Чулоацамага гӀó

Туптоппара чӀож

Википеди материал
Татартуп» яхачунгара дӀасалостам ба)
Археологе сийленг.
Туптоппара чӀож
хӀир. Тæтæртупп
Буро йистера мимара сурт. 1842 ш.
Буро йистера мимара сурт. 1842 ш.[2]
Паччахьалкхе Эрсече
Юрт ЙоалхотӀе
Хьаделлар X бӀаьшу
ГӀишлонаш
Ло:Достопримечательность/Здания
Статус
Объект культурного наследия народов РФ федерального значенияОбъект культурного наследия России федерального значения
рег. № 151620625310006 (ЕГРОКН)
объект № 1510103000 (БД Викигида)
Викилармий логотип Медиафайлаш Викиларма чу

Туптоппара чӀож, Деза лаьтта[3] (хӀир. Тæтæртупп, «татар» яхача къаман цӀерахи (тюрк.) «туп» — «бух» е «тепе» — «бог, гув» яхачохи) — ХӀирийчен Кирова шахьаре ЙоалхотӀенах гаьна доацаш лаьтта́ча юкъерча бӀаьшерений пхьен цӀи. Тийрка, е нийсагӀа аьлча, цун аьрда га долча АргӀан хин аьрда берда тӀа хиннад. Вай заманга доагӀаш цох диса́ цхьа мимар хиннад, 1981-ча шера из дохадаьд[4]. Археологе литературе дукхагӀа лелаеш йола цӀи я «МагӀарча Джулатера бур-боарз» (эрс: «Верхнеджулатское городище»)[5] Цхьаболча Ӏилманхошта хетачох, юкъерча бӀаьшерений эрсий тептарашка ювцаш йола Даде-Ков (Тетяков) яха ясий пхье я ер[6]. Туптоппара чӀож супа моттиг лоархӀаш хиннай хӀирашеи, малкхарошеи, гӀаьбартоша кхыча Даькъастерча къамашеи.

ГӀалгӀай меттала пхьа «Туптоппара чӀож» (Туптоппар-чӀодж) я яхаш я, «Топпара чӀож» яхар из пхьа улла чӀож я (эрс: Глиняное ущелье), хӀаьта «туп» яхар «ха яккха Ӏохов моттиг» (эрс: стан, стоянка) я. Эрсий меттала «Татартуп» яхаш я моттиг, татараш (моалой) XIII—XIV-ча бӀаьшерашка укх метте хилар бахьан долаш йисте да́хача къамаша тилла́ цӀи я яхаш ювц из «Татарий туп» аьнна маӀан а долаш[7].

Туптоппара чӀожера мимар.[8]
1 — «Россе импере доазон тӀарча такан» мехкасурта тӀа 1782 ш.(аьттехьа хаьрца́ маьждиг гу),
2 — «Кавказе гӀолла Екатериноградерча гӀалий тӀара Тиблисе бо́да никъ» яхача мехкасурта тӀа,1831 ш.,
3 — В. И. Долбежева сурта тӀа, 1882 ш.

Археологаша деча тешалех пхье хьахинна ха X-гӀа бӀаьшу да, аланой пхьа хиннай из. Стратегически лоадам болча АргӀан наӀарашка (хӀир. Æрджынарæг — «теснина аргов») улаш хиларах Даьрача аьлера Кавказадехьа во́даш мел хиннар ӀотӀех а воалаш сиха йоккха а хулаш а XIII бӀаьшере йолалуш аланой моттигера политикани экономикани юкъ хьахиннай цох. 1238—1239-ча шерашка пхьа хьа а яьккха́ йохаяьй моалоша, цхьабакъда дукха ха ялалехьа юха хьал а етта́ XIII-гӀа бӀаьшу чакхдоалаш моалоша гӀелал тӀалоаттаяьйоллашше юха а Къулбаседа Кавказа лоадам бола юкъ хьахиннай. XIV-ча бӀаьшера, бӀаьшере йола ха́на юкъе, Дошоча Ордан Къулбаседа Кавказера низ бола форпост хьахиннай пхьенах МагӀара Джулат яхаш цӀи а йолаш. Ордан нанагӀала йолча Сараяца кхы а шин Дошо Ордан пхьенаца бувзам лоаттабеш хиннаб цо: таханарча ГӀаьбартий-Малкхарой мехка нийслуш йолча ЭгӀарча Джулатацеи Ставропола йисте нийслуча Маджарашцеи.

