Эбарг-Юрт

Кечал я укхазара: Википеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Эйла
Эбарг-Юрт
Троицкая
Аэропорт «Магас», малхбоалехьара гуш дола куц. Сурта лакхехьа аьрдача оагӀонгахьа гуш я Эбарг-Юрт
Аэропорт «Магас», малхбоалехьара гуш дола куц. Сурта лакхехьа аьрдача оагӀонгахьа гуш я Эбарг-Юрт
43°18′17″ с. ш. 45°00′01″ в. д.HGЯO
Паччахьалкхе Россе ФедерациFlag of Russia.svg Россе Федераци
Федерацен Субъект ГӀалгӀайче
Муниципальни шахьар Шолжа
Юрт Эбарг-Юрт
Юртда Хоаной Даута Ӏийса
Тархьари географии
Йиллай 1845 шера
Юкъарчен лакхал 340[1] м
Iалама лоаттам юкъара шийла тӀуна (Dfa)[2]
Сахьата оаса UTC+3
Ба́ха нах
Ба́ха нах 17 656[3] саг (2018)
Къамаш гӀалгӀай, эрсий
Динош бусулбаш, православхой
Дагарга идентификатораш
Телефона код +7 87341
Пошта индекс 386245
Код ОКАТО 26230845001
Код ОКТМО 26610415101
Эбарг-Юрт (Россия)
Green pog.svg
Эбарг-Юрт
Red pog.svg
Москоа
Эбарг-Юрт (ГӀалгӀайче)
Orange pog.svg
Магас
Blue pog.svg
0
Green pog.svg
Эбарг-Юрт

Эбарг-Юрт (эрс: Троицкая, ингал: Troickaya) — ГӀалгӀай Республика Шолжа шахьарара эйла.

ЦӀерах лаьца[тоаде | тоаде чура]

Эбарг-Юрт яха цӀи хьахилара ши эрш я. Цхьанена тӀатайжача, Эбарг яхаш эйлан хьалххо хиннав (дукхагӀа эрсий Ӏаьдала хьалхашка хаьхо санна волаш), ишта цун цӀерах дӀаяхай юрта цӀи. Кхыча эрша хьаяхачох, Эбарг-Юрт уллача метте (хӀанз из Шолжа-Пхьанаца хотталуча метте гаргга) гечув хиннад. Шолж цхьа бӀаь, ши бӀаь шу хьалха селлара сихеи доккхеи долаш кхыметтел Ӏай ша бацар яха тешалаш а долаш да. ТӀаккха хьунагӀа лелача эбаргий (хӀаьта цу хана Эбарг-Юрта лаьтта тӀа хьу хиннай) Шолжа гӀолла дехьавала йиш йолча кӀезигача меттех хиннай из. Из гечув (тӀий) хинналга белгало дукха ха йоацаш гучаяьннай: хиво тӀера тӀоа Ӏобахьарца къаьнарча тӀийна лардаш зувча айттай.

Ула моттиг[тоаде | тоаде чура]

Эйла Шолжа-Пхьан малхбузехьа улл, цунца хотталуш а йолаш. Наькъаца юсташ хилча Илдарха-ГӀалах малхбоалехьа ши километри, Магасах гӀинбухе-малхбоалехьа 27 километри гаьна улл. Юрт Шолжа шинна берда тӀа яьржай. ЗӀилбухе-малхбузехьа Яндаре я, хӀаьта зӀилбухе-малхбоалехьа — ГӀажара-Юрт. Эбарг-Юрта зӀилбухехьа «Кавказ» Р217 яха федеральни трасса бода, гӀинбухехьа — Даькъастен цӀермашена никъ ба (Берса-ЮртКӀури-Юрт дакъа). Юрта йисте, гӀинбухехьа «Магас» аэропорт улл.

Шолжа-Пхьен малхбузехьара хьадолалуш дола ЭсШолж яха ор да эйлан зӀилбухехьа. Кхы а зӀилбухехьа Хьун дукъи, гӀинбухехьа Шолжа аргӀеи латт.

