Чулоацамага гӀó

Ахкий-Юрт

Википеди материал
(«Ахки-Юрт» яхачунгара дӀасалостам ба)
Юрт
Ахкий-Юрт
Ахкий-Юрт
эрс: Сунжа, Ахки-Юрт
хӀир. Сунжæ
43°03′42″ с. ш. 44°49′05″ в. д.HGЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ХӀирийче
Муниципальни шахьар ГӀалме
Юрта хьисапе моттиг Ахкий-Юрта
Тархьари географии
Йиллай 1859
ХьалхагӀа хинна цӀераш эрсий меттала: 1859 кхачч. — Ахки-Юрт
1920 кхачч. — Сунженская
1944 кхачч. — Ахки-Юрт
Лакхал 685[1] м
Ӏалама лоаттам гӀаьххьа
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой ↗12 114[2] саг (2020)
Къамаш хӀирий
Динаш православхой
Катойконим ахкиюртахой
Паччахьалкхен мотт хӀирий, эрсий
Дагарга идентификатораш
Телефоний код +7 86738
Пошта индекс 363104
Код ОКАТО 90240870001
Код ОКТМО 90640470101
Номер в ГКГН 0053265
Ахкий-Юрт (Россия)
{{{ингушское название}}}
Москоа
Ахкий-Юрт (ГӀинбухера ХӀирийче)
{{{ингушское название}}}
Ахкий-Юрт (ГӀалме шахьар)
0
{{{ингушское название}}}
Викилармий логотип Медиафайлаш Викиларма чу

А́хкий-Юрт, е А́хки-Юрт, иштта А́хка-Юрт, Аьхка-Юрт, Аьхки-Юрт [⇨] (эрс: Су́нжа, хӀир. Сунжæ[3]) — таханарча ХӀирийчен ГӀалме шахьаре улла юрт.

Юрта хьисапе моттиг Ахкий-Юрт яхача муниципальни кхоллама административни юкъ я.

Географи

[тоаде | тоаде чура]

Юрт Шолжа аьрда берда тӀа улл Шолхех 10 км малхбоалехьеи, Бурох 16 км гаьнеи.

Ахкий-Юртах малхбоалехьа КӀайча хил дехьа ул Шолжа-Юрт, Ӏаьдало из дӀате́ха йола Товзан-Юрт цунна тӀехьа йоагӀа. Малхбузехьа Шолхел совгӀа гӀинбухехагӀа Ӏо мел вода Ахкий-Юртаца лоалаха я́д кхыйола гӀалгӀай юрташ: ГӀалгӀай-Юрти, цул дехьара ЖӀайрахой-Юрти, тӀаккха Гадаборшакъонгий—Юрти, цул дехьа Яндакъонгий-Юрти.

Мехкал

Мехкал тӀуна гӀаьххьа да. Ӏа кӀаьда да, каст-каста дукха лоа ца дуллаш. Наджгоанцхой бетта юкъера йӀовхал +4,0°С хул. Аьхке йийкха хул, догӀаш а хул. КӀимарса бетта юкъера йӀовхал +21,0°С хул. Шера хулача йоачон дукхал 950 мм гарга хул. Йоачонаш ахнел дукхагӀа ахканарча бетташка хул.

Тархьар

[тоаде | тоаде чура]
1780-ча шера оттадаьча Гюльденштедта мехкасурта тӀара Ахкий-Юрт (Achkinjurt)
1807-ча шера «селения Акiюрт» аьнна Ахкий-Юрт хьоахаяьча мехкасурта да́къа (мехкасурт юхамаччахьарча проекце да)

ЦӀи, йиллар

[тоаде | тоаде чура]

А́хкий-Юрт йиллар Йовлой тайпан хинна Аьже́ А́хка ва. Цун цӀи боккъонца А́хка, А́хк, е Аьхк хиларга хьежжа гӀалгӀай меттала юрта цӀи хул Ахкий-Юрт (Ахки-Юрт[4]), е А́хка-Юрт[5], е Аьхка-Юрт[6], е Аьхкий-Юрт (Аьхки-Юрт[7]). Иштта юрта цӀи ахкаца ювзаю цхьаболча Ӏилманхоша, амма из нийса лархӀац[Д. 1].

Ахкий-Юрт шира лоархӀ. Укх моттиге нах ба́х кӀезигагӀа дале 1781-ча шера денз.

ГӀазкхий

[тоаде | тоаде чура]

1859-ча шера гӀазкхаша гӀалгӀай кхычахьа дӀакхолха а баь «Сунжа» (Сунженская) яха станица йиллай цу тӀа[8][9].

