Янданаькъан Хамарзий Джамалда

Кечал я укхазара: Википеди
Перейти к навигации Перейти к поиску

[1]Я́ндана́ькъан Ха́марзий Джама́лд (эрс: Яндиев Джемалдин Хамурзаевич) — гIалгIай оазархо. ГIалгIай Мехка эггара хьалхара оазархо лоархIаш ва.

Биографи[тоаде | тоаде чура]

Янданаькъан Джамалд ваьв 1916 шера АьрхIий (Тов) 20-ча дийнахьа, ГIалме шахьара Балте яхача юрта. Диъ шу даьнна хиннав Джамалдин нана кхелхача хана. Даь-нанас кхеваьв из. КIаьнка литературацар безам сомабаьккхар даь-нана я. 1925-ча шера шоай юртара ишкола дийша йистейоаккха цо. 1929-ча шера Буро т1а индустриальни политехникуме деша вода из, 1936-ча шера тепломеханика говзал йола диплом хьаийцад Джамалдина. Цу шера «Ленинский путь» оалача газете балха вода. 1934-1937-ча шерашка Горький цIерах йола Литературни институте дешаш хул из. 20-ча декабре 1936-ча шера «Ленинский путь» оалача газете корреспондент волаш болх бу Джамалдина. 1938-1944 шерашка Нохч-ГIалгIай йоазонхой союзе кулгалхо хул из. 23-ча феврале 1944-ча шера къаманца мехках воалл из. Моцала кIалхарвала тайп-тайпара белхаш леладу Джамалдина. Цу къизача кхойтта шера, ший дега хьамсара бола болх чукъувла цо.

ХIама довза а ваха а сутара хиларо, поэзи чIоагIо езаро гIо до Джамалдина, кхоачаш ткъо шу а далале, поэт а хинна, дIаотта. Джамалдий стихай хьалхара ши сборник гIалгIай а эрсий а метта арадаьннад 1941-ча 1943 - ча шерашка, кхоалаг1дар – «Наьна лоамаш» - 1959 -ча шера. Вай къам сердалонга дугаш къахьегаш к1оарга лар йитарех ца1 ва Яндиев Джамалдин. Г1алг1ай къам з1амига да оал, боарамга диллача з1амига дале а овла к1орагеи, деналах ч1оаг1еи, сакхетам лакхеи болаш-м хиннад вай къам массаза. Гаьннара даьшкара доаг1а ц1ена, хоза, сагах саг веш мел дола г1улакхаш вай къамах даьхкад, х1анза а да. Из вайна хьагойт къаман йоазонхоша, 1илманхоша, поэташа.


Даьхенна хетая Яндакъонгий Джамалда байташ[тоаде | тоаде чура]

Яндакъонгий Хамарзий Джамалдий поэзи дерригача дунен т1а д1аяйзай аьлча харц хургдац. Х1ана аьлча, дукхача къамай меттала ара йийнай цун байташ. Цудухь моллаг1волча литература дайзача, кхыча къамах волча сага бовзанза хилац Джамалдий кхоллам, вешта цун ц1и хезанза х1аьта а хилац. Хамарзий Джамалдий йоазон кхоллама юкъе Даьхенна хетаяьча поэзес къаьстта йоккха моттиг д1алоац. Г1алг1ай меттеи литературеи хьехаш, шовзткъа шера гаргга болх беш йолча хьехархочо Нальгнаькъан Мовлатхана яхачох, ше язде волавелча хой наггахьа шу мара дисадац йоазонхочун Даьхенах лаьца ца яздеш. Цун берригача кхоллама юкъе керттера да ала йиш йолаш да, Даьхе яха из боча дош. Дукха я цун Даьхен хетая язъяь байташ. «Даьхе», «Даьхе, Даьхе, ва дошо Даьхе», «Наьна льатта», «Со ваьча», «Даьхенга», «Алал сога, са Даьхе», «Вахар деза», «Ма раьза ва со», «Малхара каша», «Тахан со г1озваьннав», иштта кхы дукхаш я цун цу дешаца бувзам болаш, Даьхе ийеш, хестаеш язъяь стихаш. Уж еррига а байташ ешаш хилча гучадоал, йоазонхо ший мохк безаш хиларал совг1а, из дикка бовзаш а, цун г1улакхашца ийна а вольга. Хьалхар яьзяьча байтех йолча «Даьхе» яхача ший муг1арашкахьа, из шийна мишта ч1ог1а еза, шийца мишта камаьрша я Даьхе гойт поэта.

