Чулоацамага гӀó

Саратов

Пхье
Саратов
Саратов
Сахьата гӀоаролг бодачоа духьала, лакхерча аьтта миӀингера Ӏовола а венна: Л. В. Собинова цӀерагӀа консерватори, Покрова киназ, пхьен администраци (лакха-цӀа), дина семинари, Саратов—Энгельс тӀий, Шмидта хьайра
Сахьата гӀоаролг бодачоа духьала, лакхерча аьтта миӀингера Ӏовола а венна: Л. В. Собинова цӀерагӀа консерватори, Покрова киназ, пхьен администраци (лакха-цӀа), дина семинари, Саратов—Энгельс тӀий, Шмидта хьайра
Байракх Герб
Байракх Герб
51°32′00″ с. ш. 46°00′00″ в. д.HGЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект Саратова область
Пхьен округ Саратов пхье
Чура екъаялар 6 пхьен шахьар
Пхьеда Михаил Исаев
Тархьари географии
Йиллай 1590-ча шера
Пхье я 1708-ча шерагара денз
Майда 1490 км² (h[1]; тувла ма е пхьен округаца (2341,75 км²[2]) км²
Лакхал 50 м
Ӏалама лоаттам гӀаьххьа гӀаран
Сахьата оаса UTC+4:00
Бахархой
Бахархой 818 383[3] саг (2022)
Айххал 549,25 саг/км²
Агломераци Саратова
Агломерацен бахархой  ≈ Дешаш белгалдаккхара гIалат: цIаьхха хинна оператор < млн чел.
Къамаш хьажа лустама тӀа
Динаш дукхагӀа православхой
Катойконим саратовхо, саратовхой
Дагарга идентификатораш
Телефоний код +7 8452
Пошта индексаш 410XXX
Код ОКАТО 63401000000
Код ОКТМО 63701000001
Кхыдар
СовгӀаташ Къахьегама денала пхье
Пхьен ди тов бетта шоллагӀа кӀиранди

saratovmer.ru  (эрс.)
Саратов (Россия)
{{{ингушское название}}}
Москоа
Викилармий логотип Медиафайлаш Викиларма чу

Сара́тов — Эрсечен европерча даькъа зӀилбухен-малхбоалехьара пхье, Саратова областа административни юкъ. Областа лоадам бола пхье я. Пхьейистерча Гагарина шахьарца пхьен округ хул цох Саратов яхаш[4][5][⇨]. Йоккха товшхалеи, экономикани, дешареи юкъ я Идалйисте. Эрсечен пхьешта юкъе шоллагӀа йоагӀа ший майдах, иштта бахархой дукхалах 17-гӀеи. Миллионхо-пхье еце а, Саратова агломераце юкъ я из, хӀаьта цун бахархой 1,3 миллион сагал совгӀа ба[⇨].

Идала хин Идала-Пхьен хий гулдеча Ӏама аьтта берда тӀа латт Саратовка яхача хинеи Энгельс пхьенеи духьала. Идал-Пхьенна кхаччалца йола юкъ 389 км я, Самарайга — 442 км[6], в 858 км к юго-востоку от Москвы[7].

1590-ча шера Фёдор Иванович паччахьа а волаш йиллай Эрсий паччахьалкхен зӀилбухера лаьтташкара зоврков цох хьа а даь. XVIII-ча бӀаьшера шоллагӀча даькъе йоккха базара юкъ хиннай цох базархой чакхбувлаш чкъаьреи тухи дохкаш, XIX-ча бӀаьшера иштта ялат дохка юкъ а хьахиннай цох. Саратова́ губерне пхьен статус 1780-ча шера еннай Екатерина II-чун реформаца[8]. XX-гӀа бӀаьшу долалуча хана Идала тӀа уллачарех эггара йоккхагӀа пхье хиннай бахархой дукхалагӀа[9]. 1909-ча шера денз болх беш университет хиннай.

Эрсечен къаьнагӀа йолчарех йолча университетал совгӀа кхы а массайтта кхы лакхера дешарче я пхье болх беш[10]. ДегӀайоалаяь я машенаш хьаяри, мехкадаьттани химеи промышленности.

2020-ча шера кӀимарса бетта 2-ча дийнахьа Россе Федераце Президента амарца пхьенна «Къахьегама денала пхье» яха цӀи еннай[11].

Этимологи

[тоаде | тоаде чура]

Эггара чӀоагӀагӀа яьржача эршо хьаяхачох, Саратова цӀи Лаьчалоаман (эрс: Соколова гора) тюркий цӀера тӀара йоагӀаш я: «сары тау» — «ӀажагӀа лоам» яхилга да[12][13][14][15][16].

