ГӀалгӀай гӀалаш

ГӀа́лгӀай гӀа́ла́ши вӀо́внаши — юкъерча бӀаьшерий гӀалгӀай архитектурай объекташ; духьале яра́ а, хоам-ха дара́ а, зем бара́ а кхерах хьалъетта лакха гӀишлош я уж. Царех цхьаяраш ГӀалгӀайчен Шолжа шахьаре я, хӀаьта дукхагӀъяраш ЖӀайраха шахьаре я. Хьалха Наьсарен шахьаре массехк вӀов хиннай, кхы а дукхагӀа ГӀалме шахьаре а хиннай.

ВӀовнаш йоттарца къаьстта чӀоагӀа дегӀаенай гӀалгӀай архитектура. Ӏилманхоша оттадаьчох цар бувзам ба гӀалгӀай лоам хӀанз йиссача доккхийча кхертӀойх яь, циклопически аьнна цӀи йоахаш йолча гӀишлошца. Царех ширагӀъяраш вай замал хьалха II эзаршера чаккхеи I эзаршереи етта хинналга лоархӀ. Ерригача Кавказе гӀалай культура юхадийнъялар юкъерча бӀаьшерашка нийсденнад, хӀаьта эггара хозагӀа цу культурай феномен белгалъяьнналга лоархӀ лоаман ГӀалгӀайче, литературе «гӀалай мохк» аьнна хьоахаю из. Дукхалага а дикалага а диллача, гӀалаш йоттар эггара чӀоагӀагӀа укхаза дегӀадена хиннад. Цу хӀамо а, иштта кавказерча къамай оаламаша а, из гӀалай культура ший овлашкара юкъара цаӀ хилар хьагойташ долча белгалонаша могадайта цхьаболча Ӏилманхошта хетийта — ГӀинбухерча Кавказе гӀалаш йоттар доладаьраш гӀалгӀай хилар.

Проблем йолаш да гӀалайи вӀовнийи яьнна ха оттаяр а, XIII—XIV бӀаьшерашкара XVI—XVII бӀаьшерашка кхаччалца башха-башха увттаю цар яьнна ха, иштта уж лораяр а. Ха дӀа мел йода йохаш латт уж. Геттара чӀоагӀа зе даь хиннад гӀалгӀай гӀалашта Кавказхой тӀом хиннача ханеи, деррига къам мехках даьккхача ханеи 1944—1957 шерашка: ахаш гӀалаши вӀовнаши йохаяьй йоккхийча топашцеи молхацеи лелха а лелхийташ.

Хьахилари дегӀая́ри

Таргим

ГӀинбухерча Кавказе кхерах яь гӀалай хьисапе гӀишлош йолаш хиннай гӀалгӀай даьшка (къобана фунашка) вай замал хьалха II эзаршера чаккхеи — I эзаршереи хана чухьа.

Хамхи

ГӀалгӀай лоам массехк моттиге циклопически яхаш йола доккхийча кхертӀойх яь гӀишлош йиса́й, масала, ТӀаргаме, Хамхи, Аьгекхала, Дошхьакъле, Кхарта, иштта кхычахьа а. Царех цхьаяраш, кӀирах баьча маркхалах яьраш, XIII—XV бӀаьшерашка хьалъеттай аьнна оттадаьд, хӀаьта вожаш, ширагӀа йола циклопически гӀишлош, маркхал боацаш хьалъеттараш, вай з. хь. II эзаршера 2-гӀча аханегара денз еттай аьнна оттадаьд.

Хьалйотташ яьккхача планах, яьча кладкай техниках, цхьацца кхыдолча бахьанашца а, ГӀалгӀайче циклопически гӀишлош тӀехьагӀа еттача гӀалашца вӀаший юкъара белгалонаш йолаш я. Тохкамхоша белгалдоах юкъерча бӀаьшерашка дегӀаена йола гӀалгӀай гӀалай архитектура бувзам болаш я Юкъерча Кавказе ширача ханашка хиннача кхерах гӀишлош йоттарца.

