Оахарганаькъан Элмарза ЧхьагIа

Кечал я укхазара: Википеди
(Ахриев Чах Эльмурзиевич яха оагIув укхазахьа хьожаяьй)
Перейти к навигации Перейти к поиску

Оахарганаькъан Элмарза ЧхьагIа
Оахарганаькъан ЧхьагIа.jpg
Ваь ди 10 Села 1850(1850-05-10)
Ваь моттиг Фуртоуг, Тийрка область, Россе импери
Кхелха ди 29 Тушол 1914(1914-04-29) (63 шу)
Кхелха моттиг Буро, Россе импери
Паччахьалкхе Россе империFlag of Russia.svg Россе импери
Iилман дакъа этнографи
Альма-матер Нежинера лицей
ЦӀихезай
укх бахьан
хьалхара гIалгIай Iилманхо, этнограф, краевед

Оа́харгана́ькъан Э́лмарза Чхьа́гIа (эрс: Ахриев Чах Эльмурзиевич) — хьалхара гIалгIай Iилманхо, этнограф, краевед, юрист.

Вахара сурт оттадар[тоаде | тоаде чура]

Ваьв Села 10 дийнахьа 1850 шера Фуртоуге. Да - Оахаргнаькъан Элмарз - ЖӀайрхой шахьара хьалххе. Нана - Хаматханнаькъан я. Элмарза дезале воӀал совгӀа йиъ йоӀ хиннай[1].

1850-1860 шерашка Кавказа тӀеман тӀеххьара этап дӀайоалча хана, духьалоаттараш соцабеш хиннача операце 7 шу даьнна хинна ЧхьагӀа есарал вига хиннав. Уж бераш Россе Ӏаьдалга кхедейттар шахьара тешаме хиларан тешал хиннад. КӀаьнк кхыча гӀалгӀай берашца Буро тӀа а воалаваь тӀеман кантонистий дешале дӀачувеннав (1857-1862). Россе эскара офицер хиннача цун даь-веший Темаркха гӀо бахьан долаш Элмарза виӀий хьал кхыча берийчул дикагӀа хиннад, вокхарел чӀоагӀагӀа кортамукъа хиннав ЧхьагӀа[2]. Ший бераш доацаш хиннача[1] эрсий полковника хьаийцав кӀаьнк кхеве[3].

1862-1868 шерашка дукхагӀа мел бола лоамарой интеллегенташ деша баьгӀача Ставрополя гимназе дешаш хул зӀамига саг. Дукхача гӀалгӀаша Ӏилма ийца моттиг я из: Оахаргнаькъан С., Базоркъо А, Далгнаькъан А-Г, Бекбузарнаькъан И., Дахкилгнаькъан П., Малсагнаькъан К. кхыбараш а.

1860-70 шерашка Россе Имперес Даькъастен тархьаран-этнографен белхий къоабалдеш, россен Ӏилманхой юкъарлен филиалаш хьаелаш хиннай. Цу шерашка духанцара Ӏилманхой тохкамаш арадийнад. ЧхьагӀа эрсий культура дунен юкъе вахарца дика гӀорваьннав.[3].

Гимнази яьккхача, лазар бахьан долаш ши шу Даймехка даьккхад (1868-1870 шераш).[2] Цу юкъа фольклораи этнографени материал гувлаярца ший литературай [[дер]ан бух биллаб цо.

1871—1873 шерашка цун белхашта кепа техад «Сборник сведений о кавказских горцах» (Каьлаке) яхачеи «Терские ведомости» (Буро) газете. Тийрка области тайп-тайпара шахьарашка зератде сьттув баьннаб цун, царех:Эсса чӀожеи Наьсарен шахьари.[2]. Цун белхашка лоаман эйлай хьалххеша даь къамаьлаш да дукхагӀа. Царех хӀаравар барайтталагӀча бӀаьшерай хиннача гӀалгӀай культура Ӏадатай теш хиларал совгӀа, вурийтталагӀча бӀаьшераех дола даьшкара дувцараш хезá ва. Царгара хьа а ийца цо дӀаяздаьд: вахара кеп, оаламаш, мифаш, Ӏадаташ, шира текхамаши, юкъара бокъонаш, ритуалаш, цӀайнаш, гӀалгӀай къаман этногенетикай дувцараш. Цул совгӀа Оахаргнаькъан ЧхьагӀас хьалхара сурт оттадаьд гӀалгӀай Нартий эпоса элементашта, масала, цо оттадаьд ткъестлагӀча бӀаьшера тӀехьа гӀалгӀаша дикача оагӀорахьа саг белгалвоаккхаш хилча "Нарт санна ва из!" я́хá хилар.[3].