ДАЬХЕ[тоаде | тоаде чура]

Б1арга мел еза Й1аьха я хьо, Дега мел хетт Шера я хьо, Ва со кхеваь, Ва са Даьхе. Йи1ий б1арг санна Хоза я хьо, Наьна дог санна Тешаме я хьо, Ва со кхеваь, Ва са Даьхе! Хьа во сонна ма гулда, Хьа диках со ма валва!

Д1ахо, «Со ваьча» яхача байтагахьа хьахьокха поэто ший мохк, Даьхе мел сий долаш я. Даьхе хоаста а яь цун низ, ираз хьахьокхарца халонна ка а енна гора оттаргвоаца во1-воша, к1аьнк, к1ант, къонах, кхеве сий дола йо1-йиша, зздий совраш кхебе г1ерт Джамалда, цу ший муг1арашца.

СО ВАЬЧА[тоаде | тоаде чура]

Со ваьча лоамашка Сигале къаьга я. Лаьча дек, Михца къувсаш Г1оттача 1уйренца Г1алаш яг1ача, Сийрда т1о сег. Вахарах хьогаш Со ваьча лоамашка Са да ваьхача, Шурий шовдаш сувс, Саьга сай Аькханга сатувсаш 1ехача хана, Аькха ц1увз. Лаьча лаьчанга Цига наьна дог санна, Кхайкача хана, Фо ц1ена да, Елаенна ваьв со Йи1ий уйла санна, Са мискача нанас.

Стихотворене йолаелчахой ах дакъа йисте даллалца, духхьал ше ваь Даьхе могаеш, г1оза вахар дуача оакхарй, оалхазарий амат дувцаш чакхвоал автор. Д1ахо додача ах даькъа т1а хало ювц автора, из да эзараш шерашка цун къаман т1аэттар, цо лайнар, цунга кхаьча хало. Уж муг1араш йисте доаллаш хало яле а, нанас елаенна ваьв ше йоах Джамалда. Цигга хьахьокх цо ший Даьхенгахьа белам болга а, цигара вахар г1оза долга а. Цунга хьежжа шоай къаман га дохкаргдоаца, даьхен мах лакха лоаттабергбола, денал дола ноахал кхеде г1ерт автор цу муг1арашца. Даьхен сурт-сибат дуллаш хилча ара юккъе г1олла дага а деха дилла йиш яц. Ма доагг1а из дувца, цун к1оаргал йовзийта, геттара дика ше ваь мотиг йовзаш а цул совг1а цунцара безам ч1оаг1а а хила беза сага. Из Джамалдийгахьа хилар гуш да цун байташ йийшача. Ший поэтически муг1арашца йоазонхочо гойт г1алг1ай къаман хинна хала вахар, шаьра аре а, хьаьна лаьтта а доацача лоамашка баха г1ерташ, 1аьдало ца буташ шоай вахаре цар лайна къиза бала, эза хало. Т1ехьа т1айоаг1ача ноахало ч1оаг1а пайда эц цу тайпарча стихотворенеех. Х1ана аьлча, къамо хьадена г1улакх, цун дух дицдалийтац, Даьхенцара безам совбоаккх, 1алам лораде, цун хамбе 1омаву. Дукханахьа, Даьхеи, 1алами, саги шоайла дусташ, в1аший бувзам болаш, тара лесташ доаладаьд автора. Дукхаг1а мел йолча байташкахьа йоазонхочо лоамашкахьа хоза, к1аьда, тешаме хилар хьахьокха. Лоамашка массаза а самукънег1а хиннай поэта. Ший наьна-лоамаш хестаду цо хозача, дег т1ара доаг1ача дешашца. Тамаш яц из. Х1ана аьлча Хамарзий Джамалда ше лоамашта к1ал уллача хозача юрта Балте ваь хьалкхийнав. Ше ваь лоамаш, г1алг1ай къамо санна хало ч1оаг1а лайнаяле а, низ болаш хиларах деналах ца дохаш гойт авторо:

Дарц хьекхарах… Ды тохарах, Ага ца агаш, Хало т1акхачарах, Бала чуболарах Када ца кадаш.

