Чулоацамага гӀó

Саратов

Пхье
Саратов
Сахьата гӀоаролг бодачоа духьала, лакхерча аьтта миӀингера Ӏовола а венна: Л. В. Собинова цӀерагӀа консерватори, Покрова киназ, пхьен администраци (лакха-цӀа), дина семинари, Саратов—Энгельс тӀий, Шмидта хьайра
Сахьата гӀоаролг бодачоа духьала, лакхерча аьтта миӀингера Ӏовола а венна: Л. В. Собинова цӀерагӀа консерватори, Покрова киназ, пхьен администраци (лакха-цӀа), дина семинари, Саратов—Энгельс тӀий, Шмидта хьайра
Байракх Герб
Байракх Герб
51°32′00″ с. ш. 46°00′00″ в. д.HGЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект Саратова область
Пхьен округ Саратов пхье
Чура екъаялар 6 пхьен шахьар
Пхьеда Михаил Исаев
Тархьари географии
Йиллай 1590-ча шера
Пхье я 1708-ча шерагара денз
Майда 1490 км² (h[1]; тувла ма е пхьен округаца (2341,75 км²[2]) км²
Лакхал 50 м
ӏалама лоаттам гӀаьххьа гӀаран
Сахьата оаса UTC+4:00
Бахархой
Бахархой 818 383[3] саг (2022)
Айххал 549,25 саг/км²
Агломераци Саратова
Агломераце бахархой  ≈ Дешаш белгалдаккхара гIалат: цIаьхха хинна оператор < млн чел.
Къамаш хьажа лустама тӀа
Динаш дукхагӀа православхой
Бахархой цӏераш саратовхо, саратовхой
Дагарга идентификатораш
Телефона код +7 8452
Почтовый индекс 410XXX
Код ОКАТО 63401000000
Код ОКТМО 63701000001
Кхыдар
СовгӀаташ Къахьегама денала пхье
Пхьен ди тов бетта шоллагӀа кӀиранди

saratovmer.ru  (эрс.)
Саратов (Россия)
Саратов
Москоа
Викилармий логотип Медиафайлаш Викиларма чу
Логотип Викигида Викигида чура никъхьокхарг

Сара́тов — Эрсечен европерча даькъа зӀилбухен-малхбоалехьара пхье, Саратова областа административни юкъ. Областа лоадам бола пхье я. Пхьейистерча Гагарина шахьарца пхьен округ хул цох Саратов яхаш[4][5][⇨]. Йоккха товшхалеи, экономикани, дешареи юкъ я Идалйисте. Эрсечен пхьешта юкъе шоллагӀа йоагӀа ший майдах, иштта бахархой дукхалах 17-гӀеи. Миллионхо-пхье еце а, Саратова агломераце юкъ я из, хӀаьта цун бахархой 1,3 миллион сагал совгӀа ба[⇨].

Идала хин Идала-Пхьен хий гулдеча Ӏама аьтта берда тӀа латт Саратовка яхача хинеи Энгельс пхьенеи духьала. Идал-Пхьенна кхаччалца йола юкъ 389 км я, Самарайга — 442 км[6], в 858 км к юго-востоку от Москвы[7].

1590-ча шера Фёдор Иванович паччахьа а волаш йиллай Эрсий паччахьалкхен зӀилбухера лаьтташкара зоврков цох хьа а даь. XVIII-ча бӀаьшера шоллагӀча даькъе йоккха базара юкъ хиннай цох базархой чакхбувлаш чкъаьреи тухи дохкаш, XIX-ча бӀаьшера иштта ялат дохка юкъ а хьахиннай цох. Саратова́ губерне пхьен статус 1780-ча шера еннай Екатерина II-чун реформаца[8]. XX-гӀа бӀаьшу долалуча хана Идала тӀа уллачарех эггара йоккхагӀа пхье хиннай бахархой дукхалагӀа[9]. 1909-ча шера денз болх беш университет хиннай.

Эрсечен къаьнагӀа йолчарех йолча университетал совгӀа кхы а массайтта кхы лакхера дешарче я пхье болх беш[10]. ДегӀайоалаяь я машенаш хьаяри, мехкадаьттани химеи промышленности.

2020-ча шера кӀимарса бетта 2-ча дийнахьа Россе Федераце Президента амарца пхьенна «Къахьегама денала пхье» яха цӀи еннай[11].

Этимологи

[тоаде | тоаде чура]

Эггара чӀоагӀагӀа яьржача эршо хьаяхачох, Саратова цӀи Лаьчалоаман (эрс: Соколова гора) тюркий цӀера тӀара йоагӀаш я: «сары тау» — «ӀажагӀа лоам» яхилга да[12][13][14][15][16].

