ГӀалгӀай гуманитарни Ӏилмай Ӏилман-тохкама институт
| Оахаранаькъан ЧхьагӀий цӀерагӀа йола ГӀалгӀай гуманитарни Ӏилмай Ӏилман-тохкама институт | |
|---|---|
| Файл:Логотип Ингушского научно-исследовательского института гуманитарных наук.png | |
| ЦӀай | Магас |
| Организацен тайпа | Ӏилман организаци |
| Кулгалхой | |
| Директор | Оздой Аьдалгире Джамбулат |
| Хьакхоллар | |
| Хьакхелла таьрахь | 04.12.1926 |
| ingnii.ru | |
Оахарганаькъан ЧхьагӀий цӀерагӀа йола ГӀалгӀай гуманитарни Ӏилмай Ӏилман-тохкама институт (эрс: Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук имени Чаха Ахриева) — ГӀалгӀай Мехка паччахьалкхен Ӏилман организаци. Кхеллай 1926 шера оагӀой бетта 4-ча дийнахьа.
Тархьар
[тоаде | тоаде чура]ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институто ший ГӀалгӀай мохктохкама Ӏилман-тохкама институтагара йоагӀаш я йоах Буро тӀара[1][2], из ше хьаяьй 1926-ча шера оагӀой бетта 5-ча дийнахьа Къулбаседа Кавказерча Мохктохкама институтах. Институт а ГӀалгӀайчен музей а Ӏеш хиннай Мезея урамга тӀа латтача Константинова училище. 1928—1929-ча шерашка ГӀалгӀай лоам, Тийрка чӀожера денз, оахкамаш деш а гӀалгӀай товшхал тохкаш а хиннаб института болхлой, цига хиннача экспедицешка гӀолла И .П. Щеблыкинс «Лоаман ГӀалгӀайче йола никъ хьехарг» (эрс: Путеводитель по Горной Ингушетии) арахийцад. 1934-ча шерага кхаччалца хиннача хана юкъа́ институто «ГӀалгӀай НИИ хоамаш» яхача гуллама 4 номер арахийцай[1].
1934-ча шера ГӀалгӀай автономе область Нохчий автономе областах[эрс.] дӀате́ха́ча ха́на Нохчий Ӏилман-тохкама институца вӀашагӀ а те́ха, Нохч-ГӀалгӀай тархьареи, меттеи, литературеи Ӏилман-тохкама институт хьаяьй, тӀаккха Шолжа-ГӀалий тӀа Ӏочуйихьай из[1][2]. ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама института фондаш, ший 7000 том кинашка дола Ӏилман библиотека а тӀехьа, Буро тӀа йиса́ хиннай — цудухьа институт ше хьалъе́на хинна яле а, 1940-ча шерага кхаччалца музей е укхазахьа а е цигахьа а аьнна а йоацаш, Шолжа-ГӀалий тӀа Ӏояхьийта ца тугаш лаьттай, 1936-ча шера кӀимарса бетта 4-ча дийнахьа областной хӀама кхоачашдеча комитето кхетаче яьча «Нохч-ГӀалгӀай областа музеяш цхьан тохарахи, музеяй Ӏе́че́нехи» ((эрс: «О слиянии музеев Чечено-Ингушской области и о помещении для музеев») хаттар оттадаь хиннадолашше[1].
1992-ча шера къаьстта йола ГӀалгӀай Республика юхаметтаоттаяьй, цудухьа 1993-ча шера маьтсела 27-ча дийнахьа къаьстта йола Гуманитарнии прикладнойи Ӏилмай Ӏилма-тохкама институт хьаьяй. 1994-ча шера тушола бетта 31-ча дийнахьа институт дӀаяьккхай, тӀаккха бутт баьлча, маьтсела бетта 6-ча дийнахьа, ГӀалгӀай гуманитарни Ӏилмай Ӏилман-тохкама институт хьаяьй[1][3]. Институт цу шерашка ГӀалгӀай паччахьалкхен университета гӀишлон чу хиннай Ӏеш Сипсой-ГӀалий тӀа, тӀаккха 1997-ча шера денза — Наьсаре[4].
