Чулоацамага гӀó

Йоккха Ачалкхе

Википеди материал
(«Черкъий-Юрт» яхачунгара дӀасалостам ба)
Юрт
Йоккха Ачалкхе
эрс: Верхние Ачалуки
43°20′44″ с. ш. 44°42′06″ в. д.HGЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Муниципальни шахьар МагӀалбика
Юрт Йоккха Ачалкхе
Дá Беканаькъан Махьте Мухьмад
Тархьари географии
Хьалхагӏа хинна цӏераш эрс: 1944 кхачч. — Верхние Ачалуки
1958 кхачч. — Верхний Ацалык
Лакхал 473 м
ӏалама лоаттам гӀаьххьа
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой ↗8806[1] саг (2022)
Къамаш гӀалгӀай
Динаш сунний бусалба
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
Телефона код +7 8734
Почтовый индекс 386338
Код ОКАТО 26215812001
Код ОКТМО 26615455101
Номер в ГКГН 0155295
Йоккха Ачалкхе (Россия)
Йоккха Ачалкхе
Москоа
Йоккха Ачалкхе (ГӀалгӀайче)
Магас
Йоккха Ачалкхе

Йоккха Ачалкхе е ЧӀеркъий-Юрт (эрс: Верхние Ачалуки) — ГӀалгӀай Мехка МагӀалбика шахьара юрт.

Юрта хьисапе моттиг Йоккха Ачалкхе яха муниципальни кхоллам хул цох из ше мара кхы нах баха моттиг юкъе а ца йодаш[2][3].

Географи

[тоаде | тоаде чура]

Юрт Ачулкхин шинна а оагӀорахьа ул, МагӀалбиках зӀилбухен-малхбоалехьа 30 км гаьнеи, Магасах гӀинбухен-малхбузехьа 25 км гаьнеи.

ГаргагӀа яда нах баха моттигаш: гӀинбухен-малхбузехьа — ГӀайрбика-Юрт, гӀинбухен-малхбоалехьа — Юкъера Ачалкхе, зӀилбухен-малхбоалехьа — Буро-КӀалеи Пхьилекъонгий-Юрти, зӀилбухехьа — Наьсаре, зӀилбухен-малхбузехьа — Дола-Кови, ТӀой-Юрти[4].

Юрта гӀинбухерча даькъе Ачулкхий до́д. ДукхагӀа догӀаша дузаш да из, цудухьа аьхки докъалу из. Юрта юкъе бур-боарз боал, цун орца тӀа кашамаш латт.

Юртах го баьккха гувнаш латт хӀарабар ше-ший цӀи йолаш а болаш, лелаш дукха оакхарий а, дагӀаш дукха баьцовгӀаш а долаш[5].

ЦӀи

[тоаде | тоаде чура]

Йоккхача Ачалкхен цӀи Ачулкхин цӀера тӀара йоагӀаш я. Коазой Нурдина́и, Газиканаькъан Берснакъийнеи хетачох, хин цӀи тюркий метта тӀара йоагӀаш я, моалой гӀалгӀашка Ӏочубаьккхача ха́на ха́на́ гарга волча цхьанне хий менна а менна «Ачалыкъ!» аьнна хила дезаш да, «къахьа» яхилга да из.

Вешта хетачох, Ачалкъа яхача гӀаьбартий аьлан юрт хиннай укх метте, кастта хи тӀа цӀи дӀатӀа а йоалаш.

ЧӀеркъий-Юрт (Черкъий-Юрт) яха цӀи хьалхара хьалххо хиннача Беканаькъан ЧӀеркъий (кхычар яхачох, Черкъий) цӀера тӀара йоагӀаш я.

Тархьар

[тоаде | тоаде чура]

Ширача заман чу хӀанз Ачалкхе латтача дукха нах баьха хинна хила безаш ба, хӀана аьлча дукха боарзаши, хьалха тоатолгаш хинна аьлеши да укхаза из гойташ»[6].

XIX-ча бӀаьшера

XIX-гӀа бӀаьшу долалуш ЗӀамигача ГӀаьбартехьен доалахьа хиннад юрта доазув, бахаш гӀаьбартий а болаш. Кастта гӀаьбартий малхбузехьа дӀабахаб.

Йоккха Ачалкхе духхьашха 1820-ча шера каьхаташка хьоахаеш я[7] укхазара лаьтташ гӀаьбартий аьлашкара ийцача хана. Эрсий паччахь волча Александр II-чо ахчах хьа а ийца лоамара ӀокӀалабовлача гӀалгӀашта белгалдаьха хиннад уж лаьтташ, шийна ца дезача уж хувшаргбоацаш.

Моттигерча наха хьаяхачох, юрта духхьара хайша́раш беканаькъан ба[8]. 1820-ча шерашка хьалххо Беканаькъан Ӏамарха́ ЧӀеркъа (Черкъа) а волаш 60 ков хиллал нах хайшаб укхаза беканаькъани, чопанаькъани, чаненаькъани, аьккхенаькъани, йовлойи, кхыбараши. Бур-боарза гонахьа хайшаб нах. МуӀах баьццара кӀада а хьоарчадаь, кхозза бур-боарзах го а баьккхийта, кӀайча ко́мах урс хьекхад цар баха ховшаш. Меза када те́къабеш Ӏамарха́ ЧӀеркъа а волаш, то́паш а кхувсаш Ӏоха́р дезадаьчул тӀехьагӀа, бур-боарза кӀалха Ӏохайшаб нах ба́ха. Цу тӀа вагӀаш хаьхо хиннав кхерам болаш хӀама хилча, юртахошта соакхал деш. Ха аргӀ-аргӀагӀа хувца а луш деш хиннад[8].

