ГӀалгӀай округ
| ГӀалгӀай округ | |
|---|---|
| Паччахьалкхе |
 Россе импери |
| Губерния | Тийрка область |
| Уездни пхье | Буро |
| Тархьари географии | |
| Хьаяь таьрахь | 1860 |
| Лаьтта | 4109 вераст² [1] |
| Охлой | |
| Охлой | 32 315 (1870)[2] саг |
_1862.png) |
|
ГӀалгӀай округ (я) (эрс: Ингушский округ) — 1860—1870 шерашка хинна йола Россе импере Тийрка областа лаьттан-административни дакъа.
.jpg)
Тархьар
[тоаде | тоаде чура]Хьаьяй 1860-ча шера году. 1860-гӀа шу хилалехьа Къулбаседа Кавказа лоамарой тӀема Ӏаьдала́ мутӀахьа болаш хиннаб — Кавказерча россе чӀоагӀалений зӀанара Аьрдечеи (Къулбаседа-Малхбоалехьара Кавказ) Аьттечеи (Къулбаседа-Малхбузехьара Кавказ). БӀорахой урхале Ставропола губерне мара хиннаяц. Эрсий-кавказхой тӀом чакхбаьнначул тӀехьагӀа Кавказера тӀема урхале дӀаяьккхай. 1860-ча шера Къулбаседа Кавказа деррига лаьтта Ӏодийкъа хиннад Ставропола губерненеи, Къобанеи, Тийркеи, ДаьгӀастени областашта. Тийрка областе 8 округ хиннай: ГӀаьбартийи, ХӀирийи, ГӀалгӀайи, Органи, Нохчийи, Ичкереи, ГӀумкийи.
ГӀалгӀай округа административни юкъ хӀирий округаца цхьана Буро хиннай. ГӀалгӀай округе кхо участок хиннай: Наьсарени, Дола-Ковнеи, Лоамаройи. 1862-ча шера гӀалгӀай округ укх юкъарлонех (шахьарех) латташ хиннай: Наьсархой, Оарстхой, Кхаькхалой, Фаьппий, Аьккхий, Цхьорой[3]. ГӀалгӀайчен шаьрачен доккха дола да́къа Тийрка гӀазкий бӀун кара дӀаденна хиннад цар тӀа гӀазкхий гӀа́лаш йийхка́чул тӀехьагӀа. 1866-ча шера Аьккхийи Мержойи лаьтта ГӀалгӀай округа Лоамарой участках хьа а даьха Орган округа́ доалахьа дӀаденнад[4].
1870-ча шера ГӀалгӀай округ ХӀирийчунцеи гӀазкхий гӀалашца цхьана Бурон округ вӀашагӀъеллай малхбузехьа Урухагара малхбоалехьа Фортага кхоачаш лаьтта а долаш.
1870-ча шера саькура бетта 2-ча дийнахьа ГӀалгӀай округе юртбоахама фермеи ишколеи йилларах йола проект чӀоагӀъяьй[5].
ТӀехьагӀа, 1888-ча шера, Бурон округера Шолжа отдел хьакъоастаяь хиннай — ГӀалгӀай округа хинна лаьтташи Шолжа тӀара Тийрка гӀазкхий бӀун лаьтташи цхьана вӀашагӀ а те́ха́ хьаяь хиннай из[6].
Бахархой
[тоаде | тоаде чура]Округе керттера баьхараш гӀалгӀайи гӀазкхийи хиннаб. 1891-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох эггара дукхагӀа нах баьха моттигаш ераш хиннай:
- Мочкъий-Юрт (эрс: Базоркино) — 4047 жит.
- Экажакъонгий-Юрт (эрс: Экажево) — 3821
- Наьсар-Керте (эрс: Насыркорт) — 3645
- ТӀой-Юрт (эрс: Кантышево) — 2766
- Пхьилекъонгий-Юрт (эрс: Плиево) — 2766
- СурхотӀе (эрс: Сурхохи) — 2271
- Йоккха Ачалкхе (эрс: Верхние Ачалуки) — 1938
- Юкъера Ачалкхе (эрс: Средние Ачалуки) — 1505
- Дабе-Юрт (эрс: Нижние Ачалуки) — 1309
- Дошлакъий-Юрт (эрс: Гамурзиево) — 1582
- Альте-Юрт (эрс: Альтиево) — 1000
- Яндаре (эрс: Яндаре) — 1616
- Буро-КӀале (эрс: Барсуки) — 1595
- Долакха-Юрт (эрс: Далаково) — 1739
- СоагӀапче (эрс: Сагопши) — 2098
- Дола-Ков (эрс: Пседах) — 1402
- Буроче (эрс: Крепость Назрань) — 1200
Административни екъаялар
[тоаде | тоаде чура]Административни 1862-ча шера цкъарчоа округ диъ даькъеи Тийрка гӀазкхий бӀун кара долча Шолжа тӀарча гӀалий лаьтташтеи екъалуш хиннай. 1865 йиъ округ хинначара кхоъ хьаяьй.
