Чулоацамага гӀó

ГӀалгӀай мотт

Википеди материал
(«Г1алг1ай мотт» яхачунгара дӀасалостам ба)
ГӀалгӀай мотт
Ший цӀи (эрс: ингушский язык)
Паччахьалкхенаш Эрсече, Казахехье
Регионаш ГӀалгӀайче, ХӀирийче, кхыяраш
Керттера статус

Ло:Tree list
Урхалду организаци Оахаранаькъан ЧхьагӀий цӀерагӀа ГӀалгӀай гуманитарни Ӏилмай Ӏилман-тохкама институт[1]
Мотт лебечара дукхал  Россе Федераци: 501 544 (2021) (спорно)
Статус мела[2]
Классификаци
ОагӀат Евразе метташ

Ло:Tree list

Ло:Tree list/end
Йоазув кириллий (1938-ча шерага кхаччалца — латиний)
Меттай кодаш
ГОСТ 7.75–97 инг 205
ISO 639-1 —
ISO 639-2 inh
ISO 639-3 inh
WALS ing
Atlas of the World’s Languages in Danger 1068
Ethnologue inh
IETF inh
Glottolog ingu1240
Википеди укх меттала

ГӀалгӀай мотт, е нана мотт, иштта наьна мотт (эрс: ингушский язык) — нахско-селий дезала юкъе бодаш бола гӀалгӀай къаман мотт. Даькъасте ба лебеш, дукхагӀа ГӀалгӀайчеи ХӀирийчен ГӀалме шахьареи.

Цул совгӀа гӀалгӀай мотт ба Казахехьа, иштта нагг-наггахьа Туркий Мехка а, кхыдолча Гаргарча Малхбоален мехкашка а.

ГӀалгӀай Республике гӀалгӀай мотт паччахьалкхен мотт ба.

МоцагӀа, гӀалгӀаша шоайла гӀалгӀай мотт шаьра бувцача хана, боккхийча наха оалаш дешаш дар:

  • «На́на мотт — дунен кор»;
  • «На́на мотт — Даьла совгӀат»;
  • «ГӀалгӀай мотт — меттай мотт».

ГӀалгӀаша шоай меттах йоаккха цӀи, гӏалгӏай мотт [ʁəlʁɑj mot], гӀалгӀай цӀераца ювзаенна[3][4][5].

ГӀалгӀаша иштта къамаьл деча хана вай мотт а вай наьха мотт а оал цох, цу шоллагӀчунца ловш хийла гӀалгӀай бар а нохчийбар а хул[3][6].

Эрсий меттала йоаккхаш йола цӀи, ингушский язык, ингуш- яха овла болаш я, гӀалгӀай къамах йоаккхача цӀера тӀара ба из, ше Онгушт (Ангушта) цӀера тӀара йоагӀаш. Из овла эрсий меттала XVII-ча бӀаьшера денз лелабеш ба эрсаштеи гӀалгӀаштеи юкъе хьинаре бувзамаш хила дола ма деллинге[3][4].

Классификаци

[тоаде | тоаде чура]

ГӀалгӀайи нохчийи меттах вайнаьха тоаба хул нахско-селий дезала нахски ткъовронна чу а йодаш[7]. ГӀалгӀайи нохчийи метташ къаьстта ши мотт лоархӀаш ба[7][6][8].

Тайп-тайпарча Ӏилманхоша хьаяхачох, гӀалгӀайи нохчийи метташ эргаш дале а, шоайла къамаьл деча хана дӀахьакхетадеш хул шинна а къаман наьха къамаьл[9][10][11][12].

Нохчий метта арарча аьккхийи галай чӀожеи диалекташа нохчийчоаи гӀалгӀайчоаи юкъера моттиг дӀалоац, тайп-тайпарча меттай белгалонашка йийхкача[10], иштта нохчий лоамарой диалекташ цхьайолча аспекташка диллача, гӀалгӀай метта тара а я[6].