Узбек хана замалахьа Туптоппара чӀоже низ бола татарий гарнизон хиннай, хьинаре бусалба ди чудахьаш хиннад, дукха хӀама йотташ хиннай. Оахкамех хьаховчох, цу юкъа́ ши маьждиг деттад Туптоппара чӀоже мимараш а да́гӀаш. ДоккхагӀа дар рузбаши Ӏийда ламазаши деш дола жамӀата маьждиг хиннад, вож денна ламазаш деш рузбаш деш хиннадац. Цунца цхьана пхье жӀаргахой киназаш а хиннад дотташ. Туптоппара чӀоже хаьрца кхо киназ хинна хилар хьалха дӀабаха́ча дукхача наькъахоша а, хӀанзарча оахкамхоша а хьоахаду.

Аьшка НаӀарашкара Татрий мехка водаш XV бӀаьшу долалуш укхаза хьачуэтта́ хиннача Иоанн Шильтбергер яхача немций наькъахочо яздаьд ше «Джулад яхача лоаман мехка зерат даьлга, дуккха жӀаргахой ба́хаш а болча, шоай епископал а долаш. Цар мозгӀараш кармелитий орденах ба…»[9] Иштта дика ховш да XV бӀаьшера Ӏаьржача фордйистеи, Малхбузехьарча Кавказе а, ДаьгӀасте а Кавказа дехьа а хьинаре кайоалаш болча италхой таьргхоша массехк базара фактори вӀашагӀъелла. Цудухьа уж Туптоппара чӀоже Ӏочубахкар тамаш е езаш хӀама дац гӀинбухера Кавказа дехьа Ӏочуводаш дика пайда баккха йиш йола моттиг Туптоппара чӀож хиларах. Таьргхошца цхьана миссионераш а Ӏочубаьккхаб. Цхьабакъда, хьахетаргахьа, дика тӀабогӀаеннабац царна из, хӀана аьлча оахкамаш деча хана каталокий сийленгех хӀама корадаьдац археологашта.[7]

XVII бӀаьшера никъ беш лийннача Эвлия Челеби яхача туркий наькъахочун дукха тешалаш да диса́. Даькъасте ше тохкача хана Ирак-и Дадиан аьнна цӀи а йоаккхаш Туптоппара чӀожах лаьца йоазув да цо даь: «Ширача гӀишлонех диса́р да гуш… НаӀарашка латташ йоазонаши таьрахьаши да… Цу пхьенага лакхера ӀотӀахьежача хана 800 къаьна гӀишло гу».[10] Эвлия Челебе йоазонашта тӀа а товжамаш цхьаболча тохкамхоша Туптоппара чӀож Тоаркхой Шамхалал яхача гӀумкий паччахьалкхен нанагӀала лоархӀ[11].

Туптоппара чӀож А. С. Пушкинс хьоахаю ше чакхъяккха кхийнадоацача «Тазит» яхача поэме[12].

Туптоппара чӀожера мимар

[тоаде | тоаде чура]
Файл:TatartupX1.jpg
Туптоппара чӀожерча мимара лакхера да́къа. Дика гуш я тховна кӀира бегаех баь оасеи цул лохагӀа бдоала куфий хаттӀаца гӀаьрчош дийхка́ оасеи. 1974 шу.[7]

XX-гӀа бӀаьшу долалуш хьалха иззал нах баьха́ча моттигах диса́р цхьа мимар мара хиннадац (хӀир. Дзылаты мæсыг). 21 метр лакха долаш хиннад из, цхьабакъда юххьанцара лакхагӀа хиннад из, цун бухь ха яьлча хаьрцаб. Мимара кӀийле цхьа мугӀ кхерах болаш вож мугӀ кирпишкех болаш хувцалуш хиннаб цун, хӀаьта мимара «хи» (бӀоагӀа) беррига кирпишках баь хиннаб Мимар хоздеш хиннаб тховна кӀира бегаех баь оаса, куцала́ баь хиларал совгӀа кхы а хӀама хиннад цо деш: мимара гобаьккха йоаллаш хинна молла тӀавоалла чӀерх хьаллоацаш хиннаб из. Мимар хоздечох иштта лохагӀа баьла́ оаса а хиннаб, цу оаса тӀа куфий хаттӀаца яздаь дола гӀаьрош а хиннад, чуоттадаь бюрезай бесара оаркхингаш хиннад 8 см диаметр а йолаш.