ГӀишлош йоттар

ГӀалгӀай вӀовна куц да юкъе гӀолла хоадайича. И. П. Щеблыкин яхачо дилла сурт, 1928 шу

Юкъерча бӀаьшерий ГӀалгӀайче эггара дукхагӀа дегӀаденача белхаех хиннад гӀишлош йоттара гӀулакх. Цу гӀулакха юкъе къаьст-къаьстта «специальносташ» а хиннай, масала, кхертӀой лохараш/хьабоаккхараш а, кхераардархой а. Цхьабакъда, эггара чоалханегӀа къаьстта болхговзал эшаш хиннад гӀишлонхочун пхьоал. Цхьа сел чоалхане доаца цӀенош а кхыйола гӀишлош а наха шоаш йотта могаш хинна бале а, чоалхане гӀалаш, къаьстта вӀовнаш хьалйоттар эшаш хиннад «къаьстта болча пхьарий карагӀдоала лакха пхьоарал а, поалхам а, Ӏилма а, техникацара оамалга даьккхар… из хьакъ хиннад дуккха боацача гӀишлонохой-говзанчий». Цу говзанчех гӀалгӀаша «тӀоговзанчий» оалаш хиннад. Цар специализацех хиннад вӀаштаръяь нах чуӀеш йола гӀишлош хьалйоттар, иштта тайп-тайпара маьлхара кашамаши, ердаши, элгацаши. ТӀеххьара шиаш, динца ювзаенна гӀишлош, хьалйоттар алхха хержа болча тӀоговзанчашта тӀадулаш хиннад. Пхьара ишта бола тешам цун доккха сийдар хиннад, цун кулгаговзал а эздел а наха къоабалдар хиннад.

Юкъерча бӀаьшерашка цӀихеза гӀалгӀай тӀоговзанчаш хиннаб:
• Янд (Аьрзера)
• Оахаранаькъан Дуго (Фуртовгара)
• Лаьнанаькъан Даьци (Фуртовгара)
• Чуранаькъан Хазби (Фуртовгара)
• Барханой Баки (Барханера)
• Дударанаькъан Ерда (Хьулера)
• Йовлой Арсмак (Йовлера)
• Хоаной Хинг (Хаьнера)
• Аьлданаькъан Таьт-Боткъа (ТӀаргамара)
• Баркимхой къонгаш (Лакхереи, Юкъереи Лохереи Озиг) — ишта, гӀишлош йоттара пхьоал леладеш бӀарчча тайпаш а хиннад. Царех да, вӀовнаш къаьстта тӀехдика хьалйотташ хинна, Баркимхой.

ГӀалгӀай гӀишлонхой мехка доазал дехьа а бовзаш хиннаб — Нохчийи, ХӀирийи Гуржийи мехкашка. Чоалхане гӀалаш йолаш гӀишлош хьалйотта дӀабехаш хиннаб уж.

Ӏилманхоша белгалдаьхад ГӀалгӀайчеи, Нохчийчеи, ХӀирийчеи, Гуржехьен гӀинбухера шахьараши чулоацача лаьтта ХIV-XVIII бӀаьшерашка къаьстта гӀалгӀаша гӀишлош хьалйоттар хьалхале йолаш хиннад.

ГӀалаш

Нах бахаш йола гӀала — нийса саьнаш дола е нийса биъ са бола кхерах яь гӀишло я, дукхагӀча даькъе шиъ-кхоъ гӀат йолаш, дикка топпар хьакха́ шаьра тхов а болаш. Кхоъ гӀат йолча гӀалий лакхал, юккъера хьаийцача, 10-12 метр хул, ларда боарамаш тайп-тайпара хул: 5×6 а, 10×12 а метр. ГӀалий пенаш кӀезига-кӀезига хьаготталуш урагӀа долх. Цу хӀаманца гӀалгӀай гӀалаш къаьстта чӀоагӀа белггала я.

ГӀала чу юккъе багӀа «ердабӏоагӏа»

Нах бахаш йола гӀала йотташ кхертӀой Ӏодахкар ишта чоалхане хилац вӀов йоттача хана дохкаш мо. Цу шин тайпарча йолча гӀалий баьрелага хьажжа да из. ГӀала йоттар духхьал нах чуӀера духьа йотташ хиларга хьажжа, сихагӀа йотташ хиннай, из бахьан долаш тӀерача куца́ чӀоагӀа терко еш хиннаяц. ГӀалгӀайче гӀалаш дукхагӀа кӀира маркхалаца йотташ хиннай, тӀехьнахьа сома штукатурка еш хиннай ӀажагӀа е кӀай-ӀажагӀа беса, чухьнахьа кладкай овнашта маркхал дӀатӀахьокхаш хиннаб. Из белгало йолаш я лоаман ГӀалгӀайчера гӀишлош: гӀалаши вӀовнаши, ердаши элгацаши, маьлхара кашамаши. Оаламашка дувцачох, кӀира маркхалах дӀатохаш хиннад котама фуаш а, шура а.