Хьалхарча шерашка институто юха а сувцаш бо́ра болх[3]. Из къайла́ лаьттай 1994-ча шера тушола бетта 30-ча денгара маьтсела 6-ча денга кхаччалцеи, 1998—2000-ча шерашкеи — НИИ баьрел[эрс.] цу хана ГӀалгӀай Мехка паччахьалкхен архива́ дӀатӀадилла́ хиннад[1]. Цкъарчоа НИИ болх беш хиннараш фольклореи, гӀалгӀай меттеи, литературеи, тархьареи отделаш хиннай, тӀехьагӀа цар дукхал хувцалуш хиннай[2][1].
2001-ча шера ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама института́ гӀалгӀай этнограф хиннача Оахаранаькъан Элмарзий ЧхьагӀий цӀи еннай[3]. 2001-ча институт ГӀалгӀай паччахьалкхен университета филологе факультете хиннай Ӏеш, хӀаьта 2014-ча шера лаьрххӀа шийна етта́ча гӀишлон чу чуяхай из керда хьалъяьча Магасе[4].
Лоаттам
[тоаде | тоаде чура]Институт латташ я пхе отделах:
- ГӀалгӀайчен тархьара отдел, тархьара-товшхала тӀехьален сектор а йолаш;
- ГӀалгӀай метта отдел;
- ГӀалгӀай фольклореи литературеи отдел;
- Социально-политически тохкамий отдел;
- ГӀалгӀай этнологе отдел[5].
2016-ча шера хиннача хьалах ГӀалгӀай Ӏилман-тохкама институте болх беш 37 болхло хиннав, царех 7 Ӏилмай доктори, 16 Ӏилмай кандидат а волаш[2].
Хьалха латтараш
[тоаде | тоаде чура]- 1993—1993: Чахкенаькъан Жабраил[эрс.][4]
- 1993—1994: Х. А. Акиев[3]
- 1994—1997: Мужахой Бахьаудина Макшарип[3]
- 1997—1998: МутаӀаланаькъан Хьажбикара Темарлан[эрс.][3]
- 2001—2004: Куркъанаькъан Беслана Ахьмад[4]
- 2004—2013: Дахкилганаькъан Ӏадрахьмана ИбрахӀим[4]
- 2013—2014: ТӀонганаькъан Батыра Бахьаудин[4]
- 2014—2014: Зараханаькъан Мухьмад-ТӀахӀира Зейнап[4]
- 2014—2023: БӀарахой Мустафай Нина[4]
- 2023—2024: Харсенаькъан Мухьмад-Гире Борис[6]
- 2024—Ло:Н.в.: Оздой Аьдалгире Жамбулат[эрс.][7]
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 НИИ.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Якуб Патиев. Ингушский научно-исследовательский институт. Сердало (21 маьтсела 2016).
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Агиева, 2016, оа. 87.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 Агиева, 2016, оа. 88.
- ↑ Историческая справка (эрс.). Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук.
- ↑ Владимир Назаров. Директор НИИ Ингушетии ушла с должности после девятилетней деятельности (эрс.). Magas.Sm.News (13 оагӀой 2023).
- ↑ Хусейн Плиев. Директором НИИ Ингушетии стал экс-руководитель администрации Главы и правительства региона. Ингушетия (19 тов 2024).
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Агиева Л. Т. Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч.Э. Ахриева. 90 лет. — Ростов-на-Дону: ИнгНИИ, 2016. — 144 с. — ISBN 978-5-98864-090-5.
- Агиева Л. Т. История становления и развития Ингушского научно-исследовательского института: Владикавказ (1926) — Магас (2021) // Культура и история народов Кавказа: вчера, сегодня, завтра : Материалы Международной научной конференции, посвященной 95-летию создания Ингушского научно-исследовательского института гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева, Магас, 12–13 октября 2021 года. — Магас: КЕП, 2021. — С. 7—38.
- Агиева Л. Т. Этапы становления и развития ингушского научно-исследовательского института: от прошлого к современности // Вестник Ингушского научно-исследовательского института гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева. — 2024. — № 1. — С. 4—15.
ТӀатовжамаш
[тоаде | тоаде чура]- Института керттера мазаоагӀув. Тархьара справка
- ingnii.ru — ИнгНИИ керттера мазаоагӀув
 |
|
|---|
