ЭгӀе-магӀе

ЭгӀеи магӀеи^[1]^[2], иштта эгӀахье магӀахьеи — гӀалгӀай меттала оагӀув, лостам белгалдоаха дешаш. ЭгӀеи магӀеи ехкача хӀаманга хьежжа тайп-тайпара маӀан долаш хила йиш я. ЭгӀеи магӀеи ювцаш хилча даим объект а субъект а хила еза вӀаший йистар из доландаь. Юкъера маӀан да́шха хьожаш хилча, юкъ гонахьенга (чухье арахьенга) ехкар да из.

Файл:Башни двух жён.jpg

Шин энгара гӀала: гаргагӀа яр магӀахьа латтилга лоархӀ лакхагӀа хиларах, цунна тӀехьашкаръяр — эгӀахьа — лохагӀа латтарах

цӀенга диллача, эгӀе наӀаргахьа йоалари магӀе ко́рагахьа йоалари лоархӀ. Масала, гӀалгӀай ӀадатагӀа цӀагӀа хьаьший аргӀагӀа, бехке хиларагӀа Ӏохувшабар уж хьалмагӀаба́харца хоттаденна да: кхоачарагӀбараш наӀара́ гаргагӀеи бехкегӀа бараш наӀарах гаьнагӀа ко́ра́ юхегӀеи хувшабу^[⇨].
ковнага диллача, коанаӀарашта гаргагӀа эгӀе я, царгара Ӏо мел вода магӀе я. Масала, фусама цӀенош цӀераш йоахаш леладу гӀалгӀаша: эгӀаче (мича? эгӀачу), магӀаче (мича? магӀачу).
пхьанага диллача, пхьаюкъ магӀе я, цунгара гонахьа, пхьайисташта гаргагӀа мел хул эгӀахьа хул. Масала, тика юртъюкъе а йоалаш, саг ше юртйисте хилча, «ХьалмагӀаваьлча йоал юрт» оал цунга.
моттигаш аренца юсташ хилча, лакхагӀа я́да пхьанаш (кхаьлаш) магӀахьа я́да оал, кӀалхаръяраш — эгӀахьа. Масала, Тиша Йовлии Керда Йовлии юсташ хилча, хьалхаръяр магӀахьа уллилга лоархӀ, шоллагӀъяр — эгӀахьа уллилга. Иштта Оалкамаш а, масала, гӀалгӀай лоаменна гаргагӀа яр МагӀара Оалкам я, шаьрачахьа уллар — ЭгӀара.

Хьаьша хьалмагӀаваккхар

ГӀалгӀай ӀаьдалагӀа, хьаьша-да́ тӀаэцача хана, хьаьший Ӏохувшабу моттиг магӀенцеи эгӀенцеи хоттаенна я. Фусам-да́ истола тӀа эггара эгӀахьа ва́гӀа веза, иштта гӀулакх ду нах а эгӀахьа латта беза. Цунга хьежжа хьаьший а магӀахьа ба́гӀа беза. Шу тӀа эггара магӀахьа ва́гӀар бӀидж гӀанда тӀа вагӀалга лоархӀ, аьттехьа, е бӀиджал аьрдехьа вагӀар тхьамада ва, дӀахо мел дола гӀандаш цу шиннегара хьал а доладенна эгӀахьа долга лоархӀ. Цу тайпара хьаьша-да́ Ӏоха́р хӀара кхерамца дувзаденна хиннад: цӀагӀа цӀаьхха чуваьнна моастагӀа хилча, дай цунна цуссахьате дӀадухьала а айтта́, хьаьший лорабе безаш хиннаб.

МагӀахьа хоаваь хьаьша чӀоагӀагӀа аргӀа йолаш хул кхычарга хьежача, къаьстта из доагӀаш да тхьамадийна. Хьаьшашта гӀулакх деш хилча, магӀахьара Ӏо а волалуш ду гӀулакх.

Хьаьшашта магӀе-эгӀе къостаеча хана эзделах лоархӀ эгӀахьа Ӏоха́ гӀертар, хӀана аьлча ховш-цаховш аргӀа йоацаш хьаьша ше хьалмагӀаваьлча, фусам-даьна низткъо да из хьаэгӀаваккха, на́ха́ хьалхашкара цу тайпарча сага сий лохадалар хул цох фуннагӀа мара цахиларах: цӀен-дас ше Ӏохайнача хьаьша вуте, на́ха́ шоашта гургда эхь ца хеташ саг ший аргӀа йоацача хайналга, да́с белгалдоаккхе — из а ганза дисац кхыча хьаьшашта хьалхашка.

Багахбувцаме

ГӀалгӀай ловца ба «МагӀа баьрча ага а ма эшалда шоана, наӀар тӀехьашка Ӏаса а ма эшийла шоана» яхаш.

Литература

Кодзоев Н. Д. Русско-ингушский словарь / Ред. Р. Р. Хайрова, к. филол. н.; рец. З. Х. Киева, д. филол. н. — Справочно-энциклопедическое издание. — Ростов-на-Дону: «Лаки Пак», 2021. — 656 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-906785-55-8.
Коазой А. Ӏ. ГӀалгай ширача дешай дашхара дошлорг. — Наьсаре: Кеп, 2018. — 272 с. — ISBN 978-5-906785-28-2.

[_f34a4eae8966dc0c-1] Коазой Ӏийса, 2018.

[_d10c609647b6696a-2] Кодзоев, 2021.

[1]

[2]