1876-ча шера Тийрка гӀазкхий зӀы вӀашагӀъеллачул тӀехьагӀа Ахкий-Юрта доккха киназ деттад кхертӀох, супача Николая цӀи а тилла. 1930-гӀа шераш долалуш долча хана Черноглазо ГӀалгӀай автономе областе Далла духьалара кампани йолаяь хиннай, из ма йодда киназ а дохадаь хиннад цо[10].

Советаш

[тоаде | тоаде чура]

БӀорахой тӀом дӀабаьнначул тӀехьагӀа, Тийрка областа къамай съездо баьча соцамах, гӀазкхий юртара ара а баьха юрт ГӀалгӀай автономе областа юкъе йихьай эрсий меттала Ахки-Юрт аьнна хинна цӀи метта отта а яь[11].. 1944-ча шера гӀалгӀай Сибаре Ӏобахийтачул тӀехьагӀа Ахкий-Юртах Сунжа аьнна цӀи а тилла́ ХӀирий АССРа лоаттаме дӀаеннай, цу хана денз ишта хьайоагӀаш а я.

Бахархой

[тоаде | тоаде чура]
Бахача наьх дукхал
1914[12]1926[13]1959[14]1970[15]1979[16]1989[12]2002[17]2010[18]2011[19]
5786↘3794↗6093↘5853↗6034↘6012↗11 346↗11 715↘11 681
2012[20]2013[21]2014[22]2015[23]2016[24]2017[25]2018[26]2019[27]2020[2]
↗11 706↗11 807↗11 875↗11 909↗11 955↗12 030↗12 065↗12 082↗12 114

Къамай лоаттам

2010-ча шера Ерригача Россе хьисап деш нах дӀаязбарах:[28]

№КъамДукхал, сагДа́къа
1хӀирий11 26296,1 %
2эрсий1771,5 %
3гуржий780,7 %
4эрмалой620,5 %
5кхыбараш/ белгалдаьдац1361,2 %

Эрсий православхой ди

[тоаде | тоаде чура]

«Святого преподобного Романа Сладкопевца» яха киназ доалл юрта. 2009-ча шера супа дерзадаьд.

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
Комментареш
  1. ↑ Генко А. Н. Из культурного прошлого ингушей. — Записки коллегии востоковедов. Л., 1930, с. 694[6].
Хьасташ
  1. ↑ Сунжа (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
  2. 1 2 Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2020 шера наджгоанцхой бетта 1 денга (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 17.10.2020. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 17.10.2020.
  3. ↑ Гацалова Л. Б., Парсиева Л. К. Большой русско-осетинский словарь ИПО СОИГСИ, Владикавказ 2011—687 с.
  4. ↑ Здравомыслов, 1998, оа. 125.
  5. ↑ Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 38.
  6. 1 2 Куркиев, 2002.
  7. ↑ Ӏарчакхнаькъан, 2017, оа. 3.
  8. ↑ Мартиросиан, 1933, оа. 76.
  9. ↑ Дахкильгов, 1991, оа. 32.
  10. ↑ В честь преподобного Романа Сладкопевца храм. (эрс.). russian-church.ru (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 23.04.2020.
  11. ↑ Выселение казаков Сунженского отдела (1921 г.) (эрс.). sunzha.narod.ru (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 17.04.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 17.04.2013. Архиве диллад 2013 шера бекарга 17 дийнахьа.
  12. 1 2 Население Северной Осетии. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 25.09.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 25.09.2013.
  13. ↑ Список населенных мест Ингушской автономной области составленный по материалам всесоюзной переписи 1926 г.
  14. ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров по полу
  15. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (эрс.). Демоскоп Weekly. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 25.09.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 28.04.2013.
  16. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 29.12.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 29.12.2013.
  17. ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более (эрс.). Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 3.02.2012.
  18. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по РСО-Алания. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений и населённых пунктов
  19. ↑ Оценка численности населения муниципальных образований Республики Северная Осетия-Алания на 1 января 2011-2015 годов. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 4.05.2015. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 4.05.2015.
  20. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла. Таблица 35. Массехана бахача наьх дукхала оценка 2012 шера наджгоанцхой бетта 1 денга. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.05.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 31.05.2014.
  21. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2012 шера наджгоанцхой 1 денга. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 16.11.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 16.11.2013.
  22. ↑ Таблица 33. Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2014 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 2.08.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.08.2014.
  23. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2015 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 6.08.2015. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 6.08.2015.
  24. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2016 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа
  25. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал. Муниципальни образованешка гӀола 2017 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа (эрс.) (31 кӀимарса 2017). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.07.2017. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 31.07.2017.
  26. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2018 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 25.07.2018. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 26.07.2018.
  27. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.07.2019. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.05.2021.
  28. ↑ Том4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 19.08.2013. Архиве диллад 2016 шера тушола 5 дийнахьа.

ТӀатовжамаш

[тоаде | тоаде чура]

Литература

[тоаде | тоаде чура]
Хьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Ахкий-Юрт&oldid=71772»