Саратов
| Пхье | |||||
| Саратов | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Саратов | |||||
| Сахьата гӀоаролг бодачоа духьала, лакхерча аьтта миӀингера Ӏовола а венна: Л. В. Собинова цӀерагӀа консерватори, Покрова киназ, пхьен администраци (лакха-цӀа), дина семинари, Саратов—Энгельс тӀий, Шмидта хьайра | |||||
|
|||||
| 51°32′00″ с. ш. 46°00′00″ в. д.HGЯO | |||||
| Паччахьалкхе |
|
||||
| Федерацен субъект | Саратова область | ||||
| Пхьен округ | Саратов пхье | ||||
| Чура екъаялар | 6 пхьен шахьар | ||||
| Пхьеда | Михаил Исаев | ||||
| Тархьари географии | |||||
| Йиллай | 1590-ча шера | ||||
| Пхье я | 1708-ча шерагара денз | ||||
| Майда | 1490 км² (h[1]; тувла ма е пхьен округаца (2341,75 км²[2]) км² | ||||
| Лакхал | 50 м | ||||
| Ӏалама лоаттам | гӀаьххьа гӀаран | ||||
| Сахьата оаса | UTC+4:00 | ||||
| Бахархой | |||||
| Бахархой | ↘818 383[3] саг (2022) | ||||
| Айххал | 549,25 саг/км² | ||||
| Агломераци | Саратова | ||||
| Агломерацен бахархой | ≈ Дешаш белгалдаккхара гIалат: цIаьхха хинна оператор < млн чел. | ||||
| Къамаш | хьажа лустама тӀа | ||||
| Динаш | дукхагӀа православхой | ||||
| Катойконим | саратовхо, саратовхой | ||||
| Дагарга идентификатораш | |||||
| Телефоний код | +7 8452 | ||||
| Пошта индексаш | 410XXX | ||||
| Код ОКАТО | 63401000000 | ||||
| Код ОКТМО | 63701000001 | ||||
| Кхыдар | |||||
| СовгӀаташ | Къахьегама денала пхье | ||||
| Пхьен ди | тов бетта шоллагӀа кӀиранди | ||||
|
|
|||||
| saratovmer.ru (эрс.) | |||||
|
|
|||||
Сара́тов — Эрсечен европерча даькъа зӀилбухен-малхбоалехьара пхье, Саратова областа административни юкъ. Областа лоадам бола пхье я. Пхьейистерча Гагарина шахьарца пхьен округ хул цох Саратов яхаш[4][5]. Йоккха товшхалеи, экономикани, дешареи юкъ я Идалйисте. Эрсечен пхьешта юкъе шоллагӀа йоагӀа ший майдах, иштта бахархой дукхалах 17-гӀеи. Миллионхо-пхье еце а, Саратова агломераце юкъ я из, хӀаьта цун бахархой 1,3 миллион сагал совгӀа ба.
Идала хин Идала-Пхьен хий гулдеча Ӏама аьтта берда тӀа латт Саратовка яхача хинеи Энгельс пхьенеи духьала. Идал-Пхьенна кхаччалца йола юкъ 389 км я, Самарайга — 442 км[6], в 858 км к юго-востоку от Москвы[7].
1590-ча шера Фёдор Иванович паччахьа а волаш йиллай Эрсий паччахьалкхен зӀилбухера лаьтташкара зоврков цох хьа а даь. XVIII-ча бӀаьшера шоллагӀча даькъе йоккха базара юкъ хиннай цох базархой чакхбувлаш чкъаьреи тухи дохкаш, XIX-ча бӀаьшера иштта ялат дохка юкъ а хьахиннай цох. Саратова́ губерне пхьен статус 1780-ча шера еннай Екатерина II-чун реформаца[8]. XX-гӀа бӀаьшу долалуча хана Идала тӀа уллачарех эггара йоккхагӀа пхье хиннай бахархой дукхалагӀа[9]. 1909-ча шера денз болх беш университет хиннай.
Эрсечен къаьнагӀа йолчарех йолча университетал совгӀа кхы а массайтта кхы лакхера дешарче я пхье болх беш[10]. ДегӀайоалаяь я машенаш хьаяри, мехкадаьттани химеи промышленности.
2020-ча шера кӀимарса бетта 2-ча дийнахьа Россе Федераце Президента амарца пхьенна «Къахьегама денала пхье» яха цӀи еннай[11].
