Кхазар

ЦӀе кхазар (лат. Ríbes rúbrum)

Домен: Эукариоташ
Паччахьалкхе: БаьцовгӀаш
Ралс: Зиза тохаш дола
Класс: Ши дакъа дола
АргӀа: Лагаз зизай
Дезал: КӀудилга
Тайпа: Кхазар

Кхазар
Цветки смородины кроваво-красной (Ribes sanguineum)
Ӏилман классификаци
ГӀАЛАТ: нет таксономического шаблона {{Grossulariaceae}}, который должен описывать систематическое положение таксона Grossulariaceae. Род: Кхазар
Дунен къамашта юкъера Ӏилман цӀи
Ribes L., 1753
Номенклатурни тайпа
Ribes rubrum L., 1753 — Смородина красная
Систематика Викикепаш чу Сурташ Викиларма чу ITIS   24448 NCBI   3801 EOL   38348 FW   264404

Кхазар (лат: Ríbes, эрс: Сморо́дина) — КӀудилга (Grossulariaceae) дезала чура ши дакъа долча зизай баьцовгӀий ваьр.

ЦӀи

Ваьра Ӏилман латиний цӀи, Ríbes, Ӏарбий رِيبَاس [ри́ба́с] яхача тӀара йоагӀаш я, цхьабакъда Ӏарбий меттала лордий чӀегӀаш миста йолча баьцовгӀах йоаккх из цӀи — ревенах, кха́зарах ца йоаккхаш. Ӏарбий ХӀиспанехьа Ӏочубаьхкача хана кӀала миста комараш йолаш я́гӀача кха́зара́ дӀатӀаяьннай из цӀи харцахь, кхазарах Ӏарбий метта боккъонца йоаккха цӀи كِشْمِش я.

Эрсий ваьра цӀи хьалхаславаьний смород, смрадъ яхача овла тӀара йоагӀаш я, хьадж яхача дешаца дувзаденна да цун маӀан — кхазара лордий чӀоагӀа хьадж бахьан долаш тиллалга лоархӀа из.

Ботаникан Ӏолистар

Керттера бовхамаш:

Ваьра кепаш кӀотаргаш я, тӀаккха мергӀаш шаьра е кӀарцхалаш дагӀаш хул.

ГӀаьнаш арг-аргӀагӀа йолх. Зизаш е кхал-маӀа да, е къаьст-къаьста кхали маӀеи да. Зизай пхи дакъилг да. Зиза мотт чусетта ба, завязаца вӀашкалета я, йисташка дукхагӀа йолча хана баьццара дола 5 ка́дагӀа́лг хул цох. Зиза гӀа́лгаш а пхиъ да, дерригаш мукъа да. Домлелхоргаш а ишттал да. Завязь цхьа бӀы болаш да, кхычар яхачох, ши бӀы болаш да, дукха ги доаллаш. БӀоагӀилг шиъ ба.
Зизан формула: $\ast K_{4-5}\;C_{4-5}\;A_{4-5}\;G_{(2-4)}$. Зизан оттам стабильни бац.

Кхазара сом дукха хий доалла комар я. Комара бухье йокъаенна зизагонахье ягӀаш хул.

Яржари экологии

Ваьра викалаш шинна а ахбура гӀинбухерча гӀаьххьача зона чу хул, иштта Юккъерча а ЗӀилбухерча а Америкеи ГӀинбухерча Африкеи. 50 кеп гаргга Европеи, Азеи, ГӀинбухерча Америкеи я, царех цхьаяраш-м гӀаран зӀилбухехьа а Ӏойолх Андашка гӀолла Магеллана форда оасага а кхоачаш.

Эрсечен Европерча даькъе йоаллача ара кхо акха кеп ягӀа, Кавказе — 6, царех доккхагӀа дола таьрахь СибарегӀа дагӀа, къаьстта Малхбоалехьарча чу.

Классификаци

Керттера бух:

Таксономи

Ribes L., 1753, Sp. Pl. : 200

Кхазар яха ваьр КхераэттӀа зизай (Saxifragales) аргӀан КӀудалга (Grossulariaceae) дезалах я. Ло:WFOPLon хиннача хьалах APG IV системагӀа йола кладограмма:

кхы а 14 дезал

порядок КхераэттӀа зизай

205 бакъъяь кепи бакъъелга хьежа 84 кепи

клада Зизай баьцовгӀаш

КӀудилга дезал

род Кхазар

кхы а зизай баьцовгӀай 63 аргӀа

Лоамашкара кхазар

Дошо кхазар

Боалоза кхазар

ДӀахьаягӀа кхазар

Ӏаьржа кхазар

ЦӀе кхазар

ЦӀий мо цӀе кхазар

Массаза хула кӀудилг

ЛоархӀами пайда эцари

Цхьайолча кепий тайпаши кепашта юкъера гибридаши комар-сомий товшхалаш санна кхеяш я. ЦӀена комар яарал совгӀа царех иштта кхехкамаш а, желе а, пастила а, мармелад а, мезамотт а, цул совгӀа корта бохабу малараш а (чхьагӀараш, них) кийчду. ГӀаьнехи сомехи къийи чайи кийчдеш леладу, иштта дулхахи чкъаьрахи чам тоабеш а то́х.

Кхазара дуккха йола кепаш модз доалла баьцовгӀаш я.

Ӏаьржача кхазара сок Ӏалама кхачан басараш хьадеш етт.

Дийхка ахкаргаш дувла мукх хулийта Cronartium ribicola яхача жӀаленускала (вара) дай-юкъархой ба.

Дуне тӀа кхеяр

Эрсечеи Полхехьеи кхазар эггара дукхагӀа кхеяш дола мехкаш да.

Эггара дукхагӀа кхазар кхеяш бараш (тоннаш).

Номер	Мохк	1992	2013	2023
1	Россе Федераци	155000	372700	531240
2	Полхехье	213406	198459	129700
3	Украина	17992	26610	22840
4	Йоккха Британи	30800	16986	15326
5	Ференгий мохк	9781	10946	12890
6	Немций мохк	170000	12658	12600
7	Голланди	1600	6155	7760
8	Керда Зеланди	2700	9348	4963
9	Астри	21710	2798	3430
10	Летойче	2647	2700	2720
11	ГӀозлойче	300	2000	2244
12	Венгрия	15844	3380	2230
13	Узбекехье	1000	1600	1669

Литература

• Род 713. Смородина — Ribes L. // Флора СССР : в 30 т. / гл. ред. В. Л. Комаров. — М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1939. — Т. 9 / ред. тома С. В. Юзепчук. — С. 226-267. — 540, XIX с. — 5200 экз.
• Ло:Анненков
• Смородина // Брокгаузеи Ефронеи энциклопеден дошлорг : 86 томах латт (82 томи 4 тӀатохари). — СПб., 1890—1907. — Т. XXXa.
• Вавилов А. С. Чудо-ягода (о смородине лежачей, или моховке) // Наука и жизнь : журнал. — 1988. — № 7. — С. 94.
• Турова А., Сапожникова Э. О пользе чёрной смородины // Наука и жизнь : журнал. — 1988. — № 7. — С. 92—93.
• Андреева И. И., Родман Л. С. Ботаника. — 3-е, перераб. и доп. — М.: Колос, 2005. — С. 428. — 528 с. — ISBN 5-9532-0114-1.
• Абрикосов Х. Н. и др. Смородина // Словарь-справочник пчеловода / Сост. Федосов Н. Ф. — М.: Сельхозгиз, 1955. — С. 342.

ТӀатовжамаш

• Кхазар — ЭДСР мазаоагӀув