Лексикографи

[тоаде | тоаде чура]

ГӀалгӀай мотт тохкаш, йоазув эттачул тӀехьагӀа, дукха хаттараш доашхаш, новкъостал деш хиннай Буро тӀа 1926-ча шера хьайийла йола ГӀалгӀай хьалхара Ӏилман-тохкама институт. Лоамарой халкъан дешара практикан институте курсаш яьхай гӀалгӀай мотт хьеха кийчбаьча хьехархоша. ГӀалгӀай метта лексикографех болх дӀаболабаьр ва Малсаганаькъан Зоврбик. 1925-ча шера цо арахийцад ГӀалгӀай метта грамматика шийца хьалхара гӀалгӀай-эрсий дошлорг долаш. Цу тӀа хиннад 2010 дош, иштта цунна юкъеяхай 118 этноними, антропоними, топоними. ДӀахо ара мел хийцача лексикографе балхашта лард хиннай П. К. Услареи Малсаганаькъан Зоврбикеи арахийца дошлоргаш. 1920—1940 шерашка арадаьннад Ужаханаькъан Мухьмада, Малсаганаькъан И., Малсаганаькъан М. арахийца дошлоргаш. 1942-ча шера Оздой И. арадаьккхад гӀалгӀай хьалхара орфографически дошлорг, 5680 дош юкъедолаш. Эггара хьалха эрсий-гӀалгӀай дошлорг арадаьккхар ва Малсаганаькъан И. Цу дошлорго чулаьцад 6989 дош. 1930-ча шерашка эттай гӀалгӀай терминологи. 1933-ча шера араяьннай ГӀалгӀай терминологе гуллама ши номер: цхьа номер 1933-ча шера маьтсела беттеи, шоллагӀйола номер цу шера аьтинга беттеи. Хьалхарча гуллама юкъеяхай Жамботанаькъан И. гулаяь 331 математикан термин, шоллагӀча гуллама юкъе Малсаганаькъан Дошлакъас гулъяь делопроизводствон терминаш хиннай, иштта Овшанаькъан Мухьмада гулъяь физикан географех йола терминаши. 1961-ча шера Оздой И. А. Чокаев К. З. арахийцад лоаца эрсий-нохч-гӀалгӀай юкъара-политически терминай дошлорг-хоамашка. 1960-ча шера а дешаш тохкаш иштта дукха балхаш даьд[13].

ГӀалгӀай мотт гӀалгӀаша лебеш бола мотт хиларга хьежжа, ГӀалгӀайчеи цунна йисте дадача лаьтташкеи бувцаш ба из[3], цу лаьттаех да ХӀирийче уллача ГӀалме шахьара доазув[14]. ЗӀилбухехьа гӀалгӀай метта ареал гуржийчунца доазув долаш я, малхбузехьа — хӀирийчунца, малхбоалехьа — нохчийчунца. ГӀинбухехьа цунна хьатӀая́даш я гӀаьбартий-черсийи, ноагӀойи, гӀумкийи меттай ареалаш, XVI-ча бӀаьшера денз эрсийчун а[3].

1989-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох, РСФСР-е гӀалгӀай мотт ховш 212 000 саг хиннав, царех 164 000 саг Нохч-ГӀалгӀай АССР-е хиннав, 32 000 саг — ХӀирий АССР-е[15]. 2002-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох, Эрсече из ховш 405 000 гаргга саг хиннав, царех 358 000 ГӀалгӀайче хиннав, вож 21 000 — ХӀирийче[15]. 2010-ча шера дӀаязбаьчох, Эрсече 444 000 саг хиннав гӀалгӀай мотт бувцаш[16]; 2020—2021-ча шера — 501 544 человек[17].

ГӀалгӀай алапат

[тоаде | тоаде чура]

XX-гӀа бӀаьшу долалуча хана гӀалгӀай метта йоазув Ӏарбийчунца хиннад. Ардара бетта революци хилча, Малсаганаькъан Кураза Зоврбика хьалха а латташ латиний йоазон ларда тӀа йоазув эттад 1923—1928-ча шерашка массехказза из хувца а хувцаш, тӀаккха 1928—1938-ча шерашка юкъара нохч-гӀалгӀай алапат хиннад из.

1928-ча шерара гӀалгӀай алапат[18]: A a, Æ æ, Ä ä, B b, C c, Č č, D d, E e, F f, G g, H h, Ꜧ ꜧ, I i, J j, K k, L l, M m, N n, Ņ ņ, O o, Ö ö, P p, Q q, R r, S s, Š š, T t, U u, Ü ü, V v, X x, X́ x́, Y y, Z z, Ž ž, Ch ch, Čh čh, Gh gh, Kh kh, Ph ph, Qh qh, Th th.

1938-ча шера гӀалгӀай метта алапат кириллий йоазона тӀа даьккхад.

