Ӏаьлий-Юрт
| Юрт | |
| Ӏаьлий-Юрт | |
|---|---|
 | |
| 43°08′52″ с. ш. 44°51′07″ в. д.HGЯO | |
| Паччахьалкхе |
 Россе Федераци |
| Федерацен субъект | ГӀалгӀайче |
| Муниципальни шахьар | Наьсарен шахьар |
| Юртда | Овшанаькъан Мусай Хьамзат |
| Тархьари географии | |
| ХьалхагӀа хинна цӀераш |
1944 кхачч. — Али-Юрт 1958 кхачч. — Нарон |
| Лакхал | 700[1] м |
| Ӏалама лоаттам | гӀаьхьа шийла тӀуна (Dfb)[2] |
| Сахьата оаса | UTC+3:00 |
| Бахархой | |
| Бахархой | ↗6948[3] саг (2022) |
| Къамаш | гӀалгӀай |
| Динаш | бусалбаш (сунний) |
| Паччахьалкхен мотт | гӀалгӀай, эрсий |
| Дагарга идентификатораш | |
| Телефоний код | +7 8732[4] |
| Пошта индекс | 386125[5] |
| Код ОКАТО | 26220803001 |
| Код ОКТМО | 26605435101 |
| Номер в ГКГН | 0162333 |
|
|
|
.svg)
Ӏаьлий-Юрт[6][7] (эрс: Али-юрт) — ГӀалгӀай Мехка Наьсарен шахьара юрт[8].
«Юрта хьисапе моттиг Ӏаьлий-Юрт» яхача муниципальни кхоллама административни юкъ я из ше мара кхы юрт чу а ца йодаш[9][10].
Географи
[тоаде | тоаде чура]ГӀалгӀайчен нанагӀала йолча Мага́са́ гаьна йоацаш, шахьара юкъ йолча Наьсаренах къулбехьен-малхбоалехьа 8 км гаьна улл Ӏаьлий-Юрт, наькъашца дусташ хилча. Малхбузехьара ХӀирийченцара административни гӀай къаст. Шолжа атагӀенгахьа, гӀинбухе-малхбузехьеи малхбузехьеи лохлуча хьун босенаш тӀа улл юрт. Ӏаьлий-Юрт балка Мурат[таржам де деза] яхача атагӀа улл. Мурада бер юрта зӀилбухен-малхбоалехьа болалу ГӀалгӀайи ХӀирийи доазув долча латтача Сай веннача довкъа тӀара (1160,6 м), цигара дӀадолалу БугӀара-Аьлии Кени яха хиш а. Юртал къулбухьехьа, ХӀирийчен доазон тӀа латт Волчья[таржам де деза] (811,2 м).
Ӏаьлий-Юртах гӀинбухен-малхбоалехьа Ӏодода БӀарий-Аьли яха доккха доаца хий (Сурхохин га), хӀаьта малхбузехьа Шолжа атагӀе я.
Цунна гонахьа ядача нах бахача моттигех я: гӀинбухен-малхбузехьа Магаси, гӀинбухехьа Экажакъонгий-Юрти, гӀинбухен-малхбоалехьа СурхотӀе, зӀилбухен-малхбоалехьа Галашкеи, зӀилбухен-малхбузехьа Товзан-Юрти, Шолжа-Юрти, ГӀалгӀай-Юрт, Гадаборшакъонгий-Юрти, Цхьорой-Юрти, малхбузехьа Мочкъий-Юрти.
Тархьар
[тоаде | тоаде чура]Кхычарца хӀанзара ГӀалгӀайчен доазув а шийна чулоацаш йола Алания яхача полиэтнически хьалхара юкъера бӀаьшерий паччахьалкхен гӀала — Къаьна гӀала Магас яьгӀа хила мег Ӏаьлий-Юрта доазон тӀа цхьайолча версега диллача. Уж я къаьнара гӀалай комплекс «Яндаре—ГӀази-Юрт— Экажкъонгий-Юрт—Ӏаьли-Юрт—СурхотӀе», гӀалай-гӀапай хьалхарча юкъерча бӀаьшерий дӀачӀоагӀъяь цхьа шахьар хулаш йола, шоашта юкъе кхы а дукха юрташ йола.
