Пакистан

Кечал я укхазара: Википеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Бусулба Республика Пакистан
урду اسلامی جمہوریہ پاکِستان
ингал: Islamic Republic of Pakistan
Байракх Герб
Байракх Герб
Девиз: «Iman, Ittehad, Nazm (Иман, ЦхьоагӀо, Раж)»
Гимн: «Qaumi Tarana»
Pakistan orthographic projection.svg
Кортамукъале яьккха таьрахь

Маьцхали 15 1947 шу

(Великобританех)
Паччахьалкхен мотт урдуи ингалсийи
НанагIала Исламабад
ЙоккхагIа йола пхьанаш Карачи, Лахор, Фейсалабад
Урхален кеп федерацен ийна республика
Президент Ариф Алви
Премьер-министр Имран Хан
Паччахьалкхен ди суннитий ислам
Аре
 • Еррига 803 940 км² (34-гIа я дуне тIа)
 км²
Бахархой
 • Оценка (2017) 207 774 520[1] саг
 саг
 • Хьисап деш нах дIаязбар (2017)  саг
 • Айхе 258,45 саг/км²
ВВП
 • Деррига (2016) 984,205 млрд[2] долл. (26-гIа)
 • Цхьан сагá 5084[2] долл.
ВВП (ППС)
 • Деррига  долл.
 • Цхьан сагá  долл.
ВВП (номинал)
 • Деррига  долл.
 • Цхьан сагá  долл.
ИЧР (2018) 0,562[3] (юкъера; 150-гIа моттиг)
Валюта пакистаний рупи (PKR, код 586)
Интернет-домен .pk
Код ISO PK
Код МОК PAK
Телефона код +92
Сахьата оаса +5[4]
Мешений лелам аьрдехьа[d][5]

Пакиста́н (урду پاکِستان [paːkɪˈst̪aːn] — «цIеначара лаьтта», ингал: Pakistan [ˈpækɪstæn] е [pɑːkiˈstɑːn]), бIарчча цIи — Бусулба Респу́блика Пакиста́н (урду اسلامی جمہوریہ پاکِستان Ислами́ Джумхури́йе Пакиста́н, ингал: Islamic Republic of Pakistan) — паччахьалкхе я ЗIилбухерча Азе. Хьахиннай 1947 шера Британий ХӀиндиче[6] йийкъачул тӀехьагӀа.

ЗӀилбухехьа Ӏарбий форд ба. Лаьттацара гӀай: ХӀиндиче — 2912 км (малхбоалехьа), Афганистан — 2430 км (гӀинбухе-малхбузехьа), ХӀиран — 909 км (зӀилбухе-малхбузехьа), Чинхойче — 523 км (гӀинбухе-малхбоалехьа). Бахархой дукхалага хьежача ший 218 066 558 сагаца Пакистан пхелагӀча моттиге латт дунен тӀа[7]. 2020-гӀча шера хьисап деш нах дӀаяьзбаьчох эггара дукхагӀа бусулба нах бахача мехкашта юкъе шоллагӀа латт — 178 млн саг (Индонезена тӀехьа — 205 млн). Цхьанкхийттача къамий организацени, Къамий содружествани, Дунен таьрга организацени, Шанхаян цхьана болх бара организацени доакъашхо я Пакистан, иштта «Тоаба 77» яхача дегӀайоагӀача мехкай тоабá юкъейода.

Этимологи[тоаде | тоаде чура]

«Пакистана» маӀан ма дарра «цӀеначара лаьтта» яхаш да фарси меттеи урдуи (pāk «цӀена» яхача дешах[8]). Суффикс ستان (-stān) фарсий дош да «моттиг» аьнна маӀан долаш, иштта цун гарга да санскрита sthāna स्थान[9] дош.

