Оахарганаькъан Элмарза ЧхьагӀа

Кечал я укхазара: Википеди
Перейти к навигации Перейти к поиску

Оахарганаькъан Элмарза ЧхьагIа
Оахарганаькъан ЧхьагIа.jpg
Ваь ди 10 Села 1850(1850-05-10)
Ваь моттиг Фуртоуг, Тийрка область, Россе импери
Кхелха ди 29 Тушол 1914(1914-04-29)
Кхелха моттиг Буро, Россе импери
Паччахьалкхе Россе империFlag of Russia.svg Россе импери
Ӏилман дакъа этнографи
Альма-матер Нежинера лицей
ЦӀихеза ва
укх бахьан
хьалхара гIалгIай Iилманхо, этнограф, краевед

Оа́харгана́ькъан Э́лмарза Чхьа́гIа (эрс: Ахриев Чах Эльмурзиевич) — хьалхара гIалгIай Iилманхо, этнограф, краевед, юрист.

Вахара сурт оттадар[тоаде | тоаде чура]

Ваьв 1850-ча шера села 10-ча дийнахьа Фуртоуге. Да — Оахаргнаькъан Элмарз, ЖӀайрахой шахьара хьалххо. Нана — Хаматхананаькъан хиннай. Элмарза дезале воӀал совгӀа йиъ йоӀ хиннай[1].

1850-1860 шерашка Кавказа тӀеман тӀеххьара этап дӀайоаллача хана духьалоаттараш соцабеш хиннача операце 7 шу даьнна хинна ЧхьагӀа есарал вига́ хиннав. Уж бераш Россе Ӏаьдалага кхедайтар из шахьар, эйла е ваьр Эрсечен мутӀахьа хилара тешал хиннад. КӀаьнк кхыча гӀалгӀай берашца Буро тӀа а воалаваь тӀеман кантонистий школе дӀачувеннав (1857-1862). Россе эскара эпсар хиннача цун даь-вошас Темаркха гӀо дар бахьан долаш Элмарза виӀий хьал кхыча берийчул дикагӀа хиннад, вокхарел чӀоагӀагӀа маьрша хиннав ЧхьагӀа[2]. Ший бераш доацаш хиннача[1] эрсий полковника хьаийцав кӀаьнк кхеве[3].

ДукхагӀа мел болча лоамарой интеллегенташ деша баьгӀача Ставрополя гимназе дешаш хул зӀамига саг. Дукхача гӀалгӀаша Ӏилма ийца моттиг я из: Оахарганаькъан С., Базоркъо А., Далганаькъан А-Г, Бекбузаранаькъан И., Дахкилганаькъан П., Малсаганаькъан К., кхыбараш а.

1860-70 шерашка Россе Имперес къоабалдеш хиннад Даькъастен тархьар а этнографи а тахкар, ерригача Эрсечен Ӏилманхой юкъарлен филиалаш хьаелаш хиннай. Цу шерашка арадийнад кхыча белхашта лард хинна латташ дола Ӏилманхой тохкамаш. ЧхьагӀа эрсий культура дунен юкъе вахарца дика гӀорваьнна хиннав ший хана баьхача наха юкъе[3].

Гимнази яьккхача, лазар бахьан долаш ши шу Даймехка даьккхад (1868-1870 шераш) ЧхьагӀа[2]. Цу юкъа багахбувцамаи этнографени материал гулаяьй, ишта дӀаболабеннаб цун литературни болх.

1871—1873 шерашка цун балхаш кепатехад (Каьлаке арахийцача) «Сборник сведений о кавказских горцах» яхача дешарга тIеи (Буро тIа арахецача) «Терские ведомости» яхача газета тIеи. Тийрка областа тайп-тайпарча шахьарашка зератде аьттув баьннаб цун, масала Эсса чӀоже, Наьсарен шахьаре[2]. Цун балхашка лоаман эйлашкара боккхийча наха даь къамаьлаш да. Царех хӀаравар барайтталагӀча бӀаьшера хиннача гӀалгӀай культура Ӏадатай теш хиларал совгӀа, вурийтталагӀча бӀаьшераех дола даьшкара дувцараш хезá хиннав. Царгара хьа а ийца цо дӀаяздаьд: вахара кеп, оаламаш, мифаш, Ӏадаташ, шира текхамаш, юкъара бокъонаш, ритуалаш, цӀайнаш, гӀалгӀай къаман этногенетикай дувцараш. Цул совгӀа Оахарганаькъан ЧхьагӀас гӀалгӀай Наьртий эпоса элементашта хьалхара сурт оттадаьд, масала, цо техкад ткъестлагӀча бӀаьшера а тӀехьа гӀалгӀаша дикача оагӀорахьа саг белгалвоаккхаш хилча «Нарт санна ва из!» оалаш хинналга[3].