Кастта вахар тоадеш цӀенош хьал а даь, боахамаш леладаьд цар шоай. 1886-ча шера хиннача хьалах Йоккхача Ачалкхе 195 ков а хиннад, вахаш 1200 саг а хиннав.

XX-ча бӀаьшера

1932—1934-ча шерашка гӀалгӀай юрташка чӀоагӀа моцал хиннай, къаьстта зе Ачалкхерча на́ха́ хинна хиннад. Йокъал а этта, цул тӀехьагӀа лаьтташ ца хьувкъарах хиннад из. Йоккхача Ачалкхе цхьа моттиг мара хиннаяц маькх хьателаш, цига а духхьала дийнахьа цкъа мара телаш хиннаяц из[8].

1944-ча шера гӀалгӀай СибарегӀа Ӏобахийтачул тӀехьагӀа Йоккха Ачалкхе кхыйола юрташ мо ХӀирий АССРа юкъеяхай, Ачалкхен шахьарах Наьртий шахьар аьнна цӀи тилла хиннай, тӀаккха Йоккхача Ачалкхенах — Верхне-Ацылык[9][7].

1957-ча шера гӀалгӀай шоаш баьхача юха цӀабаьхкаб. Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаярца 1958-ча шера гӀалгӀай юртий цӀераш официально каьхаташка меттаоттаяьй.

Бахархой

[тоаде | тоаде чура]
Бахача наьх дукхал
1926[10]2002[11]2006[12]2007[12]2008[12]2009[12]2010[13]
2859↗8513↗8871↗8962↗9061↗9208↘7468
2011[13]2012[13]2013[13]2014[14]2015[15]2016[16]2017[17]
↗7489↗7633↗7756↗7943↗8112↗8229↗8337
2018[18]2019[19]2020[20]2021[21]2022[1]
↗8399↗8457↗8590↗8701↗8806

Къамашцара лоаттам

2010-ча шера ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбаьчох[22]:

№КъамДукхал, сагДа́къа
1гӀалгӀай739999,1 %
2кхыбараш690,9 %

Инфраструктура

[тоаде | тоаде чура]

Юрта ваха эшаш мел яр йолаш я: газ, свет, хий. Массехк ишкол, берий беш, ФОК, дуккха маьждигаш да юрт. 2019-ча шера саькура бетта доккхий товшхала цӀенош а хьалдаьд[23].

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
  1. 1 2 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2022 года Федеральная служба государственной статистики (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 26.04.2022.
  2. ↑ Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-рз «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (эрс.). docs.cntd.ru.
  3. ↑ Поиск кодов ОКАТО. Сельское поселение Верхние Ачалуки, Малгобекский район (эрс.). www.ocato.ru.
  4. ↑ Карта Чечни и Ингушетии (эрс.) (rar) (не ранее 1995). Объём 8 МБ
  5. ↑ Чапанов А. К. Село Верхние Ачалуки: история и современность// Материалы региональной научно-практической конференции студентов, аспирантов и молодых учёных «Молодые исследователи — в поиске». Назрань, 2012. С. 126.
  6. ↑ Газиков Б. Местность Ачалуки в мировой истории// Газ. Сердало. 1999. С. 4.
  7. 1 2 Куркиев А. О некоторых топонимических названиях плоскостной Ингушетии. Журнал «Литературная Ингушетия». Назрань, 2002, № 2 (20).
  8. 1 2 3 Чапанов А. К. Село Верхние Ачалуки: история и современность// Материалы региональной научно-практической конференции студентов, аспирантов и молодых учёных «Молодые исследователи — в поиске». Назрань, 2012. С. 125.
  9. ↑ В Президиум Верховного Совета РСФСР. Президиум Верховного Совета Северо-Осетинской АССР просит утвердить его постановление о переименовании населённых пунктов в новых районах, вошедших в состав Северо-Осетинской АССР… (эрс.). www.ingusheti.ge. (см. документ № 99)
  10. ↑ Список населенных мест Ингушской автономной области составленный по материалам всесоюзной переписи 1926 г.
  11. ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более (эрс.). Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 3.02.2012.
  12. 1 2 3 4 Численность населения республики Ингушетия по населённым пунктам 2006-2012 года (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 17.10.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 17.10.2013.
  13. 1 2 3 4 Оценка численности населения 2010-2013 (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 23.08.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 23.08.2014.
  14. ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 2.08.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.08.2014.
  15. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 6.08.2015. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 6.08.2015.
  16. ↑ Численность населения Республики Ингушетия по состоянию на 1 января 2016 года в разрезе населённых пунктов (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 8.08.2016. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 8.08.2016.
  17. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал. Муниципальни образованешка гӀола 2017 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа (эрс.) (31 кӀимарса 2017). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.07.2017. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 31.07.2017.
  18. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2018 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 25.07.2018. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 26.07.2018.
  19. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.07.2019. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.05.2021.
  20. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2020 шера наджгоанцхой бетта 1 денга (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 17.10.2020. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 17.10.2020.
  21. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 27.04.2021. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.05.2021.
  22. ↑ Том 4. Таблица 04-04. Население Ингушетии по национальности и владению русским языком (эрс.). Архиве диллад 2016 шера тушола 6 дийнахьа.
  23. ↑ Первый дом культуры открыли в селе Верхние Ачалуки в Ингушетии (эрс.). ТАСС,— 16.02.2019.

ТӀатовжамаш

[тоаде | тоаде чура]

Ло:Муниципальные образования Малгобекского района

Хьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Йоккха_Ачалкхе&oldid=74567»