Мехка цӀи дагаехар кортамукъале яккхара активист вола Рахмат Али ва 1936 шера. Ший «ХӀанз е цӀаккха»[10] яхача брошюра чу кепатеха хиннай цо мехка цӀи («ПАКСТАНЕ ваха ткъаь итт миллион бусулба вош»). «ПАКСТАН» («и» алап доацаш) пхиъ Британий ХӀиндийчен гӀинбухерча регионех латта акроним я: «П» — Пенджабах, «А» — Афганех (пуштунаех), «К» — Кашмирах, «С» — Синдах, хӀаьта «тан» — Белуджистанах[11][12][13][14]). «i» алап хьааларгахьа аттагӀа хургдолаш тӀехьагӀа юкъедаьккхад[15].

Тархьар[тоаде | тоаде чура]

Шира зама[тоаде | тоаде чура]

Мохенджо-Даро цӀувна статуетка
Дворянеш гувлабенна Султана Махмуда Газневи коара сурт
сикхий доал хиннача ханара мимараш дохадаь дола Бадшахи маьждиг

III—II в.з. хилалехьа эзаршерашка Пакистана лаьттан тӀа адамлен тархьаргахьа эггара къаьнагӀарча цивилизацен — Хараппой цивилизацен юкъарче хиннай. В.з. хилалеха II-ча эзаршерá Пакистан аренаш тӀа ареш баха хайшаб. Македонера Александра малхбузерча хӀиндий аьлашта духьала (масала, Таксила аьлá) вахар бахьан долаш цу регионашка эллинизма культара чуйоалл. Низ бола Кушанера паччахьалкхе хьахул — буддизм дӀай-хьай яларан хьалхара кхуврч (очаг).

Вай заман VIII-ча бӀаьшера мехка территорен тӀа гӀолла территорен тӀа ислам даржа долалу. Юкъарча бӀаьшерашка йоккхий бусулба паччахьалкхенаш хьахул (Газневидаши Гуридаши хьалха а болаш). XIII бӀаьшера Моалой импере лоаттама юкъе дода хӀанзарча Пакистана лаьтташ, тӀаккха из вӀашагӀъяьккхачул тӀехьагӀа юкъе дода Тимуридий паччахьалкхен (из а цхьа ха яьлча кагегӀча паччахьалкхенаех екъалу). Тимуридий династен цхьан доакъошхочо XVI-ча бӀаьшерá Сийлахь боккхийча Моголий импери йиллай. Импери йихачул тӀехьагӀа XVIII-ча бӀаьшера Синдеи, Белуджистанеи, Пенджабеи сикхий национализм айлу.

Колонезацен зама[тоаде | тоаде чура]

XIX бӀаьшера хӀанзарча Пакистана аре ингалсий эскараша хьаяьккхарца Британий ХӀиндийчен юкъедехьад.

Пакистана сина лоархӀаме хьалххе хиннав цу хана Мухьаммад Икбала (оазархо, Бусулба Лигай да). 1930 шера цо дувца оттадаь хиннад Пенджаби, Синди, ГӀинбухе-малхбузехьара гӀайнацара провинции,Белуджистани чу а йодаш кортамукъа бусулба паччахьалкхе кхоллар. Массанена юкъара хургйола цӀи аьннар 1933 шера Кембридже дега вагӀа бусулба студент Чаудхури Рахмат Али ва (Хьажа этимологега). 24 марта 1940-ча шера мутт-хьал 24-ча дийнахьа Лахоре тархьаран Лахорий резолюци тӀаийцай. Цо кортамукъача паччахьалкхен чу бусулба юкъарло хиларан принципаш дӀачӀоагӀъяьй.

ХӀанзара ха[тоаде | тоаде чура]

1947 шера Британский ХӀиндийче екъача хана бусулба лигай[16] болх бахьан долаш дукхагӀа бусулба нах баха гӀинбухера-малхбоалераи гӀинбухера-малхбузераи Индостана шахьараш юкъе а йодаш Пакистан паччахьалкхе йиллай. Пакистана хьалхара генерал-губернатор Джинна хиннав, хьалхара мехка премьер-министр — Лиакат Али Хан. 1958-ча шера мехка хьалхара тӀемаца Ӏаьдал хувцар хиларца, деррига доал генерал Мухьаммад Айюб Хáнагакхаьчад.

