Тийрка область
| Россе имперен область | |||||
| Тийрка область | |||||
|---|---|---|---|---|---|
|
|||||
| 43°01′00″ с. ш. 44°39′00″ в. д.HGЯO | |||||
| Паччахьалкхе |
 Россе импери |
||||
| Админ. юкъ | Буро | ||||
| Тархьари географии | |||||
| Хьаяь таьрахь | 1860-ча шера саькура бетта 8 (20) ди | ||||
| ДӀаяьккха таьрахь | 1920 шу | ||||
| Лаьтта | 60 868,9 вераст² | ||||
| Охлой | |||||
| Охлой | 933 936[1][2] саг (1897) | ||||
.svg) |
|||||
 |
|||||
|
|||||
 Медиафайлаш Викиларма чу | |||||
.png)
Ти́йрка о́бласть (эрс: Те́рская о́бласть) — 1860—1920 шерашка хинна Россе импере административни цхьоале.
Административни юкъ — Буро.
Географи
[тоаде | тоаде чура]Тийрка областо дӀалоацаш хинна лаьтташ малхбузехьара малхбоалехьа Кума хигара ГӀойхига кхаччалца хиннад, тӀаккха гӀинбухехьара зӀилбухехьа Тийркагара Керттерча Кавказа довкъага кхаччалца хиннад[3].
Тархьар
[тоаде | тоаде чура]Тийрка область Россе импере административни-лаьттан дакъа долаш 1860-ча шера вӀашагӀъеллай император волча Александр II-чун амарах. Цунна урхалдарах йола положени 1862-ча шера дӀачӀоагӀъяьй. Областа юкъе бархӀ округ хиннай: Орган округ, ГӀалгӀай округ, Ичкере округ, ГӀаьбартий округ, ГӀумкий округ, Лоамен округ, ХӀирий округ, Нохчий округ[4].
1866-ча шера лайчилла бетта 29-ча дийнахьа Маздак пхье Ставропола губернех хьакъоаста а яь Тийрка областах дӀатехай[5].
1867 шера оагӀой бетта 9-ча дийнахьа ГӀизлар пхье уезда даькъаца Ставропола губернех хьакъоаста а яь Тийрка областах хьатехай[5].
1868 шера Ставропола губернех хьакъоаста а яь Тийрка областах хьатехай Георгиевск[5]. 1869-ча шера ГӀумкийи Лоамени округаш вӀашагӀ а теха цхьа Хасой-Юрта округ хьаяьй.
1870 шера Тийрка областе юха а административни хувцамаш даьд. ХӀирийи ГӀалгӀайи округаш вӀашагӀ а теха цхьа Бурон округ хьаяьй. Еррига округаш участкех йийкъай. 7 округ хьаяьй: Орган, Ведана, Бурон, Георгиевска, Шолжа-ГӀалий, ГӀизлара, Хасой-Юрта. 1874 шера Тийрка областах Пятигорск хьатехай. 1874 шера Георгиевска округа цӀи хийцай «Пятигорска округ» аьнна[6].
Областа урхале хьайийлай 1871-ча шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа (григоре ханоргах — 13 дийнахьа), Урхалдеча сенато амар даьд 1869-ча шера оагӀой бетта 30-ча дийнахьа (григоре ханоргах — 1870 шера наджгоанцхой бетта 11-ча дийнахьа). ДӀахо, Урхалдеча сенато 1886 шера тушола бетта 21-ча дийнахьа (григоре ханоргах — бекарга бетта 2 дийнахьа) даьча амарах область хийцай, хӀаьта кӀимарса бетта 1-ча дийнахьа (григоре ханоргах — 13 дийнахьа) ТӀема министерства дӀаеннай.
1882 шера Пятигорска округ шин округах йийкъай — Пятигорскеи Нальчикеи округех[7].
1888 шера тӀема-халкъа урхалдар дӀадаьккхад, Тийрка область кхаь отделах йийкъай — ГӀизлареи, Пятигорскии, Шолжеи, иштта йиъ округахи: Нальчикеи, Бурони, Шолжа-ГӀалийи, Хасой-Юртеи. Тийрка областа керте лаьттаб областа хьакими Тийрка гӀазкхий бӀун наказной атамани, бӀорахой даькъе губернатора бокъо а йолаш[8].
1899-ча шера Маздака отдел хьаяьй Тийрка областа юкъе.
1905-ча шера Шолжа отдел, гӀазкхийи гӀалгӀайи бахаш бола, цхьан ха-юкъа аьнна йийкъай Шолжа округахи Наьсарен округахи, 1909 шера Шолжа отдел официально Ӏойийкъай.
