Хий

Кечал я укхазара: Википеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Хий
Лаьттан тӀехен 71 % хиво дӀалаьцай

Хий (да) (водорода оксид) (эрс: Вода́, ингал: Water) — Н2O химе формула йола органикай боаца бинарни хоттам. Хин молекула водорода шин зирхатахи кислорода цхьан зирхатахи латт. Уж шоайла хетта я ковалентни бувзамца. ЛерттIача хьа́ле́ хилча хий коача да, бос а боацаш (дукха сома ца хилча), хьадж а, чам а боацаш.

Онда хьал долча хих ша оал (шан кристаллаша лоа е йис кхолла мег), газа хьисапе долча хана хих «хин » оал[1][2]. Лаьттан дозала 0,05 % гаргга хих латташ да[3].

Лаьттан тIехен 71 % хиша дӀалаьцай (оакафордаши, фордаши, Iамаши, дода хиши, бутув шанаши) — 361,13 млн км2[4][5]. Лаьтта тIа хин 96,5 % гаргга оакафордашка да, 1,7 % дунен хин ламагӀараш лаьттан кIалхара хиш да, кхы а 1,7 % — бутув шанаши шан кийнаши; доккха доаца дакъа додача хишка да, иштта Iамашкеи ушалашкеи. 0,001 % морхашка гуллу[6][7]. Лаьттан тӀара хин доккхагIдола дакъа дир да, юртбоахама пайдан дац. Тезача хин дакъа 2,5 % гаргга да, белгалдаккха деза цу дерригача хин 98,8 % шана тархенашкеи лаьттан кӀаларча хишкеи долга. Дерригача тезача хин 0,3 % кӀезигагӀа додача хишкеи Ӏамашкеи тӀехар-Ӏанара чуи да, цул кӀезигагӀа (0,003 %) дийнача организмашка да[6].

Дика чӀоагӀа полярни растворитель да хий. Ӏалама чу массахана ийна хул тухашцеи газашцеи.

Лаьттан тӀа вахар хилара: дийнача организмай химе лоаттама а, Ӏалама лоаттама а, хаоттама а, белггалча бехкамаех бехкам ба хий хилар. Лаьттан букъа тӀа мел долча са доаллача хӀамашта эггара чӀоагӀагӀа эшаш дар хий да[8].

Дош легадар[тоаде | тоаде чура]

  • хий (да)
  • хиш (да)


  • Мичахьа? Хила/хи чу
  • Мичахьара? Хилара/Хи чура
Дожар Цхьоален таьрахь Дукхален таьрахь
ЦIера д. (мала? фу?) хий хиш
Доала д. (хьан? сен?) хин ?
Лура д. (хьанна? сенна?) хинна хишта
Дера д. (хьан? сево?) хиво хиша
Кечала д. (хьанца? сенца?) хица хинашца
Хотталура д. (хьанах? сенах?) хих ?
Меттига д. (хьанга? сенга?) хига хишка
Дустара д. (хьанал? сенал?) хил ?

Белгалдаккхар[тоаде | тоаде чура]

  1. Henniker, J. C. (1949). «The Depth of the Surface Zone of a Liquid». Reviews of Modern Physics (Reviews of Modern Physics) 21 (2): 322–341. DOI:10.1103/RevModPhys.21.322.
  2. Pollack, Gerald. Water Science. University of Washington, Pollack Laboratory. — «Water has three phases – gas, liquid, and solid; but recent findings from our laboratory imply the presence of a surprisingly extensive fourth phase that occurs at interfaces.»  ТIехьара хьажар хиннад 5 Саькур 2011. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 15 Саькур 2013.
  3. Моря принесены на Землю из космоса?
  4. CIA- The world fact book. Central Intelligence Agency. ТIехьара хьажар хиннад 20 Чантар 2008.
  5. Marine Science: An Illustrated Guide to Science
  6. 6,0 6,1 Gleick, P.H. Water in Crisis: A Guide to the World's Freshwater Resources. — Oxford University Press, 1993.
  7. Water Vapor in the Climate System (ингл.). American Geophysical Union. ТIехьара хьажар хиннад 13 Саькур 2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 15 Саькур 2013.
  8. United Nations. Un.org (22 Муттхьал 2005). ТIехьара хьажар хиннад 25 Баьцамеа 2010. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура 15 Саькур 2013.