Тархьар[тоаде | тоаде чура]

Эбарг-Юрт йилла шу малагӀа да Ӏилмо кхы оттадаьдац. Цхьабакъда ховш да 1845 шера Эбарг-Юрт а СарӀал-Юрт а яьдача метте эрсий Ӏаьдало «Троицкая» аьнна цӀи а тилла станица Ӏойиллалга[4][5]. Цига гаьна доацаш 1842 шера денз[6] «Волынское» яха эрсий Ӏаьдала тӀема чӀоагӀале хиннай[7] . Ишта 250 ков а долаш тана гӀазкхий Ӏохувшабаьб Эбарг-Юрта. Уж хьабоалабаь хиннаб Кавказа областери (Краснодареи Ставрополеи краяшкара), Воронежа губернереи. ТӀехьагӀа гӀазкхех дӀатеха хинна Мужечерча зовраш (постера салтий) а тӀабаьхкаб.

Кавказерча мугӀара бӀун цхьоалагӀча Шолжа сура юкъейоагӀаш хиннай Эбарг-Юрт (1858 шу)[8]. 1874 шера Эбарг-Юрта 2264 саг вахаш 306 ков хиннад йоах, православхой киназ а школа а хиннай юрта[9]. 1892-ча шера йийла школа хиннай а аьнна хьоахадаьд[10]. 1882-ча шера Эбарг-Юрта чӀоагӀа цӀи яьнна хиннай — ах юрт йоагаяьй цо, хӀаьта 1900-ча шера — дикка хий тӀадаьнна хиннад[7].

1917-ча шера Маьцхали бетта гӀалгӀаштеи гӀазхкхаштеи юкъе довнаш хиннад: Илдарха-ГӀала тӀа, Эбарг-Юрта, Сипсой-ГӀала тӀа. Къовсамий бахьан хиннад Эттинга 7-Эттинга 8-ча деношка Буро тӀа ЦхьоалагӀча дунен тӀема тӀара баьхкача салташца гӀалгӀай дийна довнаш. Михий 15-ча дийнахьа довхошта юкъе тоам баь хинна бале а, БӀорахой тӀом болабелча гӀалгӀаштеи гӀалгӀазкхаштеи юкъе цӀий мохкадара бахьанех хиннад цу ханара латараш[11][12].

1991-ча шера Тушол 27-29 деношка гӀазкхаштеи гӀалгӀаштеи юкъе къамий къовсам баьннаб. Бахьан — гӀазкхий хьоалчагӀа хинна латар (уж шоай чувха а беш). ШоллагӀча дийнахьа чувхабаьраш цигара гӀалгӀай хиннаб. Арахьара гӀалгӀай тӀабехарца «юхадекъаш» гӀалгӀазкхий боахамашта зулам даьд. Цига хиннача кегарах хила тарлуш хинначох 5 саг вийнав (ши гӀазкхеи кхо гӀалгӀаи, царех цаӀ — милисхо), хӀаьта юххера — 8 бархӀ саг вийнеи, 19 саг чов яьи[13].

Эбарг-Юрта ЮГӀМ (МВД) частеш Ӏочуйоалаяь хиннай, Нохч-ГӀалгӀай АССР Лакхерча гуллама президиума доакъашхой ӀотӀабахаб. Мехка Села хьалхарча ден цӀай дӀадаьккха хиннад, иштта еррига сакъердама кхетачеш а соцаяьй[13]. ГӀазкхий активисташа хиннар бахьан долаш Шолжа гӀазкхий кӀалхарабахара Комитет вӀашагӀъеллай[14]. Цо комитето ССРС президентага Горбачёв Михаилагеи РСФСР Лакхерча Гуллама тхьамада Ельцин Борисагеи кхайкарал даь хиннад:

«1. Нохч-ГӀалгӀай республика Шолжа шахьарара гӀазкхийи славяной мотт бувцача бахархойи къамашта духьале еча гӀалгӀай экстремистех хьакъоастабара лаьрхӀа дола хьинаре гӀулакхаш де сихха, гӀазкхий тоабаш вӀашагӀ а ехкаш, царна герз Ӏалаш а деш. 2. Ӏалама-лоаттама хьал Шолжа шахьарарчунна тара долча метте, Ставропола е Краснодара краяшка цхьан шахьаре, Шолжа гӀазкхий вӀаший гарга а буташ баха Ӏохувшабар тӀадожаду оаха. 3. Къаьстта хьожадеш дола эскар чудаккхари, экстремистий болх соца ца беш, из чӀоагӀбеш бола 90% гӀалгӀаехи нохчиехи латташ бола ЮГӀМ (МВД) салтий бӀу арабаккхари тӀадожаду оаха.

Шолжа гӀазкхий кӀалхарабахара Комитет 1991-ча шера Тушола 30-гӀа ди».

1991-ча шера Села бетта Эбарг-Юрта хиннар эрсий мотт бувцараш ГӀалгӀай мохк бита а бита́ дӀабахар бахьан да аьнна хетараш да латташ[15].

Бахархой[тоаде | тоаде чура]

Численность населения
1959[16]1979[17]2002[18]2006[19]2007[19]2008[19]2009[19]
5623523921 52122 38722 59722 83723 179
2010[20]2011[20]2012[20]2013[20]2014[21]2015[22]2016[23]
16 22516 49416 84717 07217 22517 33317 418
2017[24]2018[3]
17 50617 656
Къамий лоаттам
Шу
2010[25]
2002[26]
1979[27]
1970[28]
1939[29]
гӀалгӀай 15 274
(94,14 %)
18 018
(83,72 %)
73
(1,40 %)
85
(1,42 %)
15
(0,27 %)
эрсий 561
(3,46 %)
1 089
(5,06 %)
4 677
(89,60 %)
5 304
(88,70 %)
5 423
(96,87 %)
нохчий 268
(1,65 %)
2 213
(10,28 %)
243
(4,66 %)
203
(3,39 %)
39
(0,70 %)
кхыбараш 122
(0,75 %)
201
(0,93 %)
227
(4,35 %)
388
(6,49 %)
121
(2,16 %)
всего 16 225 (100 %) 21 521 (100 %) 5 220 (100 %) 5 980 (100 %) 5 598 (100 %)

Инфраструктура[тоаде | тоаде чура]

  • 4 юкъера юкъарча дешара школа (№ 1, 2, 3 и 4);
  • берий беши (№ 1) берий беш-яслеш (№ 2);
  • юртара культура цӀенош;
  • боккхийчари кагийчари библиотекаш (библиотека-филиал № 14);
  • амбулаторт;
  • кхойкора духьала диспансер;
  • хьаькъала́ тӀехьадусача берий цӀенош-интернат;
  • реабилитацен юкъарче;
  • физкультура-магар айду комплекс (ФОК);
  • юкъара шунче;
  • почтамт[30].

Юрта латташ мотогерзкхувса (мотострелкови) сури 291-гӀа артиллере бригадаи я.

Белгалдаккхар[тоаде | тоаде чура]