ХӀанзара гӀалгӀай алапат[19]:

А а Аь аь Б б В в Г г ГӀ гӏ Д д Е е
Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Кх кх Къ къ
КӀ кӏ Л л М м Н н О о П п ПӀ пӏ Р р
С с Т т ТӀ тӏ У у Ф ф Х х Хь хь ХӀ хӏ
Ц ц ЦӀ цӏ Ч ч ЧӀ чӏ Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы
Ь ь Э э Ю ю Я я Яь яь Ӏ I

ГӀалгӀай дешаш овланга дийхкача, цаӀаш хьалха денз хьадоагӀа гӀалгӀай дешаш да, вожаш тӀаийдаь да. Хьалха денз хиннарех лоархӀ массадолча нахски къамашта юкъара дола дешаш, масала, корта, букъ, нах, даха, дика, иштта кхыдараш а, цул совгӀа духхьала гӀалгӀай мара доаца дешаш а да, масала, хьоар, чӀега, нӀана, иштта кхыдараш а[20]

Ардара бетта революци хиллалца гӀалгӀай метта тӀаийдеш дола дешаш дукхагӀча даькъе эрсийи, гӀумкийи, гуржийи, хӀирийи, фаьрсийи, Ӏарбийи дешаш хиннад. Уж дерригаш а багах дӀадеча къамаьлаца хьаэцаш хиннад дукхагӀа мел йолча хана.

Эрсий метта тӀара багах хьаийца дешаш гӀалгӀай меттала хувца а луш эттад: пувдар < «пудра»; кийла < «кило»; эпсар < «офицер», иштта дӀахо. ТӀехьагӀа советий Ӏаьдал эттачул тӀехьагӀа гӀалгӀай метто тӀаийдаь эрсий дешаш политикацеи Ӏилманца-техникацеи дувзаденна хиннад, чудоахача хана шоаш долчча тайпара чудоахаш а хиннад уж[20].

ГӀалгӀай меттала хоам боаржабу гӀирсаш

[тоаде | тоаде чура]
ГӀалгӀай меттала дӀаяздаь дола «бегаш зоахалол» яха шира Ӏаьдал, XX-ча бӀаьшера юхьиг
  • Телевидении радиои
  1. «Ангушт» радио
  2. Къаман телерадиокомпани «Магас»
  3. ПТРК ГӀалгӀайче
  • Газеташ
  1. «Сердало» (мехка газет, 1923-ча шера денз)
  2. «Ачалкхен колхозхо» (Ачалукский колхозник, Ачалкхен шахьар, 1941 шу)
  3. «Байракх» (Знамя, Первомайски шахьар, 1958—1960 шераш)
  4. «Къахьегама байракх» (Знамя труда, Шолжа территориальни колхоза-совхоза урхале, 1962—1963 шераш)
  5. «Ленина байракх» (Ленинское знамя, Наьсарен шахьар, 1958 шу)
  6. «Наьсарен колхозхо» (Назрановский колхозник, Наьсарен шахьар, 1939—1943 шераш)
  • Журналаш
  1. «СелаӀад» («Радуга», бетт-бетта арадувл, берий, 1986-ча шера денз)
  2. «Молодёжь Ингушетии» (2002 шу)
  3. «Даймохк», кӀир-кӀира ГӀалме шахьаре арадувл (2006-ча шера денз).
  4. Литературан ГӀалгӀайче

ГӀалгӀай википеди

[тоаде чура]

Карарча хана болх беш я гӀалгӀай меттала Википеди (вешта аьлча: «ГӀалгӀай википеди»), хьалхара тоадар цу чу даь хиннад 2018 шера[21]. Тахан 2026 шера АгӀой 18 дийнахьа, (UTC ханах) 13:12-га диллача, раздела чу 1960 статья я (хӀаьта еррига 10 268 оагӀув я); раздела чу дӀаязвеннав 2916 доакъашхо, царех шиъ ва администратора статус йолаш; 25 доакъашхочо цхьа хувцам мукъагӀа баьб тӀехьарча 30 дийнахьа; раздел хьайийлача хана денз 49 020 хувцам баьб[22].

