ГӀалгӀай йоазув

ГӀалгӀай йоазув (эрс: Ингушская письменность) — гӀалгӀай мотт дӀаязбара духьа леладеш дола йоазув. Ше мел хиннача хана чухьа массехказа хийца а тайп-тайпарча графикан ларда тӀа а хиннад. Таханарча дийнахьа гӀалгӀай йоазув кириллица тӀа латт. ГӀалгӀай йоазон тархьаре хьакъоастаяьй массехк этап:

• Им диллалца йола ха — гуржий йоазуви шоай йоазуви
• им диллача хана денз 1923-ча шерага кхаччалца — Ӏарбий алапата кӀийлен тӀа йоазув
• 1923—1938-ча шерашка — латиний кӀийлен тӀа йоазув
• 1938-ча шера денз — хӀанзара кириллий йоазув.

Къаьнара гӀалгӀай йоазув

Горепекин Фома хиннав гӀалгӀай ширача замалахьа шоай йоазув хиннад яхаш, Салге ше леха́ хиннача пхьегӀаш тӀа даь хиннача йоазош тӀарча гӀалгӀай хьаракаш кепатеха хиннад цо.

Гуржий йоазув

Хьагучох, гӀалгӀаша шоай йоазув доадаьча хана денз, бусалба ди тӀаэцалца гуржий йоазув леладеш хиннаб гӀалгӀай, цхьабакъда дукхагӀа цӀувнаша мара леладаьдац из, цхьалха адам дешанзатхиларга хьежжа.

Ӏарбий йоазув

XIX-ча бӀаьшерага кхаччалца гӀалгӀай шоай йоазув хиннадац оал дукхагӀча Ӏилманхоша. XVIII-ча бӀаьшереи XIX-гӀа бӀаьшу долалуча ханеи гӀалгӀаша им дилларца гӀалгӀай лаьтта Ӏарбий мотти Ӏарбий йоазуви Ӏочуденад. Цу юкъа гӀалгӀай къамаьл Ӏарбий йоазонца дӀаязде гӀерташ хӀамаш деш хиннад. ГӀалгӀай фонетикаца тоам беш дола Ӏарбий алапашцара йоазув XIX-ча бӀаьшера диълагӀча даькъе хьахиннилга лоархӀ. Официальни доакъошка — паччахьа дешар луча, кинашкаш арахецаш, хоам боаржабеш — из йоазув леладеш хиннадац, дийша болча гӀалгӀаша вӀаши ахийтача каьхаташка мара леладаьдац из. Ишта, масала, XIX—XX-ча бӀаьшерий гӀайна заман Ӏарбий хаттӀаца яздаь йоазош да хӀанз а диса долаш.

ГӀалгӀай оазаш белгалйоахаргйолаш леладаь хьаракаш ераш да:

Оаз	Хьарак	Оаз	Хьарак	Оаз	Хьарак
б	ب	кх	ڨ	ф	ف
в	و	кӀ	ڭ	х	خ
г	ڮ	л	ل	хь	ح
гӀ	غ	м	م	хӀ	ه
д	د	н	ن	ц	ژ
дж	ج	п	ڢ	цӀ	ࢮ
дз	ض	пӀ	ڥ	ч	چ
з	ذ ز ظ	р	ر	чӀ	څ
й	ي	с	ث س ص	ш	ش
к	ك	т	ت	ъ	ا
къ	ق	тӀ	ط	I	ع

1904-ча шера Истмале цу алапата цхьа эрш хьа а ийца, арахьа дӀаваха хиннача Дошлакъий-Юртарча Мухьаммада (Мухьаммад ад-Дашлакъий) «ГӀалгӀай оаламаш» яха кинашка кепатехад.