1965, 1971 шерашка Пакистана тӀемаш даьд ХӀиндичеца. 1971 шера Малхбоалерча Пакистанах кортамукъа Бангладеш яха паччахьалкхе хул. 1977-ча шера Пакистане шоллагӀа тӀеман гӀовттам хул. Цу юкъагӀа Хетта Америка Штатайи, лоалах уллача Афганистане паччахьалкхен духьала тӀом беча моджахедайи оагӀув лоац Пакистана. Моджахедай Ӏомалу лагеряш Пакистане йоахкар. Зия-уль-Хак мехка-да вийначул тӀехьагӀа (1988 шера маьцхали 17 дийнахьа авиацен катострофе) урхал сената тхьамада Гулам Исхак Хана тӀаэца.

Мехка-даь болх лелабеча Гулам Исхак Хана парламента керда хоржамаш оттадад. Цига дукхагӀа мел йола кхаж тесса коттаяьннай Пакистана халкъа парти. Мехка премьер Беназир Бхутто хилар. Кердача Ӏаьдало демократикай бокъонаши кортамукъаленаши меттаоттаяьй, иштта чрезвычайни хьал дӀадаьккхад. Бакъда мехкара хьал дӀахо а талхаш хиннад, Синде къовсамаш хулаш хиннад. 1990 шера Бхутто Ӏаьдал отставке дахийттад.

Хоржамаш хинначул тӀехьагӀа керда мехка-да Наваз Шариф хержав.

1990-ча шерашка Абдул Кадыр Хан хьалха а волаш ядерни программа дегӀайоалаяр йолаяьй, из бахьан Хеттача Америка Штаташа Пакистана духьала санкцеш увттаяй. 1999 шера цхьаькхазза а тӀемаца Ӏаьдал хийцад. Урхал генерал Первез Мушаррафага кхаьчад.

2000-гӀа шерашка денз Пакистана гӀинбухе-малхбузера регион Вазиристан Талибан яхача болама керттера чӀоагӀале хул. 2004-ча шера ма дарра доал талибаша хьадаьккхад

2001-ча шера михий 11-ча дийнахьа Пакистана официале талибай оагӀув лацар соца а даь Хетта Америка Штаташа талибашта духьале яран оагӀув лаьцаб.

2008-ча шера Пакистане бахархошта юкъера юкъара хоржамаш дӀадехьад Беназир Бхутто éр бахьан долаш кӀеззига гаьна даьха дале а. Кхаж дукхагӀа Пакистана халкъа партена тассарца цо толам баьккхаб, тӀаккха Пакистана бусулба лигаца альянс яьй. 2008-ча шера маьцхали 18 дийнахьа Первез Мушарраф мехка-даь поста тӀара дӀаваьннав импичмента кхерам болаш. Из дӀаваьнначул тӀехьагӀа хиннача хоржамашка Пакистана халкъа партен кандидат Асиф Али Зардари котта а ваьннав Пакистана мехка-да хьахиннав.

2009-ча шера этинга беттá долча дараша хьаяьхачох[17] Афганистанаца гӀай додача лаьттаех Пакистана Ӏаьдала доал дӀадаьннад. 2009-ча шера села 7 дийнахьа Пакистана премьер-министр Юсуф Реза Гилани хьакхайкадаьд ше терористаш халакбе амар денналга. Авиаци, танкаш, йоккхий топаш а юкъехьош Сват гома администрацен юкъарче —Мингора пхьа хьайоаккхаш болхаш доладаьд.