ГӀала чу лардага хьаболалуш юккъе оттабеш хиннаб кхерах баь биъсаьна бӀоагӀа — «ердабӏоагӏа» оалаш хиннад цох. Цох дӀа а гӀортабеш бохкаш хиннаб гӀаташта юкъе бадаш бола сома гӀайбаш. «Царна пхорагӀа диткъагӀа бола гӀайбаш бохкаш хиннаб, цхьан дистаца кхертӀойх дӀагӀерта болаш. Цу гӀайбаш тӀа пицхаш йохкаш, царна тӀа топпар булаш хиннаб».

Хьокхаш

Нах бахача гӀалагара вӀовнага дехьайоалача кепах «хьокхаш» е «ах-вӀонаш» оал (эрс: полубоевые башни). Нах бахача гӀалашцеи вӀовнашцеи цар башхало фу я аьлча, гӀалий а вӀовний а йола белгалонаш йолаш я уж. 3-4 гӀат йолаш хьалъйотташ хиннай уж. Бухагахьа хьокхаш нийса биъ са болаш я, хӀаьта майда зӀамагӀа я гӀалий хулачул: 4,5-5 м шерала а, 5-5,5 м йӀоахала. Лакхал — 12-16 м йолаш хул. Цу тайпарча гӀалашка ерданбӀоагӀа хилац, амма вӀовнашка хулаш мо чӀерхаш (машикулеш) хул. Чура тховнаш нах бахача гӀалашка санна ве́да хул, хенех даь. Чувалар а нах бахача гӀалашка санна хул хьалхарча гӀата тӀа. ВӀовнашка мо шоллагӀча гӀатага гӀолла хьокхашка чувоалалга геттара нийлха хул.

ВӀовнаш

ВӀов я Ний

Пхьалинг

ГӀалгӀай гӀишлош йоттара гӀулакх эггара чӀоагӀагӀа дегӀадар дувзаденна да вӀовнаш йоттарца. ВӀов хьисапе гӀишло хьахилар дувзаденна да цкъа хьалха нах чуӀеш йола гӀала дегӀайоалаяь хьокха хьаярцеи, тӀаккха тӀехьагӀа хьокхаш дегӀайоалаеш вӀовнаш хьаярцеи. Ӏилманхоша яхачох вӀовнашта юкъе хьалхагӀа хьахиннай веда тхов бола вӀов, цул тӀехьагӀа лагӀай хьисапе тхов бола вӀов. Уж тӀеххьаръяраш тӀехдикагӀа кеп йолаш я. ХӀаьта а, дикагӀа гӀалаш хьахиннай аьнна вожаш хьалъе соцаяь хиннай аьнна дац, тайп-тайпара кепаш йола гӀалаш хьалъеш хиннай тӀеххьара юкъера бӀаьшерашка кхаччалца.

Веда тхов бола вӀовнаш

Веда тхов бола вӀовнаш 4-5 гӀат йолаш йотташ хиннай. Духьале яр духьа цар тховнаш парапетаца чӀоагӀдеш хиннад е хӀара саьнага говнаш дагӀаш (царга хьисапе урагӀа дагӀа кхерий долаш) тхов беш хиннаб. Цар лакхал тайп-тайпара я 16 метрагара (Мецхал) 25 метрага кхаччалца (Барким). Лакха парапет йолаш веда хьисапе тховнаш долаш вӀовнаш я Фуртовге, Хьарпе, Лаьжге, Фалхане, Шоане, Гадаборш-ЦӀенге, Къесте, иштта кхычахьа а. Говнаш дола вӀовнаш я ГовзтӀа, Мецхале, Гаракха, Бишт, Наькисте, Бисаре, Цхьоре, иштта кхычахьа а.

БаьлгӀане латта тӀаьпа тхов бола XII-ча бӀаьшерара вӀов

Цу тайпара масал долаш я БаьлгӀанера вӀов. Маьтлоама мухале улл БаьлгӀане. Цун вӀов 16 метр лакха я веда болаш говнаш дагӀа тхов а болаш. Цунна юхе 4 гӀала латт. IX—X бӀаьшерий хана еттай уж, амма къаьстта ер вӀов XII бӀаьшера я аьнна оттадаьд Ӏилманхоша.