Бахархой

[тоаде | тоаде чура]
Бахача наьх дукхал
1700173917801811[17]1840[17]18471856[17]18601863[17]18701880
2000700014 00026 70042 20052 30061 60070 00084 40086 000114 900
18901897[18]19061913[17]1914[17]19161923[17]1926[18]1931[19]1933[20]1939[21]
120 000137 000196 700210 100235 300231 800181 500220 000277 455327 500372 002
1956[22]1959[23]1962[17]1967[17]1970[24]1973[17]1975[25]1976[26]1979[27]19811982[28]
518 000584 092631 000720 000757 330805 000832 000832 000855 702864 000881 000
1985[29]1986[26]1987[30]1989[31]1990[32]1991[26]1992[26]1993[26]1994[26]1995[29]1996[29]
887 000889 000918 000904 643907 000911 000909 000904 000899 000898 000894 000
1997[33]1998[29]1999[34]2000[35]2001[29]2002[36]2003[17]2004[37]2005[38]2006[39]2007[40]
892 000884 000881 000874 000864 400873 055873 100864 600858 000850 100841 400
2008[41]2009[42]2010[43]2011[41]2012[44]2013[45]2014[46]2015[47]2016[48]2017[49]2018[50]
836 098830 953837 900837 436836 892839 755840 785842 097843 460845 300844 858
2019[51]2020[52]2021[53]2022[3]
841 902838 042830 155818 383

Бахача наьх дукхал лоархӀаш хилча (01.01.2016) пхье 17-ча моттиге хиннай 1115[54] Россе Федерацен пхьешта юкъе[55].

Энгельсаца цхьанеи, кхыча нах бахача моттигашцеи агломераци хул цох 1,15—1,2 млн саг юкъе а водаш. Саратови Энгельси цхьан а теха цох цхьа пхье-миллионхо хьаяр хьехаш къамаьлаш да долаш.

Къамашцара лоаттам

[тоаде | тоаде чура]

Саратов йоккха пхье я, тархьарца дуккха товшхалаш вӀашкайоагӀача уллаш хиннай из Европаннеи Азенеи юкъе, цудухьа цу пхьенна лар йитай цу хӀамо. КӀалхагӀа Ӏохьоахадаьд 2010-ча шера хиннача хьалах доккхагӀа хинна пхьера итт къам[56]:

Къам Дукхал
(саг)
къам
хьоахадаьчарех %
Эрсий 745 371 91,6 %
Татрий 14 778 1,8 %
Украинхой 10 475 1,3 %
Эрмалой 8892 1,1 %
Казахий 7288 0,9 %
ГӀозлой 5728 0,7 %
Мордва 2276 0,3 %
КӀайэрсий 2132 0,3 %
Жугтий 1812 0,2 %
Чуваши 1730 0,2 %
кхыдола къамаш 13 380 1,6 %
Берригаш а 813 862 100 %

Къам белгалдаьккха доацаш е цох хоам боацаш пхье 24 038 саг ва, е пхьен бахархоех 2,9 %[56].

Метташцара лоаттам

[тоаде | тоаде чура]

1897-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох пхьехой наьна мотт[57]:

МоттДукхал, сагДакъа
Эрсий121 72088,75 %
Немций8 3676,10 %
Полхой1 7281,26 %
Татрий1 7111,25 %
Жугтий (идиш)1 2930,94 %
Украинхой1 1590,85 %
Кхыдараш1 1690,85 %
Дерригаш а137 147100,00 %

Таханарча дийнахьа пхьен официальнии керттереи мотт эрсийбар ба.