Бахархой

[тоаде | тоаде чура]
Бахача наьх дукхал
1700173917801811[17]1840[17]18471856[17]18601863[17]18701880
2000700014 00026 70042 20052 30061 60070 00084 40086 000114 900
18901897[18]19061913[17]1914[17]19161923[17]1926[18]1931[19]1933[20]1939[21]
120 000137 000196 700210 100235 300231 800181 500220 000277 455327 500372 002
1956[22]1959[23]1962[17]1967[17]1970[24]1973[17]1975[25]1976[26]1979[27]19811982[28]
518 000584 092631 000720 000757 330805 000832 000832 000855 702864 000881 000
1985[29]1986[26]1987[30]1989[31]1990[32]1991[26]1992[26]1993[26]1994[26]1995[29]1996[29]
887 000889 000918 000904 643907 000911 000909 000904 000899 000898 000894 000
1997[33]1998[29]1999[34]2000[35]2001[29]2002[36]2003[17]2004[37]2005[38]2006[39]2007[40]
892 000884 000881 000874 000864 400873 055873 100864 600858 000850 100841 400
2008[41]2009[42]2010[43]2011[41]2012[44]2013[45]2014[46]2015[47]2016[48]2017[49]2018[50]
836 098830 953837 900837 436836 892839 755840 785842 097843 460845 300844 858
2019[51]2020[52]2021[53]2022[3]
841 902838 042830 155818 383

Бахача наьх дукхал лоархӀаш хилча (01.01.2016) пхье 17-ча моттиге хиннай 1115[54] Россе Федерацен пхьешта юкъе[55].

Энгельсаца цхьанеи, кхыча нах бахача моттигашцеи агломераци хул цох 1,15—1,2 млн саг юкъе а водаш. Саратови Энгельси цхьан а теха цох цхьа пхье-миллионхо хьаяр хьехаш къамаьлаш да долаш.

Къамашцара лоаттам

[тоаде | тоаде чура]

Саратов йоккха пхье я, тархьарца дуккха товшхалаш вӀашкайоагӀача уллаш хиннай из Европаннеи Азенеи юкъе, цудухьа цу пхьенна лар йитай цу хӀамо. КӀалхагӀа Ӏохьоахадаьд 2010-ча шера хиннача хьалах доккхагӀа хинна пхьера итт къам[56]:

Къам Дукхал
(саг)
къам
хьоахадаьчарех %
Эрсий 745 371 91,6 %
Татрий 14 778 1,8 %
Украинхой 10 475 1,3 %
Эрмалой 8892 1,1 %
Казахий 7288 0,9 %
ГӀозлой 5728 0,7 %
Мордва 2276 0,3 %
КӀайэрсий 2132 0,3 %
Жугтий 1812 0,2 %
Чуваши 1730 0,2 %
кхыдола къамаш 13 380 1,6 %
Берригаш а 813 862 100 %

Къам белгалдаьккха доацаш е цох хоам боацаш пхье 24 038 саг ва, е пхьен бахархоех 2,9 %[56].

Метташцара лоаттам

[тоаде | тоаде чура]

1897-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох пхьехой наьна мотт[57]:

МоттДукхал, сагДакъа
Эрсий121 72088,75 %
Немций8 3676,10 %
Полхой1 7281,26 %
Татрий1 7111,25 %
Жугтий (идиш)1 2930,94 %
Украинхой1 1590,85 %
Кхыдараш1 1690,85 %
Дерригаш а137 147100,00 %

Таханарча дийнахьа пхьен официальнии керттереи мотт эрсийбар ба.