Уж лоамаш санна сатем, сабар, денал долаш хилча бакъахьа хетт поэта нах а, вешта ший а безам ба цун иштта хила :

Шун сабарца, Шун деналца Цхьан дийнахьа Сай ваха йиш хилча… Сай вахар Иштта даьсса Хетарг ма дацар сона.

К1оарга чулоацам болаш я, мехках ваьккха ше лелаш, геттара а наьна лаьтта шийна хьамсара долча шерашка Джамалдас язъдаь «Наьна лаьтта» яхача байтий муг1араш. Уж долалуш, халкъа духан оаг1онаш дагайохийта поэта.

НАЬНА ЛАЬТТА[тоаде | тоаде чура]

Шоаш гаьнарча мехка болхача хана Са даьша чокхе бустама чу кхихьад хьо, Аз а се ара лелаш гаьнна, Сай дог санна сайца леладаьдхьо, Сий дола са, наьна лаьтта!

Хьо шоашта дезаш хиларах Са даьша ламаза корта бийттаб хьона, 1а са къонахчал, са сий лорадарах Сонна деза хьо, наьна накха санна.

Наьна лаьттанца боккъонца къамаьл деш саннахета поэта муг1араш дийшача. Еррига ший къонахчал а, сий а цо лорадаь хилар гойташ йола уйла гучайоаккха Джамалда ший байташгахьа. Ший даьша хьаьнала къахьегаш, хьацара т1адамаш легадеш йийхьа дерзадаь, из бахьан къовсам лоаттабеш, ц1ий 1оухийташ, хьаьндаь дола лаьтта да поэта, ше цох къоаставар дагадоаллаш, хестадер.

Хьалкхийча безама сам бовзийтаб 1а, Са уйла, са дог деладеш, 1уйренца сонна илли оаз хезийтай 1а, Лакха лоамаш декадеш, Са даьй хьацарца йийхьденна, Са даьй ц1ийца хьаьнденна, Сий дола, са наьна лаьтта,

Хьалкхийча шийна безама чам бовзийтар а, 1уйренца, «лакха лоамаш декадеш» иллей оаз хазийтар а сий дола ший наьна лаьтта да, йоах автора. Дукхаг1а мел долча цун муг1арашкахьа гучадоал из. Т1еххьара, «Наьна лаьтта» яха байт цунна дув баарца чакхйоакх поэта.

Дув буъ аз хьона се дийна мел ва Хьа хам бе, Дош лу аз хьона сай мотт мел лув Хьо хестаде, Ва сий дола са, наьна лаьтта!

Джамалда дага воаг1аш а, цун кхоллам бовзаш а бар дукха, йоазон-мотт цахов вай халкъа нах. Кхувш йоаг1ача хана цкъа мара из б1аргавайна еце а шийна хьахеза цун байташ дика дага йоаг1аш я, Сурхат1ера Матенаькъан Лемка. «Къам мехках а даьккха, 1одахьийта сибарег1а дола, диъ-пхи шу даьннача г1олла, цхьан юкъа тхо дахача ваьхар Яндакъонгий Джамалда. Боккхийча наха Даьхенах цхьа байт еша а аьнна, шийгара дийхача ер муг1араш доаладир цо.

Творчество[тоаде | тоаде чура]

ГIалгIай меттал яздараш:

  • Тха иллеш (1940)
  • Заман кизга (Стихаш, 1941)
  • Даймехка тIемах яздаь иллеш (1943)
  • Наьна лоамаш (Стихаш, 1961)
  • Делкъе (Стихаш, 1963)
  • Уйлаш. Ведаж-наькъан Ахьмада дешхьалхе. (Стихаш, 1966)
  • Хержараш. Дахкилг-наькъан Ибраьхьима дешхьалхе. (Стихаш, 1976)
  • ТIеххьарча шерашкара стихаш. Чахки-наькхан СаIида дешхьалхе. (Стихаш, 1983)
  • Маьлха баьри. Заьзи-наькхан Азамата дешхьалхе. (Стихаш, 1986)

ТIатовжамаш[тоаде | тоаде чура]



\

  1. Пап бирадрыт