Органикан хӀамаш

Органикан хоттамаш (да) (эрс: органические вещества́, органические соединения) — углеводородаехи царех хьаянначарехи йола хӀамаш; шийна чу углерод мел йоала химе хоттам чулоаца класс[1] (карбидаши, кӀора цӀалхи, карбонаташи, цхьайоа углерода оксидаши, роданидаши, цианидаши мел йоацар).
Органикан хӀамаш лаьттан чкъорагахьа чӀоагӀа кӀезига нийслу, хӀаьта дунена́ боккха лоадам ба цар, хӀана аьлча йовзаш мел йола вахара кепаш органикан хоттамаш дух тӀа а йолаш айттай. Такие вещества часто включены в дальнейший круговорот жизни, как например органические вещества почвы (к слову, годовая продукция биосферы составляет 380 млрд.т)[2]. Основные дистилляты нефти считаются строительными блоками органических соединений[3]. Органикан хоттамашка углеродал (C) совнагӀа иштта дукхагӀа йолча хана водород (H), кислород (O), азот (N) йолаш хул, дуккха кӀезига — сангал (S), нӀаний цӀи (P), галогенаш (F, Cl, Br, I), бор (B) иштта цхьаццадоа маьхаш (къаьст-къаьстта е тайп-тайпарча бувзамашка)[4].
Номенклатура
[тоаде | тоаде чура]Органикан номенклатура яхар органикан хӀамай классификацийи цӀерийи раж я. Таханарча дийнахьа яьржа лелашъяр ИЮПАК номенклатура я.
Органикан хоттамий классификаци цхьан керттерча ларде етта я: органикай хоттама физикайи химеи куцаш керттерча шин бехкамах увттаду — углерода округа лоаттамахи, цун баьрелах йолча тоабехи.
Углерода округ мичахьара хьабоалл, цун овла мичахьа ба хьежжа органикан хӀамаш цикла йоацачарнеи циклачарнеи е́къа йиш я. Цикла йоацачарна юкъе предельнияраши предельни йоацараши белгалйоах. Цикла хоттамаш карбоциклачарнеи (алициклаи фоамараи) гетероциклачарнеи екъ.
- Органикан хоттамаш
- Углеводородаш
- Углеводородех функце хьаяьннараш:
Алифатика хоттамаш
[тоаде | тоаде чура]Алифатика хоттамаш — шоай лоаттамгахьа фоамара раж йоаца фоамара бувзамаш доаца органикан хӀамаш.
Углеводороды — Алканаш — Алкенаш — Диенаш е Алкадиенаш — Алкинаш — Галогеноводородаш — Спирташ — Тиолаш — Цхьалха эфираш — Альдегидаш — Кетонаш — Карбона цӀалхаш — Чоалхане эфираш — Углеводаш е шекараш — Нафтенаш — Амидаш — Аминаш — Липидаш — Нитрилаш
Фоамара хоттамаш
[тоаде | тоаде чура]Фоамара хоттамаш е аренаш — цаӀ е кхы дукхагӀа фоамара цикла бувзамаш юкъебода органикан хӀамаш (хьажа Фоамарал).
Бензол-Толуол-Ксилол-Анилин-Фенол-Ацетофенон-Бензонитрил- Галогенаренаш-Нафталин-Антрацен-Фенантрен-Бензпирен-Коронен-Азулен-Бифенил-Ионол.
Гетероцикла хоттамаш
[тоаде | тоаде чура]Гетероцикла хоттамаш молекулай лоаттама чу цаӀ мукъагӀа гетерозирхат йола цикл юкъе йода хӀама
Полимераш
[тоаде | тоаде чура]Иштта Лакха молекулярни хоттамаш аьнна иштта йовзаш йоа белггала йола хӀамай кеп я полимераш. Цар лоаттамах каст-каста башх-башха кагегӀа дола доакъош юкъе долх. Уж сегменташ цхьатарра хила тарлу, нагахьа санна ювцар геополимер яле. Полимераш макромолекулех лоархӀ — геттара боккхача боарама йолча молекулай класса́. Полимераш органикани (полиэтилен, полипропилен, плексиглас иштта кхыяраш) органикан йоацаши (силикон) хила йиш йолаш я; синтетикай а (поливинилхлорид) е Ӏалама а (целлюлоза, крахмал).
Лоаттама анализ
[тоаде | тоаде чура]Карарча хана органикан хоттамашта экам оттабара тайп-тайпара методаш я:
- Кристаллографи (рентгеналоаттама анализ) — эггара меттахьагӀа, нийсагӀа йола метадя, цунга хьежжа дика разрешени[таржам де деза] хургйолаш йоккха дика йоккха кристалл эшаш а я, цудухьа из метод хӀанзарчоа кхы Ӏа ях лелаяц.
- Элементий анализ — хӀаман молекула чура элементий дукхал оттаергйолаш лелаю деструктивни метод.
- ИнфрацӀе спектроскопи (ИК): хӀаман чу моллагӀа функце тоаба йолга е йоацалга бакъде аьнна лелаю метод .
- Масс-спектрометри: хӀамай молекулярни массаш оттаяр духьа лелаю метод.
- ТӀуман магнитни резонанса спектроскопи ЯМР.
- Ультрофиолета спектроскопи (УФ): ража чу бувзама боарам бусташ лелаю.
Хьажа иштта
[тоаде | тоаде чура]Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- ↑ Spencer L. Seager, Michael R. Slabaugh. Chemistry for Today: general, organic, and biochemistry. Thomson Brooks/Cole, 2004, p. 342. ISBN 0-534-39969-X
- ↑ Органическое накопление в земной коре - Справочник химика 21. www.chem21.info. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 17.11.2019.
- ↑ Petrochemicals. American Fuel & Petrochemical Manufacturers. American Fuel & Petrochemical Manufacturers. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 21.03.2018.
- ↑ Хомченко Г. П. Пособие по химии для поступающих в вузы. — 4-е изд. испр. и доп. — М.: ООО «Издательство Новая Волна», 2002. стр. 335. ISBN 5-7864-0103-0, ISBN 5-249-00264-1