Этимологи
[тоаде | тоаде чура]Эггара чӀоагӀагӀа яьржача эршо хьаяхачох, Саратова цӀи Лаьчалоаман (эрс: Соколова гора) тюркий цӀера тӀара йоагӀаш я: «сары тау» — «ӀажагӀа лоам» яхилга да[12][13][14][15][16].
Бахархой
[тоаде | тоаде чура]| Бахача наьх дукхал | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1700 | 1739 | 1780 | 1811[17] | 1840[17] | 1847 | 1856[17] | 1860 | 1863[17] | 1870 | 1880 |
| 2000 | ↗7000 | ↗14 000 | ↗26 700 | ↗42 200 | ↗52 300 | ↗61 600 | ↗70 000 | ↗84 400 | ↗86 000 | ↗114 900 |
| 1890 | 1897[18] | 1906 | 1913[17] | 1914[17] | 1916 | 1923[17] | 1926[18] | 1931[19] | 1933[20] | 1939[21] |
| ↗120 000 | ↗137 000 | ↗196 700 | ↗210 100 | ↗235 300 | ↘231 800 | ↘181 500 | ↗220 000 | ↗277 455 | ↗327 500 | ↗372 002 |
| 1956[22] | 1959[23] | 1962[17] | 1967[17] | 1970[24] | 1973[17] | 1975[25] | 1976[26] | 1979[27] | 1981 | 1982[28] |
| ↗518 000 | ↗584 092 | ↗631 000 | ↗720 000 | ↗757 330 | ↗805 000 | ↗832 000 | →832 000 | ↗855 702 | ↗864 000 | ↗881 000 |
| 1985[29] | 1986[26] | 1987[30] | 1989[31] | 1990[32] | 1991[26] | 1992[26] | 1993[26] | 1994[26] | 1995[29] | 1996[29] |
| ↗887 000 | ↗889 000 | ↗918 000 | ↘904 643 | ↗907 000 | ↗911 000 | ↘909 000 | ↘904 000 | ↘899 000 | ↘898 000 | ↘894 000 |
| 1997[33] | 1998[29] | 1999[34] | 2000[35] | 2001[29] | 2002[36] | 2003[17] | 2004[37] | 2005[38] | 2006[39] | 2007[40] |
| ↘892 000 | ↘884 000 | ↘881 000 | ↘874 000 | ↘864 400 | ↗873 055 | ↗873 100 | ↘864 600 | ↘858 000 | ↘850 100 | ↘841 400 |
| 2008[41] | 2009[42] | 2010[43] | 2011[41] | 2012[44] | 2013[45] | 2014[46] | 2015[47] | 2016[48] | 2017[49] | 2018[50] |
| ↘836 098 | ↘830 953 | ↗837 900 | ↘837 436 | ↘836 892 | ↗839 755 | ↗840 785 | ↗842 097 | ↗843 460 | ↗845 300 | ↘844 858 |
| 2019[51] | 2020[52] | 2021[53] | 2022[3] | |||||||
| ↘841 902 | ↘838 042 | ↘830 155 | ↘818 383 | |||||||
Бахача наьх дукхал лоархӀаш хилча (01.01.2016) пхье 17-ча моттиге хиннай 1115[54] Россе Федерацен пхьешта юкъе[55].
Энгельсаца цхьанеи, кхыча нах бахача моттигашцеи агломераци хул цох 1,15—1,2 млн саг юкъе а водаш. Саратови Энгельси цхьан а теха цох цхьа пхье-миллионхо хьаяр хьехаш къамаьлаш да долаш.
Къамашцара лоаттам
[тоаде | тоаде чура]Саратов йоккха пхье я, тархьарца дуккха товшхалаш вӀашкайоагӀача уллаш хиннай из Европаннеи Азенеи юкъе, цудухьа цу пхьенна лар йитай цу хӀамо. КӀалхагӀа Ӏохьоахадаьд 2010-ча шера хиннача хьалах доккхагӀа хинна пхьера итт къам[56]:
| Къам | Дукхал (саг) |
къам хьоахадаьчарех % |
|---|---|---|
| Эрсий | 745 371 | 91,6 % |
| Татрий | 14 778 | 1,8 % |
| Украинхой | 10 475 | 1,3 % |
| Эрмалой | 8892 | 1,1 % |
| Казахий | 7288 | 0,9 % |
| ГӀозлой | 5728 | 0,7 % |
| Мордва | 2276 | 0,3 % |
| КӀайэрсий | 2132 | 0,3 % |
| Жугтий | 1812 | 0,2 % |
| Чуваши | 1730 | 0,2 % |
| кхыдола къамаш | 13 380 | 1,6 % |
| Берригаш а | 813 862 | 100 % |
Къам белгалдаьккха доацаш е цох хоам боацаш пхье 24 038 саг ва, е пхьен бахархоех 2,9 %[56].