  1. Определение высоты местности и профиля высот по маршруту
  2. Климат Троицкой // Climate-Data.org
  3. 3,0 3,1 Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхIай муниципальни образованешка 2018 шера АгIой 1 дийнахьа. ТIехьара хьажар хиннад 25 Баьцамеа 2018. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 26 Баьцамеа 2018.
  4. Россия. Военное министерство. Приказы по военному ведомству. 1843 год: № 1—148. — СПб., 1843. — 668 л. См. Приказ № 31 от 4-го марта 1843 года.
  5. ЦГА РСО-Алания. Дело № 209 Начальника Терской области. С. 139—140.
  6. Е. Д. Фелицын. Военно-историческая карта северо-западного и северо-восточного Кавказа. Масштаб: 20 вёрст в английском дюйме. Etomesto.ru. Военно-исторический отдел при штабе Кавказского военного округа в Тифлисе (1899). ТIехьара хьажар хиннад 10 Баьцамеа 2018. Опубликована в книге «Исторический очерк кавказских войн от их начала до присоединения Грузии».
  7. 7,0 7,1 П. Татаринцев. Станицам по 130 лет. Из истории возникновения первых поселений на Сунже // Знамя труда, 8.01.1976, С. 2.
  8. Административно-территориальное устройство Ставрополья с конца XVIII века по 1920 год. Справочник. Ч. 3. Основные сведения о населённых пунктах. С. 343.
  9. Сборник сведений о Кавказе. Том V / Списки населённых мест Кавказского края / Ч. 1. Губернии: Эриванская, Кутаисская, Бакинская и Ставропольская и Терская область / Сост. Н. Зейдлицем. — 1879. — C. 444.
  10. Владикавказские епархиальные ведомости. Год 10-й. 1904, № 15. Владикавказская епархия 1903 г. Краткий статистический обзор. 9-й благочиннический округ, п. 134.
  11. Цуциев А. А. Осетино-ингушский конфликт (1992-…): его предыстория и факторы развития / Историко-социологический очерк. — М.: Росспэн, 1998. — 200 с. — С. 49.
  12. Павел Полян. У истоков советской депортационной политики: выселения белых казаков и крупных землевладельцев (1918—1925)
  13. 13,0 13,1 Ш. Асуев. Как это было… Часть 1: Так начиналось (май 1988 — август 1991)
  14. Э. Бурда. Терское казачество. 20 лет Возрождения, со ссылкой на: 10 лет возрождения. Хронология казачьего движения (1989—99). — «Казаки России», октябрь 1999. С. 39.
  15. Цуциев А. А. Осетино-ингушский конфликт (1992—…): его предыстория и факторы развития / Историко-социологический очерк. — М.: Росспэн, 1998. — 200 с. — Гл. 2.1. Историко-идеологические построения: содержание ингушского «радикализма» и осетинского «консерватизма»
  16. Ло:Население/1959AB
  17. Ло:Население/1979N
  18. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 3 Саь-кур 2012.
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 Численность населения республики Ингушетия по населённым пунктам 2006-2012 года. ТIехьара хьажар хиннад 17 АьрхIий 2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 17 АьрхIий 2013.
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 Оценка численности населения 2010-2013. ТIехьара хьажар хиннад 23 Мяцхали 2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 23 Мяцхали 2014.
  21. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. ТIехьара хьажар хиннад 2 Мяцхали 2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 2 Мяцхали 2014.
  22. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. ТIехьара хьажар хиннад 6 Мяцхали 2015. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 6 Мяцхали 2015.
  23. Численность населения Республики Ингушетия по состоянию на 1 января 2016 года в разрезе населённых пунктов. ТIехьара хьажар хиннад 8 Мяцхали 2016. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 8 Мяцхали 2016.
  24. Россе Федерацен бахархой дукхал. Муниципальни образованешка гӀола 2017 шера АгIой 1 дийнахьа (эрс.) (31 Баьцамеа 2017). ТIехьара хьажар хиннад 31 Баьцамеа 2017. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 31 Баьцамеа 2017.
  25. ВПН. Том 4. Таблица 4. Население по национальности и владению русским языком Республики Ингушетия (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 20 Этинга 2019. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 6 Мутт-хьал 2016.
  26. Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 2002 года.
  27. Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 1979 года.
  28. Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 1970 года.
  29. Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 1939 года.
  30. Программа комплексного развития социальной инфраструктуры сельского поселения Троицкое Сунженского муниципального района Республики Ингушетия на 2017—2021 годы и на период до 2033 года

ТӀатовжамаш[тоаде | тоаде чура]