- Наьсарен — юкъ Наьсаре яха чӀоагӀале хиннай. 1868-ча шера хиннача хьалах вахаш 17 339 саг хиннав[7]. Цу даькъа юкъе хиннача моттигех я: Мочкъий-Юрт, ТӀой-Юрт, СурхотӀе, Экажакъонгий-Юрт, Наьсар-Керте, Аьлте-Юрт, Дошлакъий-Юрт, Буро-КӀале, Пхьилекъонгий-Юрт, Долакха-Юрт, Йоккха Ачалкхе.
- Дола-Ков — юкъ Дола-Ков хиннад. 1868-ча шера 6812 саг вахаш хиннав. Даькъа юкъе хиннай: СоагӀапче, ГӀайрбика-Юрт, Дола-Ков, Инаркъе, Къаским, МагӀалбик, ГӀизлар, Дабе-Юрт, Юкъера Ачалкхе, Йоккха Ачалкхе.
- Лоамара — юкъ Буро пхье хиннай. 1868-ча шера 5763 саг вахаш хиннав. Даькъа юкъе хиннай: ЖӀайрах, Пхьамат, МохтӀе, Лаьжг, Цхьори, Хамхи, ТӀумагӀе, Хьули, Аьге-Кхала, Бишт, Дошхьакъле, Каьзи, Шоане, Саьлге, Мецхал, Гаракх, Фуртог, Кушт, Къоашке, Морч, Эбане, КӀирбитӀе, Хьарп, Бейни, ОлгатӀе, ЦӀоли, Ний, Пхьалинг, ТӀаргам, Бархане, БӀарах, Лейми, Кхарт, Оздиг, Нилх, Пхьуй, ЦӀорх, Кхаьхк, Эрш (кхала), Эзми, Къоаст, Наькасте, Хаьни, Гадаборша-ЦӀенге, ТӀаьрш, Тори, Хьай, Коли, Маьшхи, ВӀовнашке, Цизди, ГӀул. 1866-ча шера Лоамарча даькъах Аьккхий юкъарлони Мержени юкъарлон цхьан даькъереи нах баха моттигаш хьакъоастаяьй — Ялхара, Аьккха, Велахе, КеретӀе, Галай чӀож, КербӀыче, Орзмикале[таржам де деза], Вауге[таржам де деза] — уж ерригаш Орган округах дӀатехай[8][9].
- Оарстхой дакъа — юкъ Буро пхье хиннай. 1865-ча шера 5201 саг вахаш хиннав. Укх даькъе хиннай Боташ-Юрт, ГӀазана-Юрт, Шин-Аьли-Юрт, Ах-Боарзе, АьрштӀе, ГӀажара-Юрт, БӀумат, Чималх, МергӀастӀе, Берашке, ДаьттагӀе. 1865-ча шера Оарстхой дакъа дӀа а даьккха цун лаьтта Шолжа тӀарча гӀазкхаштеи Нохчий округа́и юкъе гӀолла дӀахьадийкъад[10][11].
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- ↑ Кавказский календарь. Тифлис, 1866. ОТД. 3. С.310
- ↑ РГВИА.Ф.386.ОП.1.Д.2997.Карта земель горского населения
- ↑ Россия. Законы и постановления. Полное собрание законов российской империи собрание второе том 37 отделение первое 1862г. — СПб.,: Тип. 2-го Отд-ния Собств. Е.И.В. Канцелярии, 1865г. — С. 499. — 833 с.
- ↑ Н. Ф. Грабовский. Экономический и домашний быт жителей Горского участка Ингушского округа. С.1. Сборник сведений о кавказских горцах. Выпуск III. Тифлис, 1870
- ↑ Якуб Патиев. События февраля // Сердало. — 2019. — 31 января дийнахьа (№ 13 (12148)). Архиве диллад 22 11 2019. Архиве диллад 2019 шера лайчилла 22 дийнахьа.
- ↑ Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. М. М. Картоев, Магас 2014, С.604
- ↑ Статистические сведения о кавказских горцах, состоящих в военно-народном управлении. ССКГ. вып. 1, Тифлис, 1868, ОТД.VIII: Горская летопись. С. 6-8
- ↑ Грабовский Н. Ф. «Горский участок Ингушского округа в 1865 году» Терские ведомости. Тифлис-1868. № 20
- ↑ Сборник сведений о кавказских горцах. Вып. 3 (эрс.). Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина.
- ↑ М.С.-Г. Албогачиева. Демаркация границ Ингушетии (эрс.). «Кунсткамера».
- ↑ «Ингуши» / отв. ред. М.С.-Г. Албогачиева, А. М. Мартазанов, Л. Т. Соловьева; Институт этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая РАН, М.: «Наука», 2013, С.177