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
  1. Сведения, предусмотренные п.3.1 ст.19, п.5.1 ст.23 и п.6.1 ст.30 Градостроительного кодекса. Граница населенного пункта город Саратов. (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам) // ФГИС ТП Проект генерального плана муниципального образования «Город Саратов» 19.09.2022 Архиве диллад 2022 шера кӀимарса 9 дийнахьа.
  2. Саратов вырос почти в 6 раз и стал одним из крупнейших в Европе Архиве диллад 2022 шера бекарга 7 дийнахьа.. BezFormata.Com 01.01.2022 08:11
  3. 1 2 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2022 года Федеральная служба государственной статистики (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 26.04.2022.
  4. Горячко М. Д., Павлинов П. С. и др. Сара́тов / председ. Ю. С. Осипов и др., отв. ред. С. Л. Кравец. Большая Российская Энциклопедия (в 35 т.). — Москва: Научное издательство «Большая российская энциклопедия», 2015. — Т. 29. Румыния — Сен-Жан-де-Люз. — С. 417—420. — 766 с. 35 000 экз. ISBN 978-5-85270-366-8.
  5. Дешаш белгалдахара гӀалат Неверный тег <ref>; для сносок ustav не указан текст
  6. Расстояния от Саратова до городов России.
  7. Федеральная миграционная служба России — Государственные программы — Соотечественники — Официальный информационный пакет Государственной программы — Округа РФ, участвующие в р …. Архиве диллад 2012 шера аьтинга 4 дийнахьа.
  8. Майорова Алла Степановна. Открытие Саратовской губернии в 1781 году и последствия этого события для губернского города // Известия Саратовского университета. Новая серия. Серия История. Международные отношения. — 2007. Т. 7, вып. 1. С. 11–20. ISSN 1819-4907.
  9. «Российский статистический ежегодник», 2011 г. Раздел 4. Население. Таблица 4.4 Города с численностью населения 100 тысяч и более человек.
  10. Университеты, академии, институты. Регион: Саратовская область.
  11. Указ Президента Российской Федерации от 02.07.2020 № 444 «О присвоении почётного звания Российской Федерации „Город трудовой доблести“».
  12. Булычев М. В., Максимов Е. К.: Четыре века: сборник статей, посвящённый 400-летию Саратова, 1991, оа. 12.
  13. Булычев М. В., Максимов Е. К.: Четыре века: сборник статей, посвящённый 400-летию Саратова, 1991, оа. 13.
  14. Булычев М. В., Максимов Е. К.: Четыре века: сборник статей, посвящённый 400-летию Саратова, 1991, оа. 17.
  15. Географические названия мира: Топонимический словарь. — М: АСТ. Поспелов Е. М. 2001.
  16. Словарь современных географических названий. — Екатеринбург: У-Фактория. Под общей редакцией акад. В. М. Котлякова. 2006.
  17. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Ло:Население/1811BW
  18. 1 2 Ло:Население/1897C
  19. Административно-территориальное деление Союза ССР : [Районы и города СССР на 1931 год]. — Москва: Власть советов, 1931. — XXX, 311 с.
  20. Административно-территориальное деление Союза ССР. На 15 июля 1934 года.
  21. Ло:Население/1939AH
  22. Ло:Население/1956A
  23. Ло:Население/1959C
  24. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (эрс.). Демоскоп Weekly. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 25.09.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 28.04.2013.
  25. Российский статистический ежегодник, 1998 год
  26. 1 2 3 4 5 6 Ло:Население/1994B
  27. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (эрс.). Демоскоп Weekly. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 25.09.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 28.04.2013.
  28. Народное хозяйство СССР 1922-1982 (Юбилейный статистический ежегодник)
  29. 1 2 3 4 5 Ло:Население/2001G
  30. Народное хозяйство СССР за 70 лет : юбилейный статистический ежегодник : [арх. 28 аьтинга 2016] / Государственный комитет СССР по статистике. — Москва : Финансы и статистика, 1987. — 766 с.
  31. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 22.08.2011.
  32. Ло:Население/2002AB
  33. Ло:Население/1997B
  34. Ло:Население/1999E
  35. Ло:Население/2000N
  36. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более (эрс.). Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 3.02.2012.
  37. Ло:Население/2004H
  38. Ло:Население/2005M
  39. Ло:Население/2006Q
  40. Ло:Население/2007AC
  41. 1 2 База данных "регионы Приволжского округа". Численность постоянного населения
  42. Россе Федерацен бахархой дукхал. Дагарбаьб муниципальни кхолламашка 2009 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 2.01.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.01.2014.
  43. Перепись населения 2010. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений (эрс.). Федеральная служба государственной статистики. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 8.03.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 28.04.2013.
  44. Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла. Таблица 35. Массехана бахача наьх дукхала оценка 2012 шера наджгоанцхой бетта 1 денга. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.05.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 31.05.2014.
  45. Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2012 шера наджгоанцхой 1 денга. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 16.11.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 16.11.2013.
  46. Таблица 33. Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2014 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 2.08.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.08.2014.
  47. Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2015 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 6.08.2015. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 6.08.2015.
  48. Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2016 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа
  49. Россе Федерацен бахархой дукхал. Муниципальни образованешка гӀола 2017 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа (эрс.) (31 кӀимарса 2017). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.07.2017. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 31.07.2017.
  50. Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2018 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 25.07.2018. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 26.07.2018.
  51. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.07.2019. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.05.2021.
  52. Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2020 шера наджгоанцхой бетта 1 денга (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 17.10.2020. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 17.10.2020.
  53. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 27.04.2021. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.05.2021.
  54. с учётом городов Крыма
  55. Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2019 шера наджгоанцхой бетта 1 денга. Таблица «21. 2019 шера наджгоанцхой бетта 1 денга хинна пхьешкара бахача наьх дукхал Россе Федерацен федеральни гомашкеи субъекташкеи гӀола» (RAR-архив (1,0 Мб)). Федеральная служба государственной статистики.
  56. 1 2 Всероссийская перепись населения 2010::Саратовстат. Архиве диллад 2011 шера кӀимарса 7 дийнахьа.
  57. Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.. www.demoscope.ru.

Литература

[тоаде | тоаде чура]
  • Булычев М. В., Максимов Е. К. Четыре века: сборник статей, посвящённый 400-летию Саратова. — Саратов: Издательство Саратовского университета, 1991.
  • Кумаков А. В. Рассказы о жизни земли Саратовской. В двух книгах. — Саратов: Издательский дом «Волга», 2021. — Т. I. — 240 с. 500 экз. ISBN 978-5-6046353-0-8.
  • Кумаков А. В. Рассказы о жизни земли Саратовской. В двух книгах. — Саратов: Издательский дом «Волга», 2021. — Т. II. — 264 с. 500 экз. ISBN 978-5-6046353-0-8.

ТӀатовжамаш

[тоаде | тоаде чура]

Ло:Населённые пункты городского округа Саратов Ло:Города Саратовской области Ло:Города на Волге Ло:Города трудовой доблести