Коазой Аюпа Ӏийса

Коа́зой Аю́па Ӏи́йса́
Файл:Исса Кодзоев.jpg
Ваь таьрахь	1 маьцхали бетта 1938(1938-08-01) (87 шу) е 1938
Ваь моттиг	Ангушт, ГӀалме шахьар, Нохч-ГӀалгӀай АССР, СССР
БӀорахол	Эрсече  Советий Социалистически Республикий Союз
Леладу гӀулакх	прозаик, оазархо[[Category:Ло:Профессия/регион5 оазархой алапатах]], драматург, таржамхо
Кхолламаш даь шераш	1960 шера денз
Жанр	романаш, повесташ, дувцараш, байташ
Кхолламий мотт	гӀалгӀай, эрсий
Дебют	1960, альманах «Лоаман Ӏуйре», оалам-дувцар «Наьна дог»
Премеш	«БӀорахой юкъарлен турпал» (2013, ГӀалгӀайче); «Шера саг» (2015, ГӀалгӀайче); «Шамал имама орден» (2022, ГӀалгӀайче).
issa-kodzoev.ru

Коа́зой Аю́па Ӏи́йса́ (эрс: Исса Аюпович Кодзоев; ваьв 1 маьцхали бетта 1938(1938-08-01) (87 шу) е 1938, Ангушт) — совета а эрсечен а юкъареи политикайи къахьегамхо, гӀалгӀай къаман йоазонхо, оазархо, таржамхо, гӀалгӀай метта тохкамхо; ворхӀ дешаргах латта гӀалгӀай меттала «ГӀалгӀай» яха хьалхара роман-эпопей яздаьр.

Вахар

Коазой Аюпа Ӏийса ваьв 1938-ча шера маьцхали бетта 12-ча дийнахьа Онгушта. 1944 шера Саькура бетта ткъаь кхоалагӀча дийнахьа гӀалгӀай къам мехках доаккхача хана пхи шу даьнна волаш ший цӀагӀарчарца СибарегӀа вахийтав. Шийлача мехка даьх-наьнах, вежарех-йижарех ваьнна хиннав из, цудухьа детдоме хьалкхийнав. Хало лайна йолашше, зӀамига волча хана денз исбахьаленцара чам дӀабаьннабац кӀаьнка. Ӏаьдало на́ха́ даймехка цӀабахка пурам ма деллинге цӀа а вена, дукхагӀа цун тайпан нах бахача метте — ТӀой-Юрта Ӏохайнав. Нохч-ГӀалгӀай хьехархой институте деша вагӀача хана гӀалгӀайи нохчийи Казахехьа Ӏобохьийташ хиннари Ӏобехьийтачул тӀехьагӀа нийсденнари дӀаязде волалу. Цо хьийга къа «Казахстанера денорг» («Казахстанский дневник») яхача дувцарий гуллама чу дижад. 1960-ча шера студент волча Ӏийсай «Наьна дог» яха оалам-дувцар «Лоаман Ӏуйрен» тӀа кепатеха арадаьннад.

1962-ча шера Нохч-ГӀалгӀай хьехархой института филологе факультетера дешар чакхдаьнначул тӀехьагӀа ТӀой-Юртарча юкъерча школе болх болабаьб, тӀаккха цхьа ха яьлча Экажакъонгий-Юрта дешара даькъе кулгалхо хул (завуч).

1963 шера кӀимарса бетта 4-ча дийнахьа «Казахстанера денорг» доаржадар бахьан долаш, КПСС-а Нохч-ГӀалгӀай обкома идеологе отдела соцамца Коазой Ӏийса лаьца хиннав. Ши бутт баьннача гӀолла, 1963-ча шера тов бетта 10-ча дийнахьа цуннеи Хьоашаланаькъан Ӏаьла́и Нохч-ГӀалгӀай АССР-а Лакхехьарча Кхело 4 шу ха техай Мордове политтутмакхий цӀенхашта ража колоне.

1965-ча шера саькура бетта 23-ча дийнахьа Коазой Ӏийса хьалха а волаш № 7 йолча лагере политикацара ле́лам хиннаб саькура бетта 23-гӀа ди кавказа таьзета ди аьнна кхайкадаьча оагӀув лоацаш. Кавказхой оагӀув (гӀалгӀай, нохчий, гуржий, гӀаьбартий, къарший, хӀирий) балтика бахархоша лаьцар, иштта татраша а, молдевенеша а, украинхоша а, казахаша а.

1967-ча шера набахтара хьахийцача, исбахьален а, хьехара а болх дӀахо дӀабихьаб. СелаӀад яхача гӀалгӀай меттала долча берий тептар арахецаш болх баьб, гӀалгӀай «Сердало» газете балхаш кепадийттад, Шекспира «Лир паччахьа» яхача пьесанна таржам даьд.

