Малсагнаькъан Дахий Дошлакъа

Кечал я укхазара: Википеди
Перейти к навигации Перейти к поиску

Малсагнаькъан Дахий Дошлакъа (Чан-тара 23 1891 шу Дошалкъий-Юрт, Наьсарен округ1966 шу) — гIалгIай йоазонхо ва.

Вахара сурт оттадар[тоаде | тоаде чура]

Ваьв ахархочун дезале. Даькъасте бӀорахой тIом латтача хана цIеча партизаний отрядашка волаш тIом баьб цо, 1919 шера саь-кур бетта Долакха-Юрти Наьсар-Кертеи бахьан деникинцашта духьала тIом беш шозза човнаш а яьй цунна.

ГIалгIай мехка Советий Iаьдал эттача денз 1924 шерага кхаччалца цо болх баьб Наьсарен райисполкоме. Цул тIехьагIа, 1924 шера денз 1930 шерага кхаччалца из деша вьагIав Даькъастен педагогически института эрсий моттеи литератураи Ӏомаду ралсе. Белггала цу хана цо дIаболабаьб Iилма-тохкама болх. Цул совгIа, гӀалгӀай меттала массехк ишколашта лаьрхӀа дола Ӏаморгаш оттадеча дакъа а лаьцад.

1930 шера денз 1934 шерага кхаччалца Лоамарой хьехархой института мотт-харан кафедра ассистент волаш болх бу Дошлакъас, лоархIаме дакъалоац краеведене ГIалгIай Iилма-тохкама института балхаца а.

1934 шера денз 1937 шерага кхаччалца Ростоверча Даькъастен мехка тархьара-лингвистически институте гIалгIай мотт тохкаш болча аспиранташта кулгалдеш хул Дошлакъа.

1940 шера денз 1944 шерага кхаччалца Нохч-ГIалгIай истореи, меттеи, литератураи Iилма-тохкама института линвистически сектора кулгалхо а волаш, боккха Iилмани организаторскии болх дIаболабу цо. Цул совгIа, Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен хьехархой институте "Введение в языкознание", "Эрсийи, нохчийи, гIалгIайи меттаех диалектологе" курсаш а еш.

1944 шера денз 1957 шерага кхаччалца Дошлакъас къахьег ГӀиргизий хьехархой институте эрсий метта кафедра доцент а волаш. Вай ханара эрсий метта курси, гӀиргизий ишколе из хьехара методикеи да цо хьехаш. Цу хана тайп-тайпарча сборникаш тIеи кепатеха арайоал цо язъяь массехк Iилма-методически статья а.

1957-1958 шерашка Дошлакъас болх бу Нохч-ГIалгIай тархьареи, меттеи, литератураи Iилма-тохкама института директор волаш. 1958-1966 шерашка Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен педагогически института меттеи литератураи кафедра доцент волаши, цул тIехьага профессор волаши къахьег цо.

Мальсагнаькъан Дахий Дошлакъа боккха лоархIам беш хиннав вай халкъа фольклор Iомаяра, искусствои литературеи дегIадоаладара, шерра Советий мехкарча къахьегамхошта уж дIадовзийтара. Иштта, 1931 шера Ростове Даькъастен халкъий говзала Олимпиада хиларца дувзаденна "Молот" яхача ростовера газета тIа цо кепатох "ГIалгIайчен къахьегамхой говзал" яха статья. Цул тIехьагIарча шерашка "Революции лоаманхои" яхача краевой журнала тIа "Нохч-ГIалгIай фольклор Iомаелга вIаштIехьадаккхарга", "Нохч-ГIалгIай литературни меттах", "ГIалгIай литература" яха а, иштта кхыйола статьяш а араяьннай цун. 1941 шера Нохч-ГIалгIай кинижкий издательствос къаьстта кинижка долаш арахец ерригача кавказа мотт-хара юкъе эггара хьалхара "Нохч-ГIалгIай диалектологии литературни мотти дегIаахара наькъаш" яха цун монографически болх. Цун кандидатски диссертаци яр из.

Цу шерашка а цул тIехьагIарча хана а Мальсагов Дахий Дошлакъа даьча Iилман тохкамаша кIоарга гучаяьхай нохчийи гIалгIайи меттай фонетикайи, морфологеи, синтаксисеи, лексикеи дукхагIйола белгалонаш.