Метташцара лоаттам
[тоаде | тоаде чура]1897-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох пхьехой наьна мотт[57]:
| Мотт | Дукхал, саг | Дакъа |
|---|---|---|
| Эрсий | 121 720 | 88,75 % |
| Немций | 8 367 | 6,10 % |
| Полхой | 1 728 | 1,26 % |
| Татрий | 1 711 | 1,25 % |
| Жугтий (идиш) | 1 293 | 0,94 % |
| Украинхой | 1 159 | 0,85 % |
| Кхыдараш | 1 169 | 0,85 % |
| Дерригаш а | 137 147 | 100,00 % |
Таханарча дийнахьа пхьен официальнии керттереи мотт эрсийбар ба.
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- ↑ Сведения, предусмотренные п.3.1 ст.19, п.5.1 ст.23 и п.6.1 ст.30 Градостроительного кодекса. Граница населенного пункта город Саратов. (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам) // ФГИС ТП Проект генерального плана муниципального образования «Город Саратов» 19.09.2022 Архиве диллад 2022 шера кӀимарса 9 дийнахьа.
- ↑ Саратов вырос почти в 6 раз и стал одним из крупнейших в Европе Архиве диллад 2022 шера бекарга 7 дийнахьа.. BezFormata.Com 01.01.2022 08:11
- 1 2 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2022 года Федеральная служба государственной статистики (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 26.04.2022.
- ↑ Горячко М. Д., Павлинов П. С. и др. Сара́тов / председ. Ю. С. Осипов и др., отв. ред. С. Л. Кравец. — Большая Российская Энциклопедия (в 35 т.). — Москва: Научное издательство «Большая российская энциклопедия», 2015. — Т. 29. Румыния — Сен-Жан-де-Люз. — С. 417—420. — 766 с. — 35 000 экз. — ISBN 978-5-85270-366-8.
- ↑ Дешаш белгалдахара гӀалат Неверный тег
<ref>; для сносокustavне указан текст - ↑ Расстояния от Саратова до городов России.
- ↑ Федеральная миграционная служба России — Государственные программы — Соотечественники — Официальный информационный пакет Государственной программы — Округа РФ, участвующие в р …. Архиве диллад 2012 шера аьтинга 4 дийнахьа.
- ↑ Майорова Алла Степановна. Открытие Саратовской губернии в 1781 году и последствия этого события для губернского города // Известия Саратовского университета. Новая серия. Серия История. Международные отношения. — 2007. — Т. 7, вып. 1. — С. 11–20. — ISSN 1819-4907.
- ↑ «Российский статистический ежегодник», 2011 г. Раздел 4. Население. Таблица 4.4 Города с численностью населения 100 тысяч и более человек.
- ↑ Университеты, академии, институты. Регион: Саратовская область.
- ↑ Указ Президента Российской Федерации от 02.07.2020 № 444 «О присвоении почётного звания Российской Федерации „Город трудовой доблести“».
- ↑ Булычев М. В., Максимов Е. К.: Четыре века: сборник статей, посвящённый 400-летию Саратова, 1991, оа. 12.
- ↑ Булычев М. В., Максимов Е. К.: Четыре века: сборник статей, посвящённый 400-летию Саратова, 1991, оа. 13.
- ↑ Булычев М. В., Максимов Е. К.: Четыре века: сборник статей, посвящённый 400-летию Саратова, 1991, оа. 17.
- ↑ Географические названия мира: Топонимический словарь. — М: АСТ. Поспелов Е. М. 2001.
- ↑ Словарь современных географических названий. — Екатеринбург: У-Фактория. Под общей редакцией акад. В. М. Котлякова. 2006.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Ло:Население/1811BW
- 1 2 Ло:Население/1897C
- ↑ Административно-территориальное деление Союза ССР : [Районы и города СССР на 1931 год]. — Москва: Власть советов, 1931. — XXX, 311 с.
