Чулоацамага гӀó

ДзӀардзувкъатӀе

Википеди материал
Кавказа карта, 1676 шу. Фаьренгий меттала «Zuirie» аьнна белгалъяккха ДзӀардзувкъатӀе
Вахушти Багратиони аьлано оттадаьча мехкасурта тӀара дзӀардзувкъой. 1745 шу.

ДзӀардзувкъатӀе, дзӀардзувкъой е дардзакъой (гурж. დურძუკები, ძურძუკები [дурдзукеби/дзурдзукеби], эрс: дзурдзуки) — IX—XVIII-ча бӀаьшерашка Ӏарбийи гуржийи йоазонашка белгал а йоахаш, юкъерча бӀаьшерашка лелаш хинна этноним. Дардзакъой ГӀалгӀайчен лоамара а ба, цига бахаш а хиннаб аьнна белгалбоах уж Ӏилманхоша[1][2][3][4]. Кхыча тохкамхоша яхачох, дардзакъой гӀалгӀай а нохчий а дай хиннаб[5][6][7][8][9][10][11].

Этимологи

[тоаде | тоаде чура]

Гуржий товшхалгахьа «дзурдзукаш» яха термин каст-каста оаламашка-торамашка вувцача Кавкаса воӀ Дзурдзукаца (е Дзурдзукосаца) ювз[12][13]. . Цунца цхьана массехк Ӏилман гипотеза а я термин овла тохкийташ.

Байсаранаькъан Мурада Дзурдзук ДжӀарахьматаца (Джерахмат) вусташ хиннав — оаламашка дувцачох, ЖӀайрахой хьалхо хиннача сагаца. Цу эпонимий овлаш а дусташ («дзур», «джер»), уж гуржий «джари» яхачох доагӀа яхаш хиннав из — цун маӀан «бӀу» да цу меттала[14].

С. Джамирзаевс цу этнонима реконструкценна къаьстта лустам хета а баь, яздаьд: «Дзурдзукаш гуржий йоазонашка тӀемахой санна бувц, цудухьа цу деша хьалхара дакъа нохч. сур яхача дешаца дусталуш да, тӀаккха шоллагӀдар — дукъ яхачунца, «дукъ тӀара сур» хул из[15]. Ший кхыча балха тӀа этноним дзандакъой / сандакъой яхача нохчий тайпанца йийзай цо[16].

Куркъанаькъан Ӏаламбика «дзурдзукаш» е «дурзукаш» яха этноним дардза къонгаш (эрс: «сыновья вьюги») яхача терминца ювз: наьртех долча гӀалгӀай оаламашка хьоахабу уж («Миха нана», «Миха ворхӀ воӀ» яхачаргахьа)[17].

Фаьренгехьера малхбоалейовзанча волча А. Ж. Сен-Мартен яздаь хиннад: «Дзурдзук, Кавказоса къонгех эггара чӀоагӀагӀа цӀихеза хиннар, лоам чӀоже хьалваха хиннав, цун цӀерагӀа Дзурдзукети аьнна цӀи тиллай цох (хӀанз Мисджеги)[18]».

Тархьар

[тоаде | тоаде чура]
Дзурдзукети (Мичеги). Кавказа Атлас. Дюбуа де Монперё Ф., 1843

«Дзурдзукаш» (е «дурдзукаш») яха этноним тархьара каьхаташка духхьашха IX-ча бӀаьшера хьалхарча даькъе Ӏарбий географ хиннача Ибн аль-ФакъихӀа. Цунца цхьана цхьаболча авторашта хетачох, из этноним VII-ча бӀаьшера Эрмалой географе тӀа а хьоахаяьй века[19]. XI-ча бӀаьшера дзурдзукаш Аль-Балазури яхача Ӏарбечо хьоахабаьб. Цу бӀаьшера дзурдзукаш гуржий тархьархой балхашка а язбаьб: Леонти Мровелеи, Джуаншереи, тӀехьагӀа XIII-гӀа бӀаьшу долалуча хана а хьоахабаьб. А. Ф. Гольдштейнс хьоахаду ди боаржабара духьа XII бӀаьшера ГӀалгӀайчен лоам гуржий Ӏочубаьхка хиннилга. Цул тӀехьагӀа гуржий йоазошка дзурдзукаши гӀлигӀвийи хоахабе болалу[20]. Масала, Мровеле Ӏолистад дурдзукаши дидойи цхьана тӀом бе мишта бахабар, тӀаккха Джуаншера, цул хьалха хиннача Ӏарбаша мо, Кавказерча балтенашка чӀоагӀленаш йолга дийцад, царех цаӀ Дурзукетерча Парчуане я а яздаь[21]. Из тӀеххьаръяр А. Н. Генкос ГӀалгӀай Мехка Эса чӀоже хила езаш я аьнна аьнна хиннад[1]. Деррига техкача, гуржий тархьара Ӏилмангахьа из термин кхы а XVIII-ча бӀаьшерага кхаччалца хьоахаяьй.