1902 шера ЖабагӀий Ийже Висангире гӀалгӀай абат оттадаь хиннад Ӏарбий йоазон ларда тӀа. Цу ханналца бусалба дина дийшача наха леладеш хиннад из. Цу хана леладеш хиннар гулдаь, цхьан кога тӀа даьккха дӀаоттаде гӀийртав из, аммабакъда цун болх кхы Ӏа яха хьаллаьца хиннарех хиннабац. Цудухьа 1920-гӀа шераш хьатӀадаллалца Ӏарбий йоазон ларда тӀа дола гӀалгӀай йоазув къаманна юкъе цхьан даькъе леладеш хиннадале а, официальни даькъе леладеш хиннадац из, юкъара цхьа кеп йолаш а хиннадац, юкъара цхьа орфографи хилар дувцилга а дац. 1920-ча шерашка официально латиний алапат тӀа ма эцанге, ГӀалгӀай Мехка Ӏарбий йоазув кӀезиг-кӀезига тетта арадаьккхад.

Латиний йоазув

ЖабагӀий Ийже Мухьмада латиний ларда тӀа баьккха хиннаб гӀалгӀай мотт цун вешас Висангире Ӏарбий ларда тӀа из баьккха дукха ха ялалехьа. Цунна юкъе хинна алапаш да: a, ә, ӓ, b, w, g, γ, d, e, ǯ, i, y, k, k', q, к, l, m, n, o, p, p', r, s, t, t', u, f, x, h, ḥ, c, c', č, š, ع, j, ӡ. 1908-ча шера Буро тӀа цу алапатаца «ГӀалгӀ-нохчий абат» (эрс: Ингуше-чеченская азбука) арадаьккхад, амма кхы совгӀа даьржадац из.

ГӀалгӀай Мехка советий Ӏаьдал ма этте, кхоаччаш хургдола гӀалгӀай йоазув оттадар дувца оттадаьд, из дезаш хиннад дешар луш а, кинашкаш арахецаш а, гӀулакхаш дӀахьош а, хоам боаржабу гӀирсаш а цунца леладергдолаш. 1920-ча шера аьхки ГӀалгӀай ревкома халкъа дешар далара отдело из йоазув вӀашагӀдолларах йола комисси вӀашагӀъеллай. Отдело яздора «Тха тхоай йоазув цахиларах… товшхала болх бар кӀезиг-дукха низткъо хул» аьннна. Цига керте лаьттарех лоархӀ Лоамарой АССР дешар далара халкъа комиссар хинна Малсаганаькъан Кураза Зоврбик. 1922-ча шера кийч а даь, чакхдаьккхачул тӀехьагӀа, Ӏаьдала моттигашка гӀолла дӀа-хьа кхихьад керда алапат, хӀаьта наха юкъе эггара хьалха хиннад 1923-ча шера маьтсела бетта 1-ча дийнахьа Сердало газете. Из ди каст-каста йоазув оттадаь ха а лоархӀ. Ингушский алфавит образца 1923 года включал следующие буквы: A a, Œ œ, B b, C c, D d, E e, F f, G g, H h, Ꜧ ꜧ, I i, J j, K k, L l, M m, N n, O o, P p, Q q, R r, S s, T t, U u, V v, X x, Y y, Z z, Č č, Š š, Ž ž, X̌ x̌, Ö ö, Ä ä, Ch ch, Kh kh, Ph ph, Th th, Čh čh, Qh qh, Gh gh, Oa oa, Ov ov, Ij ij.

1920-ча шерашка юха болх болабаьб латиница тӀа йоазув оттадеш: A a, Á á, Ä ä, B b, C c, Č č, D d, E e, É é, F f, G g, H h, Ꜧ ꜧ, I i, J j, K k, L l, M m, N n, O o, Ó ó, Ö ö, Ô ô, P p, Q q, R r, S s, Š š, T t, U u, Ú ú, Ü ü, V v, W w, X x, X́ x́, Y y, Z z, Ž ž, Ch ch, Čh čh, Gh gh, Kh kh, Ph ph, Qh qh, Th th.

