ГӀойхий

Сулак» яхачунгара дӀасалостам ба)
Сулак
авар. Сулахъ, кум. Сувлакъ, кум. Къой сув
Экам
ДӀоахал 169 км
Бассейн 15 200 км²
ДӀадодача хин дукхал 176 м³/с (даьржех 123 км гаьна)
Водоток
Хин корта ераш хиш вӀашагӀкхетача моттиге: ЖӀайхой ГӀойхий, Ӏандий ГӀойхий
 • Координаташ 42°47′27″ с. ш. 46°47′46″ в. д.HGЯO
Хин даьрже Къаспий форд
 • Кхоачалу моттиг Сулак (ДаьгӀасте)
 • Лакхал −28 м
 • Координаташ 43°15′16″ с. ш. 47°32′54″ в. д.HGЯO
Хий дода моттигаш
Хин система Къаспий форд

Мата
Регион ДаьгӀасте
Шахьараш Гумбета шахьар, Унцукула шахьар, Буйнакска шахьар, Бешлоама шахьар, Къызыл-Юрта шахьар, Кумторкхаьла шахьар, Бабаюрта шахьар, Махач-Кхала
ГВР чура код 07030000112109300000254[1]
ГӀойхий (Россия)
Голубая точка — хин корта
исток
Синяя точка
устье
Викилармий логотип Медиафайлаш Викиларма чу

ГӀойсу (да) ( гӀумк. Къой су — «Жена хиш»[2], маӀ. Сулахъ, Ло:Lang-dar — «стремнина»[3], мухӀд. Сулак мыри, нохч. ГӀой-хи[4][5][6]) — ДаьгӀастера дода хий. ГӀойсу 169 км дӀаьха да (Ӏандий ГӀойсуца 336 км), хий ахара бассейна майда — 15200 км²[7]. ЖӀайхой ГӀойсуи Ӏандий ГӀойсуи вӀашагӀкхетарца хьахул из. Цкъахьалха Керттерча ГӀойсун аьле гӀолла доагӀ (кӀоаргал 700—1500 м я), тӀаккха Ахетлински чӀожеи, Чиркея водохранилищеи ЗӀамигача ГӀойсун аьле гӀолла дода, Къаспий фордах кхеталехьа дикка шералуш.

ЦӀи[тоаде | тоаде чура]

ГӀойсу яха цӀи тюркий (гӀумкий) меттага йода — «къой сув» яхар цар меттала жена хий яхилга да[8].

Ах XX-гӀа бӀаьшу чакхдаллалца эрсаша а я́хай цу хих гӀумкашкара хьаийца́ цӀи — Койсу оалаш хиннад цар. Цул хьалхагӀа «Сулак» аьнна цу хин даьржех мара оалаш хиннадац. Сулак а гӀумкий овла болаш да: гӀумкий меттала сув хий да, хӀаьта «лакъ» яхар тюркий метташка яьржа йола суффикс я. ХьавӀашагӀтехача цу деша маӀан «хий даржар», «хий тӀада́лар» аьнна хьахул[9].

Гидрологи[тоаде | тоаде чура]

ГӀойхин бассейн

Хих дукхагӀа лоа дашарах дуз. Хий Тушолагара Михий беттага кхаччалца айлу, эггара лакхагӀа ЭтингаБаьцамеа бетташка тӀадоалаш. июле. Среднегодовой расход воды — в 123 км от устья 176 м³/с. , 450 г/м³, наибольшая 45 000 г/м³.

Ганаш[тоаде | тоаде чура]

Эггара доккхагӀа га — Ахсу, цул совгӀа ГӀойхих кхет Чвахунбак, Тлар, ЗӀамига ГӀойхий. 1963-ча шера денз «ГӀурий тракт» (эрс: Акташский тракт) яха ор даьккхад. Цу орах гӀолла ГӀурий а, Яьссий а хиш ГӀойхих кхет.

Нах баха моттигаш[тоаде | тоаде чура]

ГӀойхи тӀа Кизилюрт яха пхьаи, Дубки яха пхьан хьисапе юрти , даьрже Сулак яха пхьан хьисапе юрти я́д.

Хозяйственное использование[тоаде | тоаде чура]

ГӀойхиво Махачкхаьлл а Къаспий-Пхьа а кхоаб. Цун атагӀа иштта дика акклиматизаци яьй кхорзажӀале[10].

ГӀойхи тӀа тайп-тайпарча ГЭС каскад я: Миатли, Чирюрта, Чиркея, иштта йоккха йоаца Бавтугая. Цар массане оттабаь бола низ 1345,6 МВт я, цу тӀа кхы а 46,2 МВт ӀотӀакхетаргйолаш кагий ГЭС-аш а я ергйолаш. ГӀойхин ГЭС-а каскада юкъе гӀоргья уж а.

Хин реестра дар[тоаде | тоаде чура]

Россе паччахьалкхен хин реестра дарашта тӀатайжача ГӀойхий Малхбузерча-Къаспий бассейний гома юкъедод. ГӀойхин бассейн Тийрк да.

Паччахьалкхен хин реестра чура объекта код — 07030000112109300000254[7].

Къаьстта реестра чу дӀачӀоагӀдаь да ГӀойхин къаьнара хьоарсам (эрс: старое русло Сулака)[11]

Сурташ[тоаде | тоаде чура]

Белгалдаккхар[тоаде | тоаде чура]

  1. Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 9. Закавказье и Дагестан. Вып. 3. Дагестан / под ред. П. П. Буртовой. — Л.: Гидрометеоиздат, 1964. — 76 с.
  2. Бамматов Б. Г., Гаджиахмедов Н. Э. Кумыкско-русский словарь (Къумукъча-орусча сёзлюк). — 2013.
  3. Даргинско-Русский словарь (© Х. А. Юсупов) (эрс.). www.tsumada.ru (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 18.10.2019. Архиве диллад 2018 шера кӀимарса 27 дийнахьа.
  4. Сулейманов, 1997, оа. 268, 332, 334-336.
  5. «Чеченцы: история и современность» / Составление и общая редакция Ю. А. Айдаева. — Москва: Мир дому твоему, 1996. — 352 с. — ISBN 5-87553-005-7.
  6. Антология. «Чеченская Республика и чеченцы. История и современность». — Москва: Наука, 2006. — 576 с. — ISBN 5-02-034016-2.
  7. 7,0 7,1 Государственный водный реестр. Сулак (эрс.). textual.ru (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). Минприроды России (29 тушола 2009). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 20.12.2018. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 29.03.2009.
  8. Кумыкско-русский словарь (Къумукъча-орусча сёзлюк), Бамматов Б. Г., Гаджиахмедов Н. Э. 2013 г.
  9. Идрисов Ю. М. Очерки истории северных кумыков. — Махачкала: Лотос, 2014. — С. 80.
  10. Чужеродные виды на территории России: Вторжение чужеродных видов: Млекопитающие: Procyon lotor — Енот-полоскун (эрс.). www.sevin.ru (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 18.10.2019. Архиве диллад 2016 шера наджгоанцхой 31 дийнахьа.
  11. Государственный водный реестр. Сулак, старое русло (эрс.). textual.ru (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). Минприроды России (29 тушола 2009). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 20.12.2018. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 29.03.2009.

Литература[тоаде | тоаде чура]

Ло:Бассейн Сулака Ло:Водные ресурсы Дагестана