- ↑ Административно-территориальное деление Союза ССР. На 15 июля 1934 года.
- ↑ Ло:Население/1939AH
- ↑ Ло:Население/1956A
- ↑ Ло:Население/1959C
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (эрс.). Демоскоп Weekly. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 25.09.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 28.04.2013.
- ↑ Российский статистический ежегодник, 1998 год
- 1 2 3 4 5 6 Ло:Население/1994B
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (эрс.). Демоскоп Weekly. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 25.09.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 28.04.2013.
- ↑ Народное хозяйство СССР 1922-1982 (Юбилейный статистический ежегодник)
- 1 2 3 4 5 Ло:Население/2001G
- ↑ Народное хозяйство СССР за 70 лет : юбилейный статистический ежегодник : [арх. 28 аьтинга 2016] / Государственный комитет СССР по статистике. — Москва : Финансы и статистика, 1987. — 766 с.
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 22.08.2011.
- ↑ Ло:Население/2002AB
- ↑ Ло:Население/1997B
- ↑ Ло:Население/1999E
- ↑ Ло:Население/2000N
- ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более (эрс.). Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 3.02.2012.
- ↑ Ло:Население/2004H
- ↑ Ло:Население/2005M
- ↑ Ло:Население/2006Q
- ↑ Ло:Население/2007AC
- 1 2 База данных "регионы Приволжского округа". Численность постоянного населения
- ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал. Дагарбаьб муниципальни кхолламашка 2009 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 2.01.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.01.2014.
- ↑ Перепись населения 2010. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений (эрс.). Федеральная служба государственной статистики. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 8.03.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 28.04.2013.
- ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла. Таблица 35. Массехана бахача наьх дукхала оценка 2012 шера наджгоанцхой бетта 1 денга. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.05.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 31.05.2014.
- ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2012 шера наджгоанцхой 1 денга. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 16.11.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 16.11.2013.
- ↑ Таблица 33. Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2014 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 2.08.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.08.2014.
- ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2015 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 6.08.2015. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 6.08.2015.
- ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2016 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа
- ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал. Муниципальни образованешка гӀола 2017 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа (эрс.) (31 кӀимарса 2017). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.07.2017. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 31.07.2017.
- ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2018 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 25.07.2018. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 26.07.2018.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.07.2019. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.05.2021.
- ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2020 шера наджгоанцхой бетта 1 денга (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 17.10.2020. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 17.10.2020.
- ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 27.04.2021. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.05.2021.
- ↑ с учётом городов Крыма
- ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2019 шера наджгоанцхой бетта 1 денга. Таблица «21. 2019 шера наджгоанцхой бетта 1 денга хинна пхьешкара бахача наьх дукхал Россе Федерацен федеральни гомашкеи субъекташкеи гӀола» (RAR-архив (1,0 Мб)). Федеральная служба государственной статистики.
- 1 2 Всероссийская перепись населения 2010::Саратовстат. Архиве диллад 2011 шера кӀимарса 7 дийнахьа.
- ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.. www.demoscope.ru.
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Булычев М. В., Максимов Е. К. Четыре века: сборник статей, посвящённый 400-летию Саратова. — Саратов: Издательство Саратовского университета, 1991.
- Кумаков А. В. Рассказы о жизни земли Саратовской. В двух книгах. — Саратов: Издательский дом «Волга», 2021. — Т. I. — 240 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-6046353-0-8.
- Кумаков А. В. Рассказы о жизни земли Саратовской. В двух книгах. — Саратов: Издательский дом «Волга», 2021. — Т. II. — 264 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-6046353-0-8.
ТӀатовжамаш
[тоаде | тоаде чура]Ло:Населённые пункты городского округа Саратов Ло:Города Саратовской области Ло:Города на Волге Ло:Города трудовой доблести
- Страницы с ошибками скриптов
- Таьрахьаш доацача formatnum аргументаш йола оагӀонаш
- Нах баха моттигаш алапатах
- Нах баха моттигаш, Ӏояхкай 1590 шера
- Страницы с графиками
- Страницы с отключёнными графиками
- Статьи со ссылками на Викигид
- Саратов
- Идала тӀара пхьеш
- XVI бӀаьшера йийхка пхьеш
- Эрсечен областий йовкъаш
- Страницы с ошибками в примечаниях
- Страницы, использующие расширение Kartographer