Утан гӀала
| тархьара пхьа / кхаьлл | |
| Утана гӀала | |
|---|---|
| Утан гӀала я тӀехьашкахьа Ӏарамхий курорт гуш Утан гӀала я тӀехьашкахьа Ӏарамхий курорт гуш | |
| Географе регион | Даькъасте |
| Мур | X—XVII бӀаьшераш |
| Локализаци |
 ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьар |
| Охлой | хӀанз саг вахац |
| 42°49′23″ с. ш. 44°43′04″ в. д.HGЯO | |
Утан гӀала (эрс: Башня Ута) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. X—XVII бӀаьшерий хан тархьара архитектурах лоархӀа гӀишло я укхаза — йохаяьча хьале йола цхьа гӀала.
Административни лоархӀаш хилча Утан гӀала улла лаьтта «юрта хьисапе моттиг Бейни» яхача муниципальни кхоллама́ юкъедодаш да, амма ше Утан гӀала «юрт» яха статус йолаш хьакъоастаяьяц законагӀа.
ЦӀи
[тоаде | тоаде чура]ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Утан гӀала» оал, иштта «Утана гӀала» а оал цох, «Утама гӀала» аьнна а дӀаоалаш а я[1]. Эрсий меттала «Башня Ута», иштта «Башня Утта» язду[2].
Статус
[тоаде | тоаде чура]Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, гӀалгӀай лоам ЖӀайраха шахьаре яда дукхагӀа йола шира пхьанаш «село» аьнна статус а енна, 5 муниципальни кхоллама́ юкъейолхаш я. Амма ер Утан гӀала яхар, вожаш мо, 2009 шерарча саькура бетта 23-ча ден 5-РЗ номер йолча ГӀалгӀай Республика Закона тӀа къаьстта белгалъяьккхаяц «юрт» яха статус йолаш[3].
«Юрт» яха статус йолаш еце а, моттигерча шедоалдарах лаьца долча закона тӀа хьоахаяь еце а, из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
Географи
[тоаде | тоаде чура]ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Утан гӀала. Кистий чӀоже гӀолла хьалводаш хилча аьрдехьа, гӀинбухехьарча оагӀорахьа дукъа тӀа улл из. ЖӀайрахагара 2500 м гаьна гӀинбухен-малхбоалехьа улл Утана гӀала. Цунна гаьна доацаш я КӀазан гӀала. Утана гӀала духьала малхбоалехьа КашетӀе йоалл, иштта Бейни, йисте я ГӀовзтӀе, гаьна доацаш я Хьастмоаке, Фалхан.
Сахьата оаса
[тоаде | тоаде чура]Утан гӀала, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[4].
Бахархой
[тоаде | тоаде чура]Ошибка скрипта: Модуля «Statistical2» не существует.
Ошибка скрипта: Модуля «Statistical2» не существует.
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- ↑ Леймиев, 1993, оа. 13.
- ↑ Агиров, 2021, оа. 156.
- ↑ Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
- ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (эрс.) (3 аьтинга 2011).
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-455-1.
- Леймиев Лаьча. Бейнии КашетӀеи (inh) // СелаӀад : журнал. — 1993. — тушола 31 дийнахьа.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Минеральные воды : ФГУП «Издательство «Кавказская здравница», 2003. — Т. I. — 144 с. — 2000 экз.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
- Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов : [рус.] / Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев. — 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия. — Ростов-на-Дону : Южный издательский дом, 2020. — 760 с. — (История Ингушетии: открытый архив). — 1000 экз. — ISBN 978-5-98864-060-8.