Цу шахьаре белгалъяьккхай 30-на гаргга гӀалаш, иштта нах бахаш йола дукха юрташ, иштта алански хана хила тарлуш дола уж шоайла вӀаший хотташ дола чурташи, духьалъоттама сангараши. МоастагӀашта духьале е атта долча лакхача метте улл дӀачӀоагӀъяь гӀалай шахьар. ГӀинбухьери малхбузери Ӏодода (цу замалаха хала чакхвоалалуши доккхагӀа доагӀаши дола) Шолжи Наьсари яха хиш, кӀезига кхы а гӀинбухьенгахьа дада Шолжа довкъаш, кӀоарггача Эсса чӀожо лораю из шахьар малхбоаленгахьара, хӀаьта къулбехьера Ӏаьржача гувний хьуна довкъаша лораю. Йолаш йола моттигаш дӀачӀоагӀъяьй гӀалашца-гӀапашцеи ха деча пункташцеи, бӀаргашца хьалоацаш долча доазон тӀа. Юкъерча даькъа гонахьа массайтта духьалъоттама гом хул гӀалаех, «Эрз-эли» («Камышовая балка») яхача моттиге улл эггара йоккхагӀа йола гӀала «Хатой-Борз» — хьахетаргахьа, къаьнарча Магаса чухьнахьара гӀалай гӀап. Еррига дӀачӀоагӀъяьча шахьара юкъара майда бӀаь совгӀа квадратни километрага кхоач. Таханарча ден Ӏаьлий-Юрта археологашта кораяь а цар хьабелгалъяьха а я: «Мурад боарз» — «Ӏаьлий-Юртара гӀала № 1» малхбоаленгахьара юрта йисте, «Ӏаьлий-Юртара гӀала № 2»; юртагара шиъ-ах километр гаьна гӀинбухье-малхбоале «Ӏаьлий-Юртара гӀала № 3» — «Къора боарзаш». 1944 шерагара 1958 шерага кхаччалца, гӀалгӀайи нохчийи СибарегӀа Ӏобахийта Нохч-ГӀалгӀай АССР дӀаяьккхача хана Нарон яха цӀи лелайора юрто.
Баха нах
[тоаде | тоаде чура]Ошибка скрипта: Модуля «Statistical2» не существует.
Ошибка скрипта: Модуля «Statistical2» не существует.
Къамашцара лоаттам
Ерригача Эрсече 2010 шера хьисап деш нах дӀаязбарах лоархӀаш хилча[11]:
- гӀалгӀай — 5 491 саг (98,12 %)
- кхыбараш — 16 саг (0,29 %)
- къам белгалдаьбоацараш — 89 саг (1,59 %)
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- ↑ Лист карты K-38-30 Орджоникидзе. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1984 год. Издание 1988 г.
- ↑ Климат Али-Юрта // Climate-Data.org (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
- ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2022 года Федеральная служба государственной статистики (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 26.04.2022.
- ↑ Северо-Кавказский федеральный округ. Справка: село Али-Юрт, Ингушетия (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). Архиве диллад 2011 шера тов 1 дийнахьа.
- ↑ Почтовые индексы и коды ОКТМО, ОКАТО. Село Али-Юрт, Назрановский район, Республика Ингушетия (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 10.03.2011. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 24.07.2010. Архиве диллад 2010 шера кӀимарса 24 дийнахьа.
- ↑ Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 35.
- ↑ Ӏарчакхнаькъан, 2017, оа. 3.
- ↑ ОКАТО кодаш лахар. Ӏаьлий-Юрт, Наьсарен шахьар
- ↑ Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-рз «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
- ↑ Поиск кодов ОКАТО. Сельское поселение Али-Юрт, Назрановский район (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 14.08.2011. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 15.02.2015.
- ↑ Том 4. Таблица 04-04. Население Ингушетии по национальности и владению русским языком Архиве диллад 2016 шера тушола 6 дийнахьа.
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Кодзоев Н. Д. Местонахождение и значение названия аланской столицы города Магас // Вестник Археологического центра. — Назрань, 2001. — Вып. 1. — С. 43—52.
- Ономастикон Ингушетии / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Рецензенты: доктор пед. наук, проф. Т. В. Жеребило, канд. филол. наук, с.н.с отдела ингушского языка ИНИИГН Ф. М. Костоева, Редакторы: Х.А. Накостхоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров. — Справочно-энциклопедическое издание. — М.: Центробланк, 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- С. Арчаков. Мишта язъю вай юртий цӀераш? (inh) // Сердало : газет. — 2017. — саькура 9 дийнахьа (№ 17 (11753)). — С. 3.
ТӀатовжамаш
[тоаде | тоаде чура]Ло:Населённые пункты Назрановского района Ло:Муниципальные образования Назрановского района