Чхарашта яь гӀалаш

ГӀалгӀай гӀалашта юкъе цхьаяраш я лакхача чхарашта яь гӀалаш, дукхагӀа гонахье зе аьнна баьрел дола гӀишлош я уж. Царех я, масала: ПхьагӀала баьре хьагӀ, ВӀовнашке.

ГӀалаш йола пхьа «Хьай»

ГӀалгӀай гӀалашца хоамбара система

ГӀалгӀаша шоай пхьанаш вӀаший гарга йотташ хиннай, шоайла 500 м е 1 км мара гаьна хургйоацаш. Цхьан пхьегара лоалахой пхьера вӀовнаш бӀаргагуш хиннай: хоамбара духьа а пайда эцаш хиннаб вӀовнех, массехк секунда мара ца эшаш оарц даккхарах хоам дӀабохийташ хиннаб массайтта километр гаьна. ДукхагӀа мел йола пхьанаш яд гувнаш тӀа, е чӀожий мухаленаш тӀа е довкъаш тӀа. Лоаман ГӀалгӀайчен картага хьажача гуш да, гӀалгӀай пхьанаш цахаддача зӀанара кепе ядаш я Эс а, Ӏарам-хин а, кхыча хийн а атагӀенашка гӀолла.

Духьале яра а ха дара оамалах йолча вӀовнашта юкъе эггара дукхагӀа цӀихезаи йовзаши яр ВӀовнашкера вӀовнаш я. Веда тхов болча гӀалаех лоархӀаш а я уж.

Галерей

• 
  ТӀаргамара гӀап-гӀалаш
• 
  Аьрзера вӀовнаш
• 
  ВӀовнашкен гаьнара
• 
  ВӀовнашке юхера
• 
  ВӀовнашкен малхбоалехьара ткъам
• 
  Ӏарамхин атагӀа латта гӀалан пен
• 
  Фалхан

Литература

• Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (эрс.). — М.: Перо, 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-087-4.
• Басилов В. Н., Кобычев В. П. Галгай — страна башен // Советская этнография (эрс.). — М., 1971. — С. 128—134.
• Вахушти Багратиони. География Грузии. — Тифлисъ: Типография К. П. Козловскаго, 1904. — 243 с.
• Гадиев У. Б. Край башен и легенд — Горная Ингушетия (эрс.) // «Discours». — 2016. Архиве диллад 8 11 2016. Архиве диллад 2016 шера лайчилла 8 дийнахьа.
• Гольдштейн А. Ф. Башни в горах (эрс.). — М.: Советский художник, 1977. — 330 с.
• Долгиева М. Б., Картоев М. М., Кодзоев Н. Д., Матиев Т. Х. История Ингушетии. — 4-е изд. — Ростов-на-Дону: Южный издательский дом, 2013. — 600 с. — ISBN 978-5-98864-056-1.
• Крупнов Е. И. Средневековая Ингушетия. — М.: Наука, 1971. — 208 с. — 2800 экз.
• Марковин В. И. Некоторые особенности средневековой ингушской архитектуры // Архитектурное наследство. — М., 1975.
• Марковин В. И. Каменная летопись страны вайнахов (эрс.) / М. А. Азиев, Д. Ю. Чахкиев. — М.: «Русская книга», 1994. — ISBN 5—268—01387—4.
• Мужухоев М. Б. Ингуши. Страницы истории, вопросы материальной и духовной культуры. — Саратов, 1995.
• Семёнов Л. П. Археологические и этнографические разыскания в Ингушетии в 1925-27 гг.. — Вып.1.. — Владикавказ: Известия ИНИИК, 1928.
• Чахкиев Д. Ю. Древности Горной Ингушетии. — Назрань, 2003. — Т. 1.
• Щеблыкин И. П. Искусство Ингушетии в памятниках материальной культуры. — Владикавказ: ИИШГИК, 1928. — Т. 1.

ТӀатовжамаш

• Сампиев Х. Архитектурное мастерство ингушей (эрс.) // Сердало. — 2005. — 18 август дийнахьа (№ 94 (9615)). Архиве диллад 9 03 2016. Архиве диллад 2016 шера тушола 9 дийнахьа.
• Пелевин П. История и традиции строительства ингушских башенных комплексов (эрс.) // Фонд «Азан». — 2011. Архиве диллад 12 03 2017. Архиве диллад 2017 шера тушола 12 дийнахьа.