1915-ча шера (областа майда — 64,07 вёрст² (72,337 км²) хиннай, бахархой — 1,233 млн хиннаб) Пятигорски Кисловодски, пхьен юкъара урхалдара гӀулакхий даькъе, ТӀема министерства доалара хьа а яьха Чухьарча гӀулакхий министерства доалахьа яьхай[9].
1920-ча шера тушола бетта Тийрка область дӀаяьккхай.
1921-ча шера наджгоанцхой бетта 20 дийнахьа Тийрка область хиннача доазон тӀа Лоамарой АССР а, Тийрка губерни а хьаяьй. Кхыча хоамах 1921-ча шера бекарга бетта 7-ча дийнахьа ВЦИК чӀоагӀамах Лоаман АССР юкъеяха йоацаш йиссача Тийрка областа отделех: Пятигорскеи, Маздакеи, Кизляреи отделех — Тийрка область хьаяь хиннай Георгиевск пхье юкъ йолаш[10]. ТӀехьагӀа, Тийрка область хувца а хувцаш Тийрка губерни хьаяьй, шийна юкъе 5 округ лоацаш (Пятигорскеи, Георгиевскеи, Маздакеи, Кизляреи, Святокрестовскии). Губерне гӀайнаш хиннад Ставропола губернецеи, ГӀалмакхой автономе областацеи, ГӀаьбартий областацеи, Лоамани Селийи республикашцеи. Юххьанца юкъ Георгиевск хиннай, тов беттагара денз — Пятигорск[11].
Лоамарой АССР юххьанца лоаттаме хиннай 8 округ а (Малкхарой, Дугарой, ГӀалгӀай, ГӀаьбартий, Къарший, ХӀирий, Нохчий), 2 автономни пхье а — Бурои Шолжа-ГӀалеи. 1922 шера Дугарой округ ХӀирий округах дӀатехай. ТӀехьагӀо Лоаман АССР юкъера хьаяьннай автономни округаш (цул тӀехьагӀа шоайх автономни областаш хьа а хулаш): ГӀаьбартий округ (1921 шера тов бетта 1-ча дийнахьа), Къарший округ (1922 шера наджгоанцхой бетта 12-ча дийнахьа), Малкхарой оаруг (1922 шера наджгоанцхой бетта 16-ча дийнахьа), Нохчий округ (1922 шера лайчилла бетта 30-ча дийнахьа).
1922 шера чаккхенгара денз 1924 шерага кхаччалца Лоамарой АССР автономни республика хиннай шин округах латташ — ХӀирийи ГӀалгӀайи.
1924 шера кӀимарса бетта 7-ча дийнахьа Лоамарой АССР дӀаяьккхай[12].
1924 шера Тийрка губернехи Ставропола губернехи округаш хьа а яь, Даькъастерча йиста́ юкъеяхьай уж, Тана-тӀарча-Ростове юкъ а йолаш[11].
Хьалха хиннача Тийрка областа доазонгахьа хинна, лакхе хьоахаяь йолча, гӀинбухен-кавказа республикел совгӀа, хӀанзарча хана Тийрка областа хиннача лаьттий дакъа Ставропола йиста а, Селий мехка а юкъедод.
Административни екъаялар
[тоаде | тоаде чура]1899 шера областа юкъе 8 округ йоагӀар:
| № | Округ (отдел) | Юкъ | Уездни пхье герб |
Майда, вераст² |
Бахархой[1][2] (1897), саг |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Бурон округ | Буро (43 740 саг) |  |
4 999,7 | 134 947 |
| 2 | Шолжа-ГӀалий округ | Шолжа-ГӀала (15 564 саг) |  |
10 187,1 | 226 035 |
| 3 | ГӀизлара отдел | Кизляр (7282 саг) | _(1842).png){kind=small} |
20 251,2 | 102 395 |
| 4 | Маздака отдел | Маздак (7282 саг) | _(1842).png){kind=small} |
5879,9 | 81 405 |
| 5 | Нальчика округ | Нальчик (4809 саг) |  |
9851,4 | 102 908 |
| 6 | Пятигорска округ | Пятигорск (18 440 саг) | _(1842).png){kind=small} |
10 819,9 | 181 481 |
| 7 | Шолжа отдел | Ахкий-Юрт (3456 саг) | |
3 273,7 | 115 370 |
| 8 | Хасой-Юрта округ | Хасой-Юрт (5312 саг) | |
4 677 | 70 800 |
| № | Округ (отдел) | Заштатни пхье | Пхьен герб |
|---|---|---|---|
| 1 | Пятигорски округ | Георгиевск | .png){kind=small} |
1905 шера денз Тийрка область 4 отделах екъалуш хилар: Пятигорска, Маздака, ГӀизлара, Шолжа, 6 округах а: Бурон, Хасой-Юрта, Нальчика, Шолжа-ГӀалий]], Ведана, Наьсарен. Тийрка гӀазкхий бӀун лаьтта 4 сура округах декъалуш хиннад — Волгски, Лоаман-Маздака, Шолжа-Бурон, ГӀизлара-Довкъий, из лаьтта 2 009 047 га гаргга доккха хиннад. Акхарех хьахиннад из лаьтта: а) бӀун тӀехьален лаьттехи, б) станиций юкъарча ардехи в) бӀухой эйдажах болча эпсараштеи гӀулакхчештеи пенсенна когаметта тийнача лаьттехи.
