ТӀаргам
| Село | |
| ТӀаргам | |
|---|---|
| Тӏаргам | |
 | |
| 42°50′06″ с. ш. 44°56′33″ в. д.HGЯO | |
| Паччахьалкхе |
 Россе Федераци |
| Федерацен субъект | ГӀалгӀайче |
| Муниципальни шахьар | ЖӀайраха шахьар |
| Тархьари географии | |
| Лакхал | 1080 м |
| Сахьата оаса | UTC+3:00 |
| Бахархой | |
| Бахархой | |
| Къамаш | гӀалгӀай |
| Динаш | сунний бусалба |
| Бахархой цӏераш | тӀаргамхой |
| Паччахьалкхен мотт | гӀалгӀай, эрсий |
| Дагарга идентификатораш | |
| Почтовый индекс | 386433 |
| Код ОКАТО | 26205805021 |
| Код ОКТМО | 26620450196 |
|
|
|
 Медиафайлаш Викиларма чу | |
.svg)
ТӀаргам (я) (эрс: Таргим) — гӀалгӀай ширача заман пхье я[2]. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Тархьара архитектурах лоархӀа дуккха гӀишлош я укхаза: вай замал хьалха II эзаршера доккхийча кхертӀоех детта́ гӀала хьисапе цӀенош, юкъерча бӀаьшерий заман гӀалаш, вӀовнаш, маьлхара кашамаш, къуббаш, ердаш. ТӀаргам улла лаьтта заповедни зона лоархӀаш а Ӏаьдало лорадеш а да. Укхазара хьабайнаб цхьан хана ТӀаргамхой яхаш хиннача тайпах хьахиннараш: Беканаькъан, Малсаганаькъан, Пхьиленаькъан.
Административни лоархӀаш хилча ТӀаргам ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.
ЦӀи
[тоаде | тоаде чура]ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «ТӀаргам» оал. Цхьаболча тохкамхоша из цӀи ювз «Таргамос» яхаш цӀи йолаш хиннача Кавказерча массадолча къамай юкъарча даьца. Эрсий меттала а «Таргим» язду[3][4][5]. ТӀаргамах а, Аьгекхаьлах а, Хамхих а цхьана Кхаькхале оал[6].
Статус
[тоаде | тоаде чура]Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, ТӀаргам статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, ТӀаргам ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[5].
Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
Географи
[тоаде | тоаде чура]ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл ТӀаргам, Эса чӀоже. Эса аьрда берда тӀа. ТӀаргама́ гоннахьа яда пхьанаш я: Гасар-ЦӀенге (Измейл-ЦӀенге), Барах, Коали, ГеритӀе.
Сахьата оаса
[тоаде | тоаде чура]ТӀаргам, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[7].
Тархьар
[тоаде | тоаде чура]ТӀаргаме дукха шира археологе а юкъерча бӀаьшерий гӀалгӀай архитектуран а сийленгаш да. Вай замал хьалха II эзаршера доккхийча кхертӀоех детта́ гӀала хьисапе «циклопий» оалаш дола цӀенош; юкъерча бӀаьшерий заман 20 совгӀа гӀалаш, 4 вӀов, 2 хьокха, 10 совгӀа маьлхара каш, 1 къубба (хьалха кхы цаӀ къубба хиннай, хӀанз хаьрца латт).
Йоазонгахьа ТӀаргам юххьанца хьоахаяьй XVIII бӀаьшера шоллагӀча даькъе. 1771—1774 шерашка цӀихеза немций Ӏилманхо И. А. Гюльденштедт Кавказера къамаш а буне а тохкаш хиннав. Цу юкъа ГӀалгӀайче а вена хиннав из. Ангушти Шолхии округех («Большие Ингуши», «Малые Ингуши» яхача областех[8]) лаьца яздеш, царех дӀа а тохаш массайтта пхьанаш белгалйоаккх цо. Царна юкъе я ТӀаргам а[9].
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- ↑ Численность населения Республики Ингушетия по состоянию на 01.01.2024 г. в разрезе населённых пунктов. СевКавСтат.
- ↑ Гадиев.
- ↑ Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 39.
- ↑ Чахкиев, 2003, оа. 132.
- 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
- ↑ Оздоева, Алиева, 2015, оа. 4560—4563.
- ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (эрс.) (3 аьтинга 2011).
- ↑ Волкова, 1974, оа. 160.
- ↑ Гюльденштедт, 2002, оа. 241.
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Гюльденштедт И. А. Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг : [нем.] = Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge / von P. S. Pallas : полев. исслед / Пер. Т. К. Шафроновской, ред. и коммент. Ю. Ю. Карпов. — РАН. Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого (Кунсткамера). — СПб. : «Петербургское востоковедение», 2002. — 512 [или 507?] с. — [1-е изд. на русск. яз. всех материалов И. А. Гюльденштедта последней трети XVIII в.]. — 1000 экз. — ISBN 5-85803-213-3.
- Волкова Н. Г. Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII — начале XX века : монгр. / Ответ. ред. В. К. Гарданов. — АН СССР. Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М. : Наука, 1974. — 276 с. : с 3 карт. — 2300 экз.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Гадиев, У. Край башен и легенд — Горная Ингушетия // «Discours». Архиве диллад 8 11 2016.
- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-455-1.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Назрань : Министерство культуры Республики Ингушетия, 2003. — Т. I. — 144 + илл. с. — 2000 экз.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