ТӀехьагӀа, цун белхий юха арахийца хиннад "Ингуши"(ГӀалгӀай) (1996) яхачеи, «Чах Ахриев. Избранное» (Оахаргнаькъан ЧхьагӀа. Хержараш) яхача кинижкашка. ЧхьагӀа кхолламашкара из дийна волча хана дукхача Ӏилманхоша-кавказайовзачаша, археологаша, этнографаша, россий юристаш: Леонтович И. Ф., Далгат К. Башир, Ковалевский М.М. кхыбараш а. Цунна тӀатовжаш хӀанз а тӀехьа диссертацеш язъю.[3].

1870-1874 Нежиний лицее деша ваьгӀав. Цигара ваьлча ГӀозлойче административни кулгалхо а волаш болх лелабаьб («лоӀаме эккхавьаваьр» аьнна хьал долаш ГӀозлойче мехках ваьккха хиннав из, цо Кавказа къамай бокъо тоае, нийсае гӀерташ лелабаь болх бахьан долаш, Далгнаькъан Эдал-Гири санна)[3]. Дукха ха йоаю Ӏаьдала болх бахьани цхьан цӀагӀара вокхача чу ваха аха везаш хилар бахьани Ӏилмани литературайи болх бе аьттув баьннабац цун.[2].


16 октября 1874 года Чах Ахриев назначен кандидатом на служебные должности при Тифлисской судебной палате и в течение 8 лет работал кандидатом на служебную должность, помощником мирового судьи и судебным следователем. 24 ноября 1882 года назначен агентом для заведывания государственными имуществами в уездах Елисаветпольской губернии, а с 31 января 1889 года работал чиновником особых поручений для надзора за населёнными землями и оброчными статьями. С 27 мая 1897 года — директор Нухинского отделения попечительного о тюрьмах комитета. С 23 октября 1900 года работал младшим надзирателем за казёнными землями и оброчными статьями Елисаветпольской губернии[2].

1912 шера 28 сентябрь бетта магар во хилар бахьан долаш балхара дӀаваьккхача Буро тӀа цӀавенав. 1914 шера Тушол 29 дийнахьа диабетах веннав.[4]. ДӀавеллав ший ваьча юрта Фуртоуге[2].

ДӀахо гӀалгӀай социале-эконимикай вахарцара болх дӀабехьаб Базоркъо Муртуза Мурада, Далгнаькъан Эдал-Гире,Тутанаькъан Албаста а кхыча Ӏилманхоша а.[3]

Цун йоӀ Нинас хьаяхачох, ЧхьагӀа чӀоагӀа айхьеи Ӏимерза йистхила оамал йолаши вар, дош аргдолаш, веларгволаш. Оахаргнаькъана цӀагӀа дукха кинижкаши, газеташи, тептараши гувладаь хиннад. ДукхагӀа везаш хинна оазархо - Н. А. Некрасов[4].

Белгалдаьккхар[тоаде | тоаде чура]

  1. 1,0 1,1 Ахриев Х. Р. Мой дед — Чах Эльмурзиевич Ахриев (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 15 АгIой 2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 15 Тушол 2013.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Семёнов Л. П. Чах Ахриев – Первый ингушский краевед (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). ТIехьара хьажар хиннад 15 АгIой 2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 15 Тушол 2013.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Зейнеп Дзарахова. Чах Ахриев и этнография ингушей (к 160-летию со дня рождения) (тIакхача вIаштехьа доаца тIатовжам — тархьар). Сердало (8 Чан-тар 2010). ТIехьара хьажар хиннад 15 АгIой 2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 29 АгIой 2013.
  4. 4,0 4,1 Дешаш белгалдахара гӀалат Неверный тег <ref>; для сносок Ахриева не указан текст

ТIатовжамаш[тоаде | тоаде чура]