2011-ча шера тушол 28-ча дийнахьа Ангар-Ада пхьан юхе гӀайнацара конфликт хиннай Афганистанаи Пакистанаи юкъе. Афганистана 12 салтеи Пакистана цхьа салтеи вийнав латарá. Кхаь Пакистана пограничникаи бархӀа маьршача вахархочоаи човнаш яьй[18].

Бахархой[тоаде | тоаде чура]

Пакистана демографен график
Пакистана айхе

Пакистан эггара дукхагӀа нах бахача мехкаех я (207 774 520 вахархо[7], дунен тӀа 6-гӀа моттиг — 2017-ча шерара хьисап деш нах дӀаязбарах).

ДукхагӀа мел бола бахархой Инд-хин атагӀа ба. Пакистана йоккхагӀа йола пхьанаш мехка малхбоалехьа йоахк (Карачи, Лахор, Равалпинди иштта дӀахо). Пхьанашкара бахархой — 36,38 % (2017-ча шерá[7]).

Къамай лоаттам: пенджабхой — 44,7 %, пуштунаш — 15,4 %, синдхаш — 14,1 %, сарьяки — 8,4 %, мухаджираш — 7,6 %, белуджи — 3,6 % и др. (6,3 %).

Бахархой 50 % дийша ба (маӀача наьха 63 %, кхалнаьха 37 %, 2005 шера оценка).

Метташ[тоаде | тоаде чура]

Пакистана конституце 251-гӀа статьяс хьаяхачох мехка къаман мотт урду ба[19] иштта ла́шкари аьнна цӀихеза а болаш. Бакъда официале гӀулакхашка ингалсий мотт лелабар могаду, нагахьа санна къаман меттах хувца из яхаш амар хинна деце[19]. Пакистана провинцешка иштта баьржа ба панджаби, синдхи, белуджий, пушту.

В таблице показан процент от общей численности населения, по родному языку, среди этнических групп Пакистана:

Номер Мотт 1998 дӀаязбарах[20] 1986 дӀаязбарах 1965 дӀаязбарах 1953 дӀаязбарах
1 Панджаби 44,15 % -- -- --
2 Пушту 15,42 % 14,15 % 12,47 % 10,16 %
3 Синдхи 14,1 % 9,54 % -- --
4 Сирайки 10,53 % 9,54 % -- --
5 Урду 7,57 % -- -- --
6 Белуджий 3,57 % 3,02 % 2,49 % 3,04 %
7 Кхы дола метташ 4,66 % -- -- --

Ди[тоаде | тоаде чура]

Пакистан бусулба наьха дукхалга хьежача шоллагӀа латт дунен тӀа (Индонези яьлча)[21] бусулбаш-сунниташка хьежача а шоллагӀа йоагӀ[22]. Бахархой 96 % бусулба ба: 91 % — сунниташ, 5 % — шииташ.

Государственной религией Пакистана является ислам суннитского толка.

Конфессиональный состав населения:

Пакистан — это единственное государство, в котором ахмадие официально признаются не мусульманским меньшинством, поскольку, согласно мнению большинства исламских богословов, они не считают пророка Мухаммада последним пророком[24].

Поскольку начиная с переписи 1974 года Ахмадийская Мусульманская Община в Пакистане бойкотировала перепись населения[25], то данные переписей в части, касающейся ахмадие, считаются неточными, а полная численность ахмадие в Пакистане, по разным оценкам, составляет от 2 до 5 миллионов человек[26][27][28][29]. Община мусульман-ахмади, проживающая в Пакистане, считается крупнейшей в мире.