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
  1. Сведения, предусмотренные п.3.1 ст.19, п.5.1 ст.23 и п.6.1 ст.30 Градостроительного кодекса. Граница населенного пункта город Саратов. (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам) // ФГИС ТП Проект генерального плана муниципального образования «Город Саратов» 19.09.2022 Архиве диллад 2022 шера кӀимарса 9 дийнахьа.
  2. Саратов вырос почти в 6 раз и стал одним из крупнейших в Европе Архиве диллад 2022 шера бекарга 7 дийнахьа.. BezFormata.Com 01.01.2022 08:11
  3. 1 2 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2022 года Федеральная служба государственной статистики (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 26.04.2022.
  4. Горячко М. Д., Павлинов П. С. и др. Сара́тов / председ. Ю. С. Осипов и др., отв. ред. С. Л. Кравец. Большая Российская Энциклопедия (в 35 т.). — Москва: Научное издательство «Большая российская энциклопедия», 2015. — Т. 29. Румыния — Сен-Жан-де-Люз. — С. 417—420. — 766 с. 35 000 экз. ISBN 978-5-85270-366-8.
  5. Дешаш белгалдахара гӀалат Неверный тег <ref>; для сносок ustav не указан текст
  6. Расстояния от Саратова до городов России.
  7. Федеральная миграционная служба России — Государственные программы — Соотечественники — Официальный информационный пакет Государственной программы — Округа РФ, участвующие в р …. Архиве диллад 2012 шера аьтинга 4 дийнахьа.
  8. Майорова Алла Степановна. Открытие Саратовской губернии в 1781 году и последствия этого события для губернского города // Известия Саратовского университета. Новая серия. Серия История. Международные отношения. — 2007. Т. 7, вып. 1. С. 11–20. ISSN 1819-4907.
  9. «Российский статистический ежегодник», 2011 г. Раздел 4. Население. Таблица 4.4 Города с численностью населения 100 тысяч и более человек.
  10. Университеты, академии, институты. Регион: Саратовская область.
  11. Указ Президента Российской Федерации от 02.07.2020 № 444 «О присвоении почётного звания Российской Федерации „Город трудовой доблести“».
  12. Булычев М. В., Максимов Е. К.: Четыре века: сборник статей, посвящённый 400-летию Саратова, 1991, оа. 12.
  13. Булычев М. В., Максимов Е. К.: Четыре века: сборник статей, посвящённый 400-летию Саратова, 1991, оа. 13.
  14. Булычев М. В., Максимов Е. К.: Четыре века: сборник статей, посвящённый 400-летию Саратова, 1991, оа. 17.
  15. Географические названия мира: Топонимический словарь. — М: АСТ. Поспелов Е. М. 2001.
  16. Словарь современных географических названий. — Екатеринбург: У-Фактория. Под общей редакцией акад. В. М. Котлякова. 2006.
  17. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Ло:Население/1811BW
  18. 1 2 Ло:Население/1897C
  19. Административно-территориальное деление Союза ССР : [Районы и города СССР на 1931 год]. — Москва: Власть советов, 1931. — XXX, 311 с.
  20. Административно-территориальное деление Союза ССР. На 15 июля 1934 года.
  21. Ло:Население/1939AH
  22. Ло:Население/1956A
  23. Ло:Население/1959C
  24. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (эрс.). Демоскоп Weekly. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 25.09.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 28.04.2013.
  25. Российский статистический ежегодник, 1998 год
  26. 1 2 3 4 5 6 Ло:Население/1994B
  27. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (эрс.). Демоскоп Weekly. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 25.09.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 28.04.2013.
  28. Народное хозяйство СССР 1922-1982 (Юбилейный статистический ежегодник)
  29. 1 2 3 4 5 Ло:Население/2001G
  30. Народное хозяйство СССР за 70 лет : юбилейный статистический ежегодник : [арх. 28 аьтинга 2016] / Государственный комитет СССР по статистике. — Москва : Финансы и статистика, 1987. — 766 с.
  31. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 22.08.2011.
  32. Ло:Население/2002AB
  33. Ло:Население/1997B
  34. Ло:Население/1999E
  35. Ло:Население/2000N
  36. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более (эрс.). Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 3.02.2012.
  37. Ло:Население/2004H
  38. Ло:Население/2005M
  39. Ло:Население/2006Q
  40. Ло:Население/2007AC
  41. 1 2 База данных "регионы Приволжского округа". Численность постоянного населения
  42. Россе Федерацен бахархой дукхал. Дагарбаьб муниципальни кхолламашка 2009 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 2.01.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.01.2014.
  43. Перепись населения 2010. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений (эрс.). Федеральная служба государственной статистики. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 14.05.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 28.04.2013.
  44. Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла. Таблица 35. Массехана бахача наьх дукхала оценка 2012 шера наджгоанцхой бетта 1 денга. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.05.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 31.05.2014.
  45. Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2012 шера наджгоанцхой 1 денга. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 16.11.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 16.11.2013.
  46. Таблица 33. Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2014 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 2.08.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.08.2014.
  47. Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2015 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 6.08.2015. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 6.08.2015.
  48. Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2016 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа
  49. Россе Федерацен бахархой дукхал. Муниципальни образованешка гӀола 2017 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа (эрс.) (31 кӀимарса 2017). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.07.2017. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 31.07.2017.
  50. Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2018 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 25.07.2018. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 26.07.2018.
  51. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.07.2019. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.05.2021.
  52. Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2020 шера наджгоанцхой бетта 1 денга (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 17.10.2020. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 17.10.2020.
  53. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 27.04.2021. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.05.2021.
  54. с учётом городов Крыма
  55. Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2019 шера наджгоанцхой бетта 1 денга. Таблица «21. 2019 шера наджгоанцхой бетта 1 денга хинна пхьешкара бахача наьх дукхал Россе Федерацен федеральни гомашкеи субъекташкеи гӀола» (RAR-архив (1,0 Мб)). Федеральная служба государственной статистики.
  56. 1 2 Всероссийская перепись населения 2010::Саратовстат. Архиве диллад 2011 шера кӀимарса 7 дийнахьа.
  57. Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.. www.demoscope.ru.

Литература

[тоаде | тоаде чура]
  • Булычев М. В., Максимов Е. К. Четыре века: сборник статей, посвящённый 400-летию Саратова. — Саратов: Издательство Саратовского университета, 1991.
  • Кумаков А. В. Рассказы о жизни земли Саратовской. В двух книгах. — Саратов: Издательский дом «Волга», 2021. — Т. I. — 240 с. 500 экз. ISBN 978-5-6046353-0-8.
  • Кумаков А. В. Рассказы о жизни земли Саратовской. В двух книгах. — Саратов: Издательский дом «Волга», 2021. — Т. II. — 264 с. 500 экз. ISBN 978-5-6046353-0-8.

ТӀатовжамаш

[тоаде | тоаде чура]

Ло:Населённые пункты городского округа Саратов Ло:Города Саратовской области Ло:Города на Волге Ло:Города трудовой доблести