Алапат отташ хиннача хьалхарча шерашка массехказза хувцаш хиннад из. 1924-гӀа шу долалуш цун куц ишта хиннад: A a, Á á, Ä ä, B b, C c, Č č, D d, E e, É é, F f, G g, H h, Ꜧ ꜧ, I i, J j, K k, L l, M m, N n, O o, Ó ó, Ö ö, Ô ô, P p, Q q, R r, S s, Š š, T t, U u, Ú ú, Ü ü, V v, W w, X x, X́ x́, Y y, Z z, Ž ž, Ch ch, Čh čh, Gh gh, Kh kh, Ph ph, Qh qh, Th th.

1924-гӀа шу чакхдоаллача хана алапат юха а хийцачул тӀехьагӀа ишта хьахиннад из: A a, Æ æ, Ä ä, B b, C c, Č č, D d, E e, F f, G g, H h, Ꜧ ꜧ, I i, J j, K k, L l, M m, N n, O o, Ö ö, P p, Q q, R r, S s, Š š, T t, U u, V v, X x, X́ x́, Y y, Z z, Ž ž, Ch ch, Čh čh, Gh gh, Kh kh, Ph ph, Qh qh, Th th.

1928-ча шера Буро тӀа гӀалгӀайи нохчийи йоазув цхьантохарах йола конференци хиннай. ГӀалгӀай алапата цхьадола алапаш хувцарах дола хьехараш хиннад цига юххера а даьраш: æ → a, ꜧ → h, h → y, x́ → ꜧ, ä → ea, ö → eo, ü → eu. Цхьабакъда уж хьехараш саго чакхдаьхадац. ТӀехьа тӀадоагӀача шерашка гӀалгӀайи нохчийи шин метта цхьа алапат хургдолаш хӀама дар массехказза дувцаш хиннад кхы а. Юххера а, 1934-ча шера бекарга беетта Нохч-ГӀалгӀай облисполкомо «Цхьан алапатах» яха чӀоагӀам тӀаийцаб. ЧӀоагӀамо ма яххара, гӀалгӀай алапаш ишта хьахиннад (цхьабакъда, дар дийцача, 1934—1937-ча шерашка гӀалгӀай зарбанченаша Ꞑ ꞑ, Ö ö, Ü ü яха алапаш лела а даьдац):

A a	B b	V v	G g	D d	Je je	E e	Ž ž	Z z	I i	J j
K k	L l	M m	N n	Ꞑ ꞑ	O o	P p	R r	S s	T t	U u
F f	X x	C c	Č č	Š š	Ju ju	Ja ja	H h	Gh gh	Kh kh	Ph ph
Th th	Ch ch	Čh čh	Q q	Qh qh	Ꜧ ꜧ	Ä ä	Ö ö	Ü ü

ГӀалгӀай метто латиний алапат 1938-ча шерага кхаччалца леладаьд.

Кирилица

Духхьашха кириллий ларда тӀа гӀалгӀай йоазув оттадаь хиннар гӀалгӀай багахбувцамеи тархьареи тохкамхо хинна Горепекин Фома Иванович ва XX-гӀа бӀаьшу долалуча хана. Из алапат оттадеш цо болх дӀабихьаб 1909-1913 шерашка. ГӀалгӀай мотт тахка а техка, ше оттадаьча йоазонца оттадаь хинна абат арахийца хиннад цо, цул совгӀа дукха гӀалгӀай багахбувцама кхолламаш дӀаяздаь а хиннад. Массане тӀаийца хинна кирилица ларде́ а латташ йоазув оттадаьр Беканаькъан ДордагӀа Тембот лоархӀ 1938 шера.

Из алапат дуккхача белгалонашка хьежача, П. К. Усларс 1860-ча шерашка кхыча кавказхой метташта хьийхача алапата́ таралесташ хиннад. Алапата́ юкъе хинна хьаракаш ераш да: А а, Б б, В в, Г г, Ҕ ҕ, Д д, Е е, Œ œ, Э э, Ж ж, Ђ ђ, З з, I i, J j, К к, K k, Ӄ ӄ, Q q, Л л, М м, Н н, Ң ң, О о, Ӧ ӧ, П п, Ҧ ҧ, Р р, С с, Т т, Ҭ ҭ, Ф ф, Х х, Х́ х́, h, Ц ц, Ц̓ ц̓, Ч ч, Ч̓ ч̓, Ш ш, У у, Ӱ ӱ, ꜧ, ѵ, ь. Кхы а 1918-ча шера Горепекинс шоай абат арахецар хьехаш хиннад, 1922-ча шера цун уйла Лоамарой АССР доалчено а тӀехьа хьаллаьца хиннай. Амма йоазоний латинизаце процесс йолаяларах из кепатохар юхаэза хиннад. 1923-ча шера ший гӀалгӀай кириллий йоазон проект Аьлтамаранаькъан М. М. а хиннав йолаш, цхьабакъда из йита а йита Зоврбика алапат да хержар.