Крупнейшие города[тоаде | тоаде чура]

Крупнейшие города Пакистана по населению (2010)[30]
N Город Расположение Население N Город Расположение Население
1 Карачи Синд 13 205 339 11 Саргодха Пенджаб 600 501
2 Лахор Пенджаб 7 129 609 12 Бахавалпур Пенджаб 543 929
3 Фейсалабад Пенджаб 2 880 675 13 Сиалкот Пенджаб 510 863
4 Равалпинди Пенджаб 1 991 656 14 Суккур Синд 493 438
5 Мултан Пенджаб 1 606 481 15 Ларкана Синд 456 544
6 Хайдарабад Синд 1 578 367 16 Шекхупура Пенджаб 426 980
7 Гуджранвала Пенджаб 1 569 090 17 Джанг Пенджаб 372 645
8 Пешавар Хайбер-Пахтунхва 1 439 205 18 Рахимъяр-Хан Пенджаб 353 112
9 Кветта Белуджистан 896 090 19 Мардан Хайбер-Пахтунхва 352 135
10 Исламабад столица 689 249 20 Гуджрат Пенджаб 336 727

Географическое расположение крупнейших городов[тоаде | тоаде чура]

Пакистан яхача меттигага хIанз а долаш дац позиционни карт.

Администрацен екъар[тоаде | тоаде чура]

Провинцеш[тоаде | тоаде чура]

Регион Административни юкъарче Статус Аре[31],
км²
Баха нах[32][33],
чел. (2011)
Айхе,
саг/км²
1 Белуджистан Кветта провинци 347 190 13 162 222 37,91
2 Хайбер-Пахтунхва Пешавар провинци 74 521 26 896 829 360,93
3 Пенджаб Лахор провинци 205 344 91 379 615 445,01
4 Синд Карачи провинци 140 914 55 245 497 392,05
5 Федерале нанагӀалан территори Исламабад федерале территори 906 1 151 868 1269,98
6 Федерале доал ду тайпан территореш Пешавар федерале территори 27 220 4 452 913 163,60
7 Азад Кашмир Музаффарабад Пакистаний Кашмира территори 11 639 3 631 224 311,99
8 Гилгит-Балтистан Гилгит Пакистаний Кашмира территори 72 520 1 155 755 15,94
Еррига 880 2541) 197 075 923 223,89
1) Юкъарча арен юкъе ХӀиндийчен союза территореш юкъе йода Джаммуи Кашмири Ладакхи, вай хана Пакистана кара йола (ХӀиндийче Пакистанаца къувса территори).

Округа[тоаде | тоаде чура]

Провинция Количество округов
Белуджистан 30
Хайбер-Пахтунхва 25
Пенджаб 36
Синд 23
Столичная территория 1
Зона Племён 7 агентств и 6 пограничных регионов
Азад Кашмир 10
Гилгит-Балтистан 7
Пакистан 132 округа, 7 агентств, 6 пограничных регионов

Литература[тоаде | тоаде чура]

  • Белокреницкий В. Я., Москаленко В. Н. История Пакистана. ХХ век. — Москва : Крафт+, 2008. — ISBN 978-5-93675-137-0.
  • Белокреницкий В. Я. Пакистан. Особенности и проблемы урбанизации. — М. — 1982
  • Ганковский Ю. В. Народы Пакистана (основные этапы этнической истории). — М. — 1964
  • Густерин П. Тайны семейства Бхутто // Азия и Африка сегодня. 2008, № 5.
  • Каменев С. Н. Пакистан. Государственные финансы и экономическое развитие. — М. — 1982
  • Плешов О. В. Ислам и политическая культура в Пакистане. М. — 2005

Белгалдаккхар[тоаде | тоаде чура]