Ӏаьдала маьженаш
[тоаде | тоаде чура]- Областа хьакимаш
| Ф. ЦӀ. Д. | Титул, чин, звани | Время замещения должности |
|---|---|---|
| Святополк-Мирский Дмитрий Иванович | аьла, инарал-лейтенант | |
| Лорис-Меликов Михаил Тариелович | граф, инарал-отта, инарал-лейтенант | |
| Свистунов Александр Павлович | инарал-отта, инарал-лейтенант | |
| Юрковский Евгений Корнилович | инарал-майор | |
| Смекалов Алексей Михайлович | инарал-лейтенант | |
| Каханов Семён Васильевич | инарал-лейтенант |
- Губернатораш
| Ф. ЦӀ. Д. | Титул, чин, звани | Дарже хинна ха |
|---|---|---|
| Толстов Сергей Евлампиевич | инарал-майор (инарал-лейтенант) | |
| Колюбакин Алексей Михайлович | инарал-майор | |
| Михеев Александр Степанович | инарал-лейтенант | |
| Флейшер Сергей Николаевич | инарал-лейтенант |
- Вице-губернатор
| Ф. ЦӀ. Д. | Титул, чин, звание | Дарже хинна ха |
|---|---|---|
| Якобсон Густав Христофорович | боккъонца вола статски хьехамча |
- Областа хьакимий гӀончаш
| Ф. ЦӀ. Д. | Титул, чин, звани | Дарже хинна ха |
|---|---|---|
| Шепелев Николай Александрович | инарал-майор | |
| Гунниус Константин Карлович | инарал-майор | |
| Коцебу-Пилар фон Пильхау Фёдор Карлович | граф, инарал-майор |
Бахархой
[тоаде | тоаде чура]1897 шера хинна къамай лоаттам меттага гӀолла:
| Округ | Боккхийча эрсий наречи (эрсий) | нохчий | хӀирий | гӀаьбартий | гӀалгӀай | украинхой | ноагӀой | гӀумкий | татрийи, малкхаройи |
маӀарлой | эрмалой | немций |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Область, бӀарчча хьалаьцача | 27,0 % | 23,9 % | 12,3 % | 9,0 % | 5,1 % | 4,5 % | 3,9 % | 3,4 % | 2,9 % | 1,7 % | 1,3 % | 1,0 % |
| Бурон | 23,1 % | … | 65,4 % | … | … | 1,1 % | … | … | … | … | 1,6 % | 1,2 % |
| Шолжа-ГӀалий | 5,7 % | 89,5 % | … | … | … | … | … | … | … | … | … | |
| ГӀизлара | 52,5 % | … | … | … | … | 4,0 % | 30,9 % | … | … | … | 4,6 % | |
| Нальчика | 4,7 % | … | 2,7 % | 62,9 % | … | 4,6 % | … | … | 22,5 % | … | … | |
| Пятигорска | 67,9 % | … | 2,5 % | 1,7 % | … | 13,8 % | … | … | … | … | 2,4 % | 3,2 % |
| Шолжа | 36,4 % | 1,7 % | … | 13,9 % | 40,1 % | 3,4 % | … | 2,0 % | … | … | … | |
| Хасой-Юрта | 4,5 % | 25,6 % | … | … | … | 1,8 % | 5,6 % | 36,9 % | 1,8 % | 19,3 % | … |
| Округ | полхой | гуржий | туркменой | гӀалмакхой | фаьрсий |
|---|---|---|---|---|---|
| Область, бӀарчча хьаллаьцача | … | … | … | … | … |
| Бурон | 1,1 % | 2,4 % | … | … | … |
| Шолжа-ГӀалий | … | … | … | … | … |
| ГӀизлара | … | 1,0 % | 1,0 % | 1,4 % | … |
| Нальчика | … | … | … | … | … |
| Пятигорска | … | … | … | 1,2 % | 1,4 % |
| Шолжа | … | … | … | … | … |
| Хасой-Юрта | … | … | … | … | … |
1913-ча шера великороссашии малороссаши областа бахархоех 43 % бар.