Юкъарлен а политикай а къахьегам

Коазой Ӏийсас ший санна уйла йолча нахаца «Нийсхо» яха юкъарлен-политикан болам вӀашагӀбеллаб 1988-ча шера бекарга бетта. ГӀалгӀай къаман бокъои кортамукъалеи меттаоттаяра духьа а, Эрсечен лоаттаме йолча юкъа́ хьахинна ГӀалгӀайчен лаьтта гӀайнашцара хьал бокъо́нца тоадара духьа а къахьегаш хьайоагӀ организаци. «Нийсхон» дагалаттачарех да — Бурон аьттача берда тӀа нанагӀала а йолаш, Россе даькъе йола гӀалгӀай паччахьалкхе дӀачӀоагӀъяр.

1989—1991 шерашка Ӏийсаси, «Нийсхо» яхача къаман болама кхыбола хьалххошеи, доакъашхошеи дукхача наха дакъа лаьца хинна маьрша леламаш вӀашагӀдийхкад. Леламаш гӀалгӀай шоай автономе юхаоттаяра́ хетадаь хиннад.

1989 шера тов бетта бетта, гӀалгӀай къама II гулламе Коазой Ӏийса гӀалгӀай къама автономе меттаоттаяра организацен коммитета тхьамада хержав, тӀаккха 1990 шера Нохч-ГӀалгӀайчен Лакхерча Совета каь хургволаш хорж.

Коазой Ӏийсаси, иштта цо санна кхыча къахьегамхошеи лелабаь хьинаре болх «низ баьча къамий реабилитацех» дола Россе Федерацен паччахьалкхен низам арадалара бахьанех бахьан а хиннад, иштта «Россе Федераце лоаттаме йола ГӀалгӀай Республика хьакхолларах» дола низам бахьане а эттаб. Хьалхардар ший ма дарра кхоачашдар гӀоне Коазой Ӏийса хӀанз а тӀалатта, «Нийсхо» яхача демократен юкъарлен доакъашхои, хьалххои волаш.

Дезал

Коазой Ӏийса саг йолаяь ва. Сесагаца бархӀ бер кхедаьд цар.

Толамаши премеши

2013 шера наджгоанцхой бетта 13 дийнахьа «Машар» яхача бокъо лораяра организаце оттаяьча «БӀорахой юкъарлен турпал» яхача конкурса лауреат хиннав Коазой Ӏийса. СовгӀат «Кхонахчали БӀорахочун хетар дӀаалари бахьан долаш» аьнна деннад. Иштта, 2013 шера «Кавказа турпал-2013» яхача преме номинаце оттаваь а хиннав.

2022-ча шера бекарга бетта 2-ча дийнахьа ДаьгӀастера «Шамал имама фонд» (эрс: Фонд имама Шамиля) Ӏийсайна наӀарга а баьхка, Шамал имама орден елар. Цул совгӀа кхы а совгӀаташ делар: тӀакхолла фертеи, дарзал-кийи.

Йоазон балхаш

ТӀехьарча шерашка исбахьален болх дукхагӀа беш ва Ӏийса: каст-кастта гӀалгӀай а эрсий а метташка йоазонаш ду. Коазой Ӏийсас даьча балхашта юкъера эггара чӀоагӀагӀа белггалеи боккхеи бар «ГӀалгӀай» яха тархьара роман-эпопей да, из цо гӀалгӀай меттала яздаьд. Дукхача томех латта дешарг XIII—XVII бӀаьшерашка хиннача гӀалгӀай къама вахарах лаьца да, гӀалгӀай литературе ше мо кхы цунца диста Ӏодила йоазув а доацаш. Из доацаш вешта дешаргаш а, дувцараш а, повесташ а да йоазонхочун. Уж ГӀалгӀашка а арахьа а дика довзаш, цӀихеза да.

Кхолламаш

ГӀалгӀай меттала дараш:

• «Лир Паччахь» (Шекспира романа таржам)
• «ГӀалгӀай» (роман-эпопея, ворхӀ дешаргех латт):

1. «Магате-Фаьрате» (эрсий метта таржам даь а да)
2. «ГӀалгӀай Лоаме»
3. «Зоазо»
4. «Даде-Ков»
5. «Мехка гӀонча»
6. «Ивизда ГӀазд»
7. «Аьже Ахк»
8. «Вешта аьлча»

• «Хьув ястар» (роман)
• «ЦӀе тетрадь»

Эрсий меттала:

• «Казахстанский дневник» (ГӀазакхстана денорг)
• «Над бездной» (Ахка тӀа)

Литература

• Муса Гешаев. Знаменитые ингуши. — Турин: STIG, 2006. — Т. 2. — С. 620. — 492—497 с. — 2000 экз.

ТӀатовжамаш

• Иссе Кодзоеву — 75 лет!