  1. [1] (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам)
  2. 2,0 2,1 Report for Selected Countries and Subjects
  3. Human Development Indices and Indicators (ингл.). Программа развития ООН (2018). — Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН. ТIехьара хьажар хиннад 14 Михий 2018.
  4. Daylight saving time dates for Pakistan – Islamabad between 2010 and 2019
  5. http://chartsbin.com/view/edr
  6. История Пакистана, 2008, с. 5.
  7. 7,0 7,1 7,2 CENSUS. CENSUS - 2017 PAKISTAN (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар) (2017). ТIехьара хьажар хиннад 7 Михий 2017. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 29 Мяцхали 2017.
  8. Raverty, Henry George. A Dictionary of Pashto.
  9. Monier-Williams Sanskrit Dictionary (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар) (1872). ТIехьара хьажар хиннад 28 Тушол 2015. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 21 Этинга 2015.
  10. Choudhary Rahmat Ali. Now or never: Are we to live or perish for ever?. Columbia University (28 АгIой 1933). ТIехьара хьажар хиннад 4 Чан-тар 2007.
  11. Поспелов, 2002, с. 319.
  12. Choudhary Rahmat Ali Now or Never. Are we to live or perish forever?. — 1933. — 28 АгIой.
  13. Ло:Нп3. Indian Muslims and partition of India. — Atlantic Publishers & Dist, 1995. — С. 177. — ISBN 978-81-7156-374-6.. — «These sentiments were presented on behalf of our thirty million Muslim brethren who live in Pakistan, by which we mean the five northern units of India, viz. Punjab, North-West Frontier Province, Kashmir, Sind and Baluchistan (Pakistan--land of the pure--was later adopted as the name of the new Muslim state, and spelled as Pakistan).».
  14. Rahmat Ali. Rahmat Ali ::Now or Never. The Pakistan National Movement. ТIехьара хьажар хиннад 14 Тушол 2011. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 19 Тушол 2011.
  15. Roderic H. Davidson Where is the Middle East? (en) // Foreign Affairs : magazine. — 1960. — Vol. 38, no. 4. — P. 665—675. — DOI:10.2307/20029452.
  16. История Пакистана, 2008, с. 63.
  17. Пакистан//Военное зарубежное обозрение, № 6 2009
  18. Pak-Afghan relations: Border clash mars peace overtures (28 Тушол 2011).
  19. 19,0 19,1 [http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/part12.ch4.html The Constitution of Pakistan: Part XII: Miscellaneous Chapter 4: General].
  20. Перепись населения (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 25 Этинга 2012. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 12 Михий 2011.
  21. Muslim Population — Statistics About the Muslim Population of the World
  22. PakistanPaedia — Religions in Pakistan
  23. Перепись населения Пакистана 1998 года
  24. Хан, Навида. "Нарушение прав государством: Служение духовной дилемме через торговую марку, «Сараи Ридер», 2005 год: законодательные акты, стр. 184.. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 26 Этинга 2011.
  25. Пакистан: Положение членов Лахорского Ахмадийского движения в Пакистане.. ТIехьара хьажар хиннад 30 Тушол 2014.
  26. большее двух миллионов: Иммиграции и беженцев Совет Канады. По всей видимости, цифра в 4 миллиона выглядит более убедительно. Иммиграция беженцев в Канаду. Пакистан: правовой, политический и социальный статус мусульман-ахмади, 26 ноября 2008 год, 4 декабря 2008 г. (4 Чан-тар 2008). ТIехьара хьажар хиннад 28 Этинга 2012.
  27. 3 миллиона: Международная федерация по правам человека: Международная миссия. Свобода выражения мнения, ассоциаций и собраний в Пакистане. «Аусгип» 408/2, Январь 2005, стр. 61 PDF
  28. 3-4 миллиона: Комиссия по международной религиозной свободе: Годовой отчёт комиссии США по международной религиозной свободе, 2005 год, стр. 130.
  29. 4.910.000: Джеймс Минихан: Энциклопедия лиц без наций. Этнические и национальные группы по всему миру. «Гренуорд пресс». «Уэстпорт», 2002, стр. 52.
  30. Pakistan: largest cities and towns and statistics of their population (ингл.) (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). World Gazetteer. ТIехьара хьажар хиннад 11 АгIой 2011. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 21 Мяцхали 2011.
  31. Information of Pakistan (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 2 Баьцамеа 2012. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 27 Мутт-хьал 2012.
  32. census-preliminary pakistan population
  33. City Population — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World

ТӀатовжамаш[тоаде | тоаде чура]