Дездараш
[тоаде | тоаде чура]Россе имперен Тийрка областа герб дӀачӀоагӀдаьд 1873 шера тушола бетта 15-ча дийнахьа — «Ӏаьржача турса тӀа дото агӀалди куце аьрдача оагӀорахьа дӀайийхка хӀама я, цунна тӀехьашкахьа Императора штандарт я дошоча гемакха тӀа. Турса лакхе шира паччахьа тадж тулл, хӀаьта гонахьа Александровски лентаца вӀашагӀдийхка дола нажа гӀайнаш да».
Областа официальный герб (МВД изд., 1880)
Областа официальни доаца герб (Сукачова изд., 1878)
Областа герба хӀанзара сурт (2000-гӀа шераш)
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- 1 2 Итоги первой всеобщей переписи населения Российской империи 1897 года, 1905, оа. 22.
- 1 2 Демоскоп Weekly, 2001, табл..
- ↑ Силаев Н. Ю. Миграционная политика Российского правительства на Северном Кавказе во второй половине XIX века: практика и результаты. // Вестник Московского университета. 2002. — Сер. 8. История. — № 3 — C. 73—91.
- ↑ Полное собрание законов Российской империи, 1865, оа. 498.
- 1 2 3 Хроника административно-территориальных изменений, 2013.
- ↑ Те́рская о́бласть / М. А. Волхонский // Телевизионная башня — Улан-Батор. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2016. — С. 93. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—, т. 32). — ISBN 978-5-85270-369-9.
- ↑ Корнилова М. Много лет тому назад (из исторической хроники Пятигорска) // «Пятигорская правда» : газета. — 2014. — января 23 дийнахьа (№ 11 (7986)). — С. 7.
- ↑ Вертепов, 1895, оа. 23.
- ↑ Полякова, Чегутаева, 2018, оа. 27.
- ↑ Известия, № 75, 7 апреля 1921 года, стр. 4
- 1 2 Чегутаева, 2019, оа. 17.
- ↑ Гиоев М. И., Гойгова З. А., Гугов Р. Х., Улигов У. А. Победа Советов на Тереке — торжество ленинского интернационализма. / Предисл. Ю. И. Кониева — Орджоникидзе: Ир, 1983.
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Вертепов Г. А. Статистический обзор Терской области за 1894 год // Терский календарь на 1896 год. Вып. 5 : [рус.] / Терский областной статистический комитет; под ред. члена-секретаря комитета Г. А. Вертепова. — Владикавказ : Типография Терского областного правления, 1895. — [XXIV], 427 с.
- Окончательно установленное при разработке переписи наличное население Империи по уездам. Вып. 4 // Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г. : [рус.] / Под ред. Н. А. Тройницкого. — Санкт-Петербург : Типография товарищества «Общественная польза», 1905. — 29 с.
- Отделение первое. От № 37827—38621. Акт № 38326 // Полное собрание законов Российской империи. Собрание второе : [рус.] / Второе отделение Собственной Его Императорского Величества канцелярии. — Санкт-Петербург : Типография II Отделения Собственной Е.И.В. Канцелярии, 1865. — Т. XXXVII. — 833 с.
- Полякова О. А., Чегутаева Л. Ф. Летопись города-курорта Пятигорск. Раздел 6 : [рус.] : справ. н-мет. илл. изд. / Министерство культуры Ставропольского края; Пятигорский краеведческий музей. — Пятигорск—Ставрополь : Печатный Двор, 2018. — 104 с.
- Чегутаева Л. Ф. Летопись города-курорта Пятигорск. Раздел 7 : [рус.] : справ. н-мет. илл. изд. / Министерство культуры Ставропольского края; Пятигорский краеведческий музей; науч. ред. С.Н. Савенко, к. и. н. — Пятигорск—Ставрополь : Печатный Двор, 2019. — 120 с. — ISBN 978-5-6042668-2-3.
ТӀатовжамаш
[тоаде | тоаде чура]- Терская область // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907.
- Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской империи (без Финляндии). Переписи населения Российской Империи, СССР, 15 новых независимых государств (эрс.) (таблица). demoscope.ru. Глав. ред. Н. Мкртчян (2001). — Свид. о рег. СМИ Эл № ФС77-54569 от 21.03.2013 г..
- Ставрополь и его окрестности. Хроника административно-территориальных изменений, коснувшихся Ставрополья с 1785 года по настоящее время (эрс.) (хронол. список). stavropolgid.ru (2013).