ТӀехьагӀа, цун балхаш юха арахийца хиннад «Ингуши» (ГӀалгӀай) (1996) яхачеи, «Чах Ахриев. Избранное» (Оахарганаькъан ЧхьагӀа. Хержараш) яхачеи дешаргаш тIа. ЧхьагӀа кхолламех, из дийна волча хана, пайда ийбаьб дукхача Кавказ тохкаш болча Ӏилманхоша, археологаша, этнографаша, россе юристаша: Леонтович И. Ф., Далгат К. Башир, Ковалевский М. М. кхычара а. Цунна тӀатовжаш хӀанз а тӀехьа диссертацеш язъю[3].

1870-1874-ча шерашка Нежинерча лицее деша ваьгӀав. Цигара дийша ваьлча, Кавказа къамай бокъо тоае, нийсъе гӀерташ лелабаь болх бахьан долаш Далгнаькъан Эдал-Гири санна («ший лоӀаме волаш») Кавказа дехье дIавахийта́ хиннав из. ГӀозлойче тайп-тайпарча административни органашка болх лелабаьб[3]. Ӏаьдала болх бахьан а цхьан цӀагӀара вокхача чу ваха аха везаш хилар бахьан а Ӏилмани литературайи болх бе аьттув баьннабац цун[2].

1874 шера АьрхIий 16 дийнахьа Оахарганаькъан ЧхьагӀа белха должноста дIатIаваха бокъо йолаш дIаэттав Каьлакерча кхела палате. Цига 8 шера болх баьб цо кандидат а, машара кхелахочун новкъост а, кхела следователь а волаш. 1882 шера Лайчилла 24 дийнахьа Елисаветпольски губерне уездашка паччахьалкхен мулка́ тIахьежа агент хила дIаийцав, 1889 шера АгIой 31 дийнахьа денз болх баьб къаьстта дола амалташ кхоачашду чиновник а волаш. 1897 шера Села 27 дийнахьа денз — Нуха́ра набахтенаш лелаеча ралса директор хиннав. 1900 шера АьрхIий 23 дийнахьа денз Елисаветпольски губерне паччахьалкхен лаьтташтеи мулка́и зIамагIа вола тIахьожар хиннав[2].

Могашал во хилар бахьан долаш ше балхара дӀаваьккхача Буро тӀа цӀавенав 1912 шера Михий 28 дийнахьа. 1914 шера Тушол 29 дийнахьа диабетах веннав[4]. ДӀавеллав ший ваьча юрта Фуртоуге[2].

ДӀахо гӀалгӀай социале-эконимикай вахарцара болх дӀабехьаб Базоркъо Муртуза Мурада, Далганаькъан Эдал-Гире, Тутайнаькъан Албаста, иштта кхыча Ӏилманхоша а[3].

Цун йоӀ Нинас хьаяхачох, ЧхьагӀа чӀоагӀа айхьеи Ӏимерзеи йистхила оамал йолаш вар, дош аргдолаш, веларгволаш. Оахарганаькъана цӀагӀа дукха дешаргаши, газеташи, тептараши гулдаь хиннад. ЧхьагӀа́ дукхагӀа везаш хинна оазархоНекрасов Н. А.[4].

Дезал[тоаде | тоаде чура]

Оахаргнаькъан ЧхьагӀас саг йоалаяь хиннай — Базоркъо Мочкхий йоӀ — Аза. Цар шинне 5 дезалхо хиннав — 3 воӀи 2 йоӀи[4]:

  • Рашид-Бек (1895—1942) — Даькъастен къамашта юкъера хьалхара летчик, Таджикистана хьалхара летчик. ШоллагӀча Дунен тӀема хана Ленинграде веннав.
  • Руслан — милице болх баьб, 1926 шера вийнав.
  • Тамара — кхалнаха юкъера хьалхарча гӀалгӀай дийшача лоамароех хиннай. Хьерхочун болх лелабаьб.
  • Нина

Белгалдаьккхар[тоаде | тоаде чура]

  1. 1,0 1,1 Ахриев Х. Р. Мой дед — Чах Эльмурзиевич Ахриев (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 15 АгIой 2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 15 Тушол 2013.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Семёнов Л. П. Чах Ахриев – Первый ингушский краевед (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 15 АгIой 2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 15 Тушол 2013.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Зейнеп Дзарахова. Чах Ахриев и этнография ингушей (к 160-летию со дня рождения) (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). Сердало (8 Чан-тар 2010). ТIехьара хьажар хиннад 15 АгIой 2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 29 АгIой 2013.
  4. 4,0 4,1 4,2 Ахриева Н. Ч. Воспоминания об отце (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 15 АгIой 2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 15 Тушол 2013.

ТIатовжамаш[тоаде | тоаде чура]