Ӏаламсаг

Ӏаламсаг (хьадаьннад Ӏар. عَالِم‎ [Ӏа́лим] — ховш вар, дийша саг яхачох, эрс: алим, улем), е дийша саг (эрс: учёный)^[⇨] — дунен Ӏилма тохкаш вола Ӏилманхо а воацаш бусалба ди дийша вола саг.

Дош хьахилар

Ӏаламсагах гӀалгӀай меттала йоаха цӀи шиъ я: дийша саги Ӏаламсаги. Дийша саг цох оал хьалха дешар эггара хьалха динца хоттаденна хинна хиларах, цхьабакъда ишта дӀатессача, дийша саг аьнна ала йиш я моллагӀа дунен Ӏилма Ӏомадаь сагах а, цул совгӀа йоазув довзаш волчох а — эрсий из дале а, дийша саг из Ӏомадаьчох. Ӏаламсаг яха дош леладар ишта дац: из леладу духхьала исламаца дувзадеш, бусалба дешар дийша Ӏаламсагах йоах ишта цӀи. Ӏаламсаг яха дош Ӏарбий метта тӀара доагӀаш да: Ӏар. عَالِم‎ [Ӏа́лим] — ховш вар, дийша саг яхачох. Дукхален таьрахье Ӏар. علماء‎ [Ӏуляма́ъ] хул из, цунга хьежжа эрсий меттала ши цӀи я лелаеш «улеми», «али́ми»^[1]. Из шоллагӀъяр е гӀалгӀайдар мо Ӏар. عَالِم‎ [Ӏа́лим] яхачох доагӀаш да, эрсий меттала тохарг а кхычахь оттаяь^[2], е иззамо маӀан долча عَلِيم‎ [Ӏали́м] яхачох доагӀаш да.

Юкъара хоам

Ӏаламсаг хьахила везаш вола саг хьужаренашка дешаш хул мутаӀалам а волаш. Цига цар Ӏомаде деза Къуръани суннат (бакъдола хьадис (эрс.) (гӀа.) — ШарӀан лард я уж шиъ^[3].

Ӏаламсаг яха цӀи сагах яьккхар Къуръанеи хьадисеи охлоша лораеш хиннай. Ӏаламнаьха даржаш хиннадац шоай Ӏилманца мара. Ӏаламнах даим суфештеи (эрс.) (гӀа. духлохамхоштеи духьала увтташ хиннаб, шоаш леладер Ӏилма хьалха а доаккхаш цар ца леладендаь. Ӏаламнах шоай дикагӀа довзаш долча Ӏилман доакъоех а, мазхӀабех (эрс.) (гӀа. а, ба́хача моттигах а эргаш хиннаб. Каст-каста гӀорваьннача Ӏаламсага гонахьа Ӏилман юртилгаш хьахулаш моттигаш а хиннай, хӀаьта хийла боккхий Ӏаламнах а хиннаб цхьаь цхьа мутаӀалам воацаш.

XVI-ча бӀаьшеренгара денз Хьункархой импере хӀанафийша шоаех Ӏаламнах цӀи а яьккха, цхьан кога тӀа даьккха, система хьаяьй Ӏаламсаг хиларах. Цу хӀаманца уж белгга хьаькъаьстаб шиӀийх, цу хана Сефевидий Фаьрсехьа паччахьалкхен ди болаш дӀакхайкабаьб из. Фаьрсашкахь кастта шоай Ӏаламнаьха лагӀаш хьа а даь иерархи оттаяьй: муджтахӀидагара моллага кхаччалца, уж берригаш цхьантохаш Ӏаламнах оалаш хиннад царех.

Хьункархошкахь а Ӏаламнаьха кулгалхочун дарж юкъедаьккха хиннад, из хиннав «шейх-уль-ислам» цӀи йоаккхаш вола Истмален муфтий.

Паччахьалкхен ди бусалба ба аьнна кхайкабеш йолча паччахьалкхенашка хийла Ӏаламнаьха цхьацца йола тоабаш хьахулаш цар лоадам совбувлаш хиннаб чӀоагӀа. Цхьабакъда паччахьалкхен вахар динах дӀакъоастадар дукхагӀа юкъе мел доаха Ӏаламнаьх низ а, цар Ӏилма а эшалуш доагӀа.

Белгалдаккхар

↑ Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy. — Oneworld Publications. — P. 3. — ISBN 978-1-78074-420-9.
↑ Ulamā. In: Encyclopaedia of Islam. — 2. — Leiden: E.J. Brill. — ISBN 978-90-04-16121-4.
↑ Muhammad Qasim Zaman. The Ulama in Contemporary Islam: Custodians of Change. — Princeton University Press, 2007. — P. 1. — ISBN 978-0-691-13070-5.

Литература

Ло:БСЭ2

ТӀатовжамаш

Сухайл Тармахомед. Ценность алимов (Джамиат уль-Улама) (эрс.). askimam.ru (2009).

[jacb-1] Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy. — Oneworld Publications. — P. 3. — ISBN 978-1-78074-420-9.

[Def_EI2-2] Ulamā. In: Encyclopaedia of Islam. — 2. — Leiden: E.J. Brill. — ISBN 978-90-04-16121-4.

[3] Muhammad Qasim Zaman. The Ulama in Contemporary Islam: Custodians of Change. — Princeton University Press, 2007. — P. 1. — ISBN 978-0-691-13070-5.

[1]

[2]

[3]

Ислама чура дин цӀераш
Дийша нах	Ӏаламсаг Имам (эрс.) (гӀа. Мавлави Молла Муфассир Мухьаддис Халиф (эрс.) (гӀа. ХатӀиб Хьафиз Шейх Шейх аль-ислам
ШарӀан соцамаш дераш	Къаьда Муджаддид МуджтахӀид Муфти ФакъихӀ
Ислама бехкараш: ШиӀий даржий цӀераш	Аятолла Воккха аятолла Шийтта имам имамов МарджаӀ ат-такълид Хьуджат аль-ислам
Суфий лагӀаш	Дервиш Мурд (эрс.) (гӀа. Овлаьъ (эрс.) (гӀа. Туркха Тхьамада Устаз (эрс.) (гӀа. Эфенди
Кхыяраш	Ами́р аль-муъмини́н (эрс.) (гӀа. Мавляна МуджахӀид (эрс.) (гӀа. МурабитӀ Мухьтасиб Муаззин (моллалла кхайкар) (эрс.) (гӀа. Наиб (эрс.) (гӀа. Накъиб Бакъвола халиф (эрс.) (гӀа. Хьажо ШахӀид (эрс.) (гӀа.