Дзурдзукаш (цурцукаш). Малхбузехьа кисташцеи Хеви лаьттанцеи гӀай долаш ба, малхбоалехьа — гӀлигӀвешца. Вахушти аьлан мехкасурта тӀа гӀолла оттадаь да

Н. Г. Волковас гуржий йоазонашта тӀа а товжаш «дзурдзукаш» яхача термино гӀалгӀай а нохчий а цхьана чулоацаш хиннаб аьнна лаьрхӀад, юкъера бӀаьшераш чаккхенгахьа гаргалостача хана «дзурдзукаш» яхача цӀера чулоацам хувца а бенна гӀалгӀай мара чулоацаш хиннаяц. Масала, Вахушти Багратиони аьлано ший «Гуржий паччахьалкхен Ӏолистараш» яхача балха тӀа «Дзурдзукети», «Кистети», «ГӀлигӀвети» яха лаьтташ хьоаха а деш уж таханарча ГӀалгӀайчен доазонца дувз[21]. Б. А. Калоевс яхачох, кистийи дурдзукаши Ӏарамхини, Тийркеи атагӀенашка баьхаб[22]. Роберт Хьюсенс ше «Ашхарацуйц» яхача кхоллама́ таржам деча хана дурдзукаш Эса чӀож йолалуча баьхача гӀалгӀай даьшца нийсбаьб[23], цига хиннай «Дурдзукий наӀараш» (е «Дурдзукети наӀараш»)[24][25].


Леонти Мровеле яхачох, вай замал хьалха XI—III-ча бӀаьшерашка Дурдзуки яхар цаӀ дола лаьтта хиннад цхьан къаман нах а бахаш. Юкъерча бӀаьшерашкарча гуржий а Ӏарбий а йоазонаша а Дзурдзуки цхьа мохк болаш санна ювц. XII-ча бӀаьшерашка яздаьр малав цаховча балха тӀа Даькъастера къамаш дувцача хана Дурдзуке паччахьий а хьоахабеш да.

Советий гуржий тархьархо хиннача Г. А. Меликишвиле Урмия яхача Ӏама юхе йола «Zurzukka» яха термин хьа а ийца цу лаьтташка вай замал хьалха II—I-ча эзаршерашка нахски элементаш хиннилга тӀачӀоагӀду, Кавказе гӀинбухехьа а малхбоалехьа а долча лаьтташка уж дӀахьабаха йиш йолга а юкъердаьккхадац цо[26].

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
  1. 1 2 Генко, 1930, оа. 712.
  2. ↑ Базоркин, 1937, оа. 20, 21.
  3. ↑ Волкова, 1973, оа. 136,137.
  4. ↑ Сотавов, Мейер, 1991, оа. 207.
  5. ↑ Марковин, 1965, оа. 58.
  6. ↑ Какабадзе, 1967, оа. 471.
  7. ↑ Волкова, 1973, оа. 135.
  8. ↑ Гольдштейн, 1977, оа. 203.
  9. ↑ Харадзе, Робакидзе, 1968, оа. 27.
  10. ↑ Крупнов, 1971, оа. 34.
  11. ↑ Виноградов, 1972, оа. 352.
  12. ↑ Мровели, 1979, оа. 25.
  13. ↑ Виталий Евгеньевич Нарожный. Население Горно-Ассинской котловины в XIII-XV веках (ru-RU). — 2014.
  14. ↑ Базоркин, 1937, оа. 48, 49.
  15. ↑ Джамирзаев С. К этимологии слова «дзурдзукъи» («дзурдзуки»). — «Вопросы вейнахской лексики», Грозный, 1980
  16. ↑ Джамирзаев Салман Мирзакаевич. Культурно-этнологический контент исторического прошлого чеченцев и проблемы развития этнотуризма // Культурная жизнь Юга России. — 2018. — Вып. 3 (70). — С. 44–46. — ISSN 2070-075X.
  17. ↑ Куркиев, 2002, оа. 283, 284.
  18. ↑ Antoine-Jean Saint-Martin, 1818, оа. 189.
  19. ↑ Волкова, 1973, оа. 136, 137.
  20. ↑ Гольдштейн, 1977, оа. 205.
  21. 1 2 Волкова, 1973, оа. 135, 136.
  22. ↑ Калоев, 1967, оа. 23.
  23. ↑ Хьюсен, 1992, оа. 117: «Durckk’, which Eremyan {ibid.) corrects to Durc[u]kk’\ Geo.: Durjukni, for the tribe; Durjuket'i for their country. They are the ancestors of the modern Ingushi inhabiting the upper course of the Assa River.».
  24. ↑ Шавхелишвили, 1963, оа. 23.
  25. ↑ Шавхелишвили, 1992, оа. 27.
  26. ↑ Гаджиев, 1979, оа. 56.

Литература

[тоаде | тоаде чура]

ТӀатовжамаш

[тоаде | тоаде чура]
Хьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=ДзӀардзувкъатӀе&oldid=73704»