Мальсагов Дошлакъий говзаме йоазонаш[тоаде | тоаде чура]

1931 шера Ростов-на-Дону яхача пхье хиннача Даькъастен халкъий говзала краевой Олимпиаде Малсагнаькъан Дошлакъаси Малсагнаькъан Оарцхоси цхьана язъяь хинна "Кердача наькъа тIа" яха пьеса ловзайир гIалгIай делегацерча самодеятельни артисташа. Карара-кара тела ЦIе байракх яьккхар цар цу наькъах. ХIанз а тIехьа Грозный гIалий тIарча краеведчески музее йолаш я из.

Цул совгIа, 1934 шера "Iарамхи" яха поэма язйир Дошлакъас, хIаьта цу шера из эрсий меттала яьккхар М. Слободской яхача эрсий поэто.

Говзаме таржамхо хиларца а наха дика вовзаш вар Малсагнаькъан Дахий Дошлакъа. Цо къахьегар бахьан долаш 30-гIа шераш дIадолалуш гIалгIай кинижкаш дешарий шоай меттала Iоеша йиш хилар дуккха а эрсийи советийи литература дик-дикагIа а лоархIамегIа а дола кхолламаш. Царех лархIа деза А.С. Пушкина къаьст-къаьста фаьлгаш, Н.В. Гоголя "Денна синош" яхачеи, М.Ю. Лермонтова "Мцыри" яхачеи поэмаш тIара доакъош, И.К. Крылова къоанолгаш, А.М. Горьке "Лаьчах дола иллии", "ДуӀакхайкоргах дола иллии" (тIехьарчоа М.Ф. Аушевца цхьана дир цо таржам).

Доккха дакъа лаьцад Д.Д. Малсагнаькъанчо нохч-гIалгIай халкъа багахбувцама кхолламаш эрсий меттала йоахача. Белггала дика таржам даь хиннад цо 1931 шера арадаьннача Измайлов Зархмата сборника тIарча лирически иллешта.

Дуккха терко йир Малсагнаькъан Дахий Дошлакъас нохч-гIалгIай багахбувцама памятникаш, къастта нартски эпос дIаязъяраи цунна Iилманца кIоарга тохкам бараи.

Iилманхо а, йоазонхо а, критик а ше хиларга хьежжа, Мальсагов Дахий Дошлакъас дилла а йоккха терко йора гIалгIай совестски литература хьахилараи дIахо йодача хана из сиха дегIаахараи. "ГIалгIай советски литература исторе очеркашта" лаьрхIа Зязиков Бахьаудинаца цхьана цхьа иттех гаргга критико-литературоведчески очеркаш язйир цо 1961 шера. Цига кIоаргга анализ йир цо гIалгIай йоазонхойи оазархойи Озанаькъан Салманеи Ахьмадеи, Янднаькъан Джамалдеи, Осминаькъан Хьмзатеи, Хамхой Ахьмадеи, Хьоашалнаькъан Махьмадеи, иштта кхыбарий а кхолламашта.

Нохч-ГIалгIай АССР халкъа просвещене гIорбаьнна цIихеза болча деятелех цаI вар Мальсагов Дахий Дошлакъа. Дилла ше педагогически балха волашше, дукха педагогаши, Iилманхойи, йоазонхойи цо. Дуккхача школьни учебникийи массехк методически пособийи автор хилар из.

1934 шера Мальсагов Дахий Дошлакъа доцент яха цIи елар. 1941 шера вайньаха мотт тохкаш баьча балха толамца диссертацена защита яьчул тIехьагIа, СССР Iилмай Академе востоковедене института Iилманхой совето цхьа барт а болаш, филологически Iилмай кандидат яха степень елар цунна. 1964 шера профессор хилар цох. ХIаьта 1937 шера денз советски Йоазонхой союза член а вар из.

Дикка боккха лоархIам болаш дакъа льацад Iилманхочо дерригача дунен довзаш дола "Слово о полку Игореве" яха къаьнара-эрсий литература сийлинг Iомадеча а. "Слово о полку Игореве" яхача кхолламца цхьайолча кхетаеш йоацача моттигех" яхача цун Iилман балха лакха мах бир дуккхача цIихезача советий Iилманхоша.

ТIахьожаяргаш[тоаде | тоаде чура]