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
  1. ↑ Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук имени Чаха Ахриева (эрс.). ingnii.ru.
  2. ↑ NESCO Atlas of the World's Languages in Danger (ингл.).
  3. 1 2 3 4 5 Nichols, 2011, оа. 1.
  4. 1 2 Куркиев, 2005, оа. 5.
  5. ↑ Ethnologue.
  6. 1 2 3 Alan S. Kaye. Morphologies of Asia and Africa (ингл.). — Indiana: Eisenbrauns, 2007. — Vol. 1. — P. 1173. — ISBN 9781575061092.
    «Горные диалекты в некоторых важных отношениях морфологически более сложны. Поскольку горные диалекты чеченского языка описаны плохо, ингушский язык является горным и в соответствующих отношениях очень похож на горные чеченские диалекты, хотя ингушский язык не является диалектом чеченского, а является отдельным языком.»
    Долчча тайпара йоазув (ингл.)
    Highland dialects are morphologically more elaborate in some important respects. Since the highland dialects of Chechen are poorly described, Ingush, which is a highland language and in the relevant respects very similar to the highland Chechen dialects, though Ingush is not a dialect of Chechen but a separate language.
  7. 1 2 Nichols, 2011, оа. 3.
  8. ↑ Дешериев, 1959, оа. 3: «Аккинская речь и ингушский язык не соотносимы с диалектами чеченского языка. Ингушский и чеченский языки, несмотря на их большую близость, соотносимы между собой как лингвистические единицы, имеющие определенное сходство и различие.».
  9. ↑ Дешериев, 1967, оа. 184: «Ингушский и чеченский язык так близки между собой, что носители их более или менее хорошо понимают друг друга.».
  10. 1 2 Дешериев, 1963, оа. 84–85.
  11. ↑ Мальсагов, 1941, оа. 20: «О близости чеченской и ингушской речи, вслед за Усларом повторяют и другие исследователи. 3. К. Мальсагов утверждает: «Чеченское и ингушское наречия отличаются одно от другого довольно значительно, однако, не настолько, чтобы чеченцы и ингуши не могли понять друг друга без предварительной подготовки». Еще более определенно пишет проф. Н. Ф. Яковлев: «Чеченец и ингуш без всяких затруднений понимают друг друга. Такую близость мы видим и в других проявлениях национальной культуры чеченцев и ингушей».».
  12. ↑ Nichols, 2011, оа. 3: «Ingush and Chechen are distinct languages and not mutually intelligible, but because of widespread passive partial knowledge of standard lowlands Chechen by Ingush they function to some extent as a single speech community».
  13. ↑ Куркиев, 1979.
  14. ↑ Сигаури, 2016, оа. 159: «II.3. Способ расселения этнической общности: На территории Республики Ингушетия — компактный; на территории Республики Северная Осетия-Алания — анклавный (Пригородный район); по субъектам РФ, странам ближнего и дальнего зарубежья — дисперсный. II.4. Традиционная территория проживания: Республика Ингушетия, Пригородный район Республики Северная Осетия-Алания»».
  15. 1 2 Сигаури, 2016, оа. 160.
  16. ↑ Том 4. Национальный состав и владение языками, гражданство. 5. Владение языками населением Российской Федерации (эрс.). Всероссийская перепись населения 2010.
  17. ↑ Том 4. Национальный состав и владение языками. Таблица 4. Владение языками и использование языков населением. Всероссийская перепись населения 2020 года.
  18. ↑ Мальсагов, З. Культурная работа в Чечне и Ингушетии в связи с унификацией алфавитов. Владикавказ, 1928
  19. ↑ ГӀалгӀай-эрсий дошлорг (Ингушско-русский словарь). Нальчик, 2009. ISBN 978-5-88195-965-4
  20. 1 2 Дешериев, Дешериева, 1999, оа. 196.
  21. ↑ ГӀалгӀай википеди: хьалхара тоадар
  22. ↑ ГӀалгӀай википеди: статистика дарий оагӀув

Литература

[тоаде | тоаде чура]

Дошлоргаш

[тоаде | тоаде чура]
  • Бекова А. И., Дударов У. Б., Илиева Ф. М., Мальсагова Л. Д., Тариева Л. У. Ингушско-русский словарь. — Нальчик, 2009.
  • Джамалханов 3. Д., Мациев А. Г., Оздоев И. А. Ингушско-чеченско-русский словарь. — Грозный, 1962.
  • Куркиев А. С. Ингушско-русский словарь. — Магас: «Сердало», 2005. — 544 с. — 5000 экз. — ISBN 5-94452-054-X.
  • Оздоев И. А. Русско-ингушский словарь. — М, 1980.
  • Nichols, Johanna. Ingush-English and English-Ingush dictionary (Ghalghaai-ingalsii, ingalsii-ghalghaai lughat). — London, New York: Routledge Curzon, 2004. — ISBN 0-415-31595-6.

ТӀатожвамаш

[тоаде | тоаде чура]

Ло:Государственные языки России

Хьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=ГӀалгӀай_мотт&oldid=71825»