1930-ча шерий шоллагӀча даькъе йоазонаш кириллица тӀа доахаш хӀама доладеннад СССР-е. Цу процесса́ гӀалгӀай мотт а юкъебахарца 1938-ча шера Н. Ф. Яковлевс гӀалгӀай кириллий алапат арадаьккхад, дукха ха ялалехь Нохч-ГӀалгӀай АССР-а Ӏаьдало а тӀаийцад из. Из алапат да хӀанз а тӀехьа леладеш дар (хӀанзарча чу доацачох, алапата хьалхарча эрше Яь яь алап хиннадац).

ХӀанзарча гӀалгӀай алапата куц ишта да:

А а	Аь аь	Б б	В в	Г г	ГӀ гӀ	Д д	Е е	Ё ё	Ж ж	З з	И и
Й й	К к	Кх кх	Къ къ	КӀ кӀ	Л л	М м	Н н	О о	П п	ПӀ пӀ	Р р
С с	Т т	ТӀ тӀ	У у	Ф ф	Х х	Хь хь	ХӀ хӀ	Ц ц	ЦӀ цӀ	Ч ч	ЧӀ чӀ
Ш ш	Щ щ	Ъ ъ	Ы ы	Ь ь	Э э	Ю ю	Я я	Яь яь	Ӏ

Ё ё, Щ щ, Ы ы, Ь ь яха алапаш (диграфашка ца лаьрхӀача) кхыча къамашкара хьатӀаийдаьча дешашка мара леладеш дац.

Алапаташ вӀашка мишта доагӀа гойта улг

Алапаташ дистар:

Кир.	Лат.-СССР	Лат.-РИ		Кир.	Лат.-СССР	Лат.-РИ		Кир.	Лат.-СССР	Лат.-РИ		Кир.	Лат.-СССР	Лат.-РИ
а	a	а, ә		й	j	y		р	r	r		ч	č	č
аь	ä	ä		к	k	k		с	s	s		чӀ	čh	-
б	b	b		кх	q	к		т	t	t		ш	š	š
в	v	w		къ	qh	q		тӀ	th	t'		щ	-	-
г	g	g		кӀ	kh	k'		у	u	u		ъ	'	-
гӀ	gh	γ		л	l	l		ф	f	f		ы	-	-
д	d	d		м	m	m		х	x	x		ь	-	-
е	je, e	e		н	n	n		хь	ꜧ	ḥ		э	e	e
ж	ž	ǯ		о	o	o		хӀ	h	h		ю	ju	yu
з	z	ӡ		п	p	p		ц	c	c		я	ja	yä
и	i	i		пӀ	ph	p'		цӀ	ch	c'		Ӏ	y	ع

ТӀатовжамаш

• Хусейн Таргимов. «Латиница-кириллица. История ингушской письменности» (эрсий) // Сердало : газет. — 2020. — лайчилла 15 дийнахьа.
• Якуб Патиев. «Алфавит ингушского языка» (эрсий) // Сердало : газет. — 2016. — маьцхали 12 дийнахьа (№ 121-122).
• Юшманов Н. В. Определитель языков / Отв. ред. И. И. Мещанинов; Ин-т языка и мышления им. Н. Я. Марра. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1941. — 43 с. — 3000 экз.
• ??? Архиве диллад 2022 шера саькура 21 дийнахьа.
• ??? Архиве диллад 2022 шера саькура 21 дийнахьа.