Архиве диллад 2023 шера оагӀой 23 дийнахьа.
  29. ГӀалгӀайчен баха нах
  30. Чапанов А. К. Общественно-политическая жизнь ингушской эмиграции в Европе // Вестник РУДН. — 2018. Т. 17, № 1. С. 198—214. ISSN 2313-2337.
  31. Сергей Дмитриев. Чтобы мир узнал: в Париже прошёл митинг в поддержку народа Ингушетии // RFI. — 2019. — 18 апреля дийнахьа.
  32. Льянова Р. У-М. Ингушская диаспора Ближнего Востока. // Государственная архивная служба Республики Ингушетия (17 июня 2013). Архиве диллад 2021 шера ардара 22 дийнахьа.
  33. Албогачиева, 2017, оа. 4.
  34. 1 2 Крупнов, 1971, оа. 34.
  35. Джавахишвили, 1937, оа. 97.
  36. Чикобава, 2010, оа. 31.
  37. Краткий исторический очерк Ингушетии (эрс.).
  38. Алборов, 1928, оа. 356.
  39. Кодзоев Н. Д., Долгиева М. Б., Картоев М. М., Матиев Т. Х.. История Ингушетии / Отв. ред. Н. Д. Кодзоев. — Ростов-на-Дону: Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Акриева, 2013. — С. 151. — 600 с. ISBN 978-5-98864-056-1.
  40. Кушева, 1963, оа. 65, 66.
  41. Крупнов, 1971, оа. 38.
  42. Джон Баддели, 1940, оа. 250: «Название "Галгай" употребляется всеми между Тереком и Гулой.».
  43. Вахушти Багратиони, 1904, оа. 151.
  44. Генко, 1930, оа. 686.
  45. Кавказский горец, 1924.
  46. Johann Friederich Blumenbach. Biographical details are in Charles Coulston Gillispie // Dictionary of Scientific Biography, 1970:203f s.v.
  47. Johann Friedrich Blumenbach. The anthropological treatises of Johann Friedrich Blumenbach, translated by Thomas Bendyshe. 1865. November 2, 2006
  48. Горепекин, 2006.
  49. Бунак, 1935.
  50. Токарев, 1958, Чеченцы и ингуши: «Северо-западные соседи народов Дагестана — чеченцы и ингуши, два близко родственные по языку и происхождению народа.».
  51. 1 2 Келигов et al., 1994, оа. 161.
  52. Парова, 2005, оа. 105.
  53. Шнирельман, 2006, оа. 103: «Чеченцам ингуши представляются хотя и особой группой, но находящейся с ними в близком родстве; некоторые чеченцы считают ее одним из своих тейпов (Волкова 1973. С. 167).».
  54. Токарев, 1958, Чеченцы и ингуши: «Вплоть до XIX в. в Чечне и Ингушетии не было сплоченных крупных народов. Население составляло целый ряд разрозненных обществ, родовых и аульных, со своими местными названиями: это были мичиковцы, ичкеринцы, ауховцы, кисты, назрановцы, галгаевцы, карабулахи и. др.».
  55. Токарев, 1958, Чеченцы и ингуши: «Из группы чеченских племен около середины XIX в. выделились ингуши, или галгаи.».
  56. Dettmering, 2014, p. 366: «Although national consciousness can only be observed in the twentieth century among Chechens and Ingush, the fault lines established at the beginning of the nineteenth century between Chechens and Ingush were in effect when the national sentiments appeared.».
  57. Терский календарь, 1895, оа. 14.
  58. Катышева М., Озиев М. Сознавать меру ответственности // Трагедия ингушского народа / Сост. Ю. Тангиев. Грозный: Грозненский рабочий, 1991. — С. 3—35.
  59. 1 2 Павлова, 2012, оа. 26—27.
  60. Катышева М., Озиев М. Сознавать меру ответственности // Трагедия ингушского народа / Сост. Ю. Тангиев. Грозный: Грозненский рабочий, 1991. — С. 3—35.
  61. 1 2 3 4 5 Далгат, Башир Керимович. Христианство и магометанство в Чечне. Распространение христианства и магометанства среди ингушей. // Первобытная религия чеченцев и ингушей / С. А. Арутюнов. — 1-е изд. М.: Наука, 2004. — С. 38—52. — 240 с. 550 экз. ISBN 5020098353.
  62. Храм Тхаба-Ерды в Ингушетии Архиве диллад 2015 шера тушола 16 дийнахьа.
  63. Албогачиева, 2017, оа. 4—5.
  64. Johanna Nichols. The Ingush (with notes on the Chechen): Background information. Калифорнийский университет в Беркли (February 1997). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 10.02.2007. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 8.12.2006. Архиве диллад 2006 шера оагӀой 8 дийнахьа.
  65. Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, оа. 116.
  66. Притула А. Д. Арабские страны Ближнего Востока в средневековье (Египет, Сирия, Ирак) (эрс.). www.hermitagemuseum.org (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар). Государственный Эрмитаж. Архиве диллад 2022 шера наджгоанцхой 3 дийнахьа.
  67. Ахриев, 1875, оа. 1.
  68. Албогачиева, 2017, оа. 37.
  69. Вахушти Багратиони, 1904, оа. 137, 152.
  70. М. Албогачиева, Основные вирдовые братства у ингушей, https://cyberleninka.ru/article/n/osnovnye-virdovye-bratstva-u-ingushey/viewer

Литература

[тоаде | тоаде чура]

ТӀатовжамаш

[тоаде | тоаде чура]

Ло:ГӀалгӀайчен тархьар (пхорагӀа)