Мимара тӀа из детта́ хаи пхьара цӀии тӀалатта улг — «нисбат» («китабат») — дац, амма цӀихеза фаьренгий Ӏилманхои наькъахои хиннача Фредерик Дюбуа де Монперечо 1834-ча шера шийна ларда тӀа цу тайпара «дика наьха санна де́ха́ча Ӏарбий йоазонах диса хӀама да» яздаь хиннад, хӀатоане цо цунна шоллар а даьккхадац, цхьа ха яьлча из йоазув дӀа а даьннад[13]. Мимар детта́ стили техникеи тохкача хана, болхговзанчашта хет ГӀирмани Идала тӀарча Булгаре а, Юкъерча Азе а, ХӀирана а маьждигашца юкъара хӀама дукха доацаш санна. Цун экамах эггара гаргагӀа цунна хиннараш гӀозлой мимараш хиннад, ширвана-апшеронса стиле детта́ хинна (масада, Пирсагат хи тӀара ханегани, Бакун гаьна доацаш доалача Биби-Эйбат маьждигеи мимараш). Мимар детта́раш есаралла бига́ гӀишлонхой хинна хила мег, Узбек хана цхьан походе ГӀозлойчера хьабоалабаь бола[7].

XVIII-ча бӀаьшера укх метте ве́на академик И. А. Гильденштедт хиннача хана, мимара йистера маьждиг чухаьрца хинна дале а, латташ хиннад. Цо яхачох, гӀишлон боарамаш хиннад 28 гӀа дӀоахалагӀеи 14 гӀа шоралагӀеи (23 х 11.5 метр гаргга хул из). Цу хана а тӀехьа латташ хиннараш пе́наш мара хиннад, тховнаш хиннадац. Хан-ханахь маьждиге чудувлуча Тийрко хи бухера хотта Ӏочубена хиннаб ах метр лакха[14][15].

1829-ча шера Туптоппара чӀоже хиннача А. С. Пушкинс ший «Путешествие в Арзрум» яхача белхагахьа ишта яздаьд цох шийна хетар: «Первое замечательное место есть крепость Минарет. Приближаясь к ней, наш караван ехал по прелестной долине, между курганами, обросшими липой и чинаром. Это могилы нескольких тысяч умерших чумою. Пестрели цветы, порожденные зараженным пеплом. Справа сиял снежный Кавказ; впереди возвышалась огромная, лесистая гора; за нею находилась крепость; кругом её видны следы разоренного аула, называвшегося Татартупом и бывшего некогда главным в Большой Кабарде. Легкий одинокий минарет свидетельствует о бытии исчезнувшего селения. Он стройно возвышается между грудами камней, на берегу иссохшего потока. Внутренняя лестница ещё не обрушилась. Я взобрался по ней на площадку, с которой уже не раздается голос муллы».[16]

1981-ча шера мимар дохадаьд хьаеш хинна реставраци харцахьа-бакъахьа еш хинна хиларах[17]

Археологе тохкамаш

[тоаде | тоаде чура]

МагӀарча Джулатерча бур-боарза доазон тӀара археологе тохкамаш массехк шера деш хиннад 1958-ча шера денз. СССР АН Археологе института Къулбаседа Кавказерча экспедице ХӀирий институтеи МагӀарча Джулатерча тоабано деш хиннад уж тохкамаш О. В. Милорадович хьалха а йолаш. Экспедице белгалдаьд бур-боарза тӀа кхо кинази, ши маьждиги, диъ мимари (3 бур-боарза тӀеи, цаӀ хи тӀа гӀолла 6 км хьалмагӀаваьлчеи) хилар. Болхговзанчашта хетачох, ишттал бусалба сийленгаш хиларах Туптоппара чӀожера доккха маьждиг жамӀата маьждиг лархӀа мегаш да[15].

Тайп-тайпарча къамаша езъяр

[тоаде | тоаде чура]
Чернецов Н. Г.
Мечетский пост. 1829 г.[18]
Фредерик Дюбуа де Монпере Бурогара 43 вераст гаьнара мимар. 1840 ш.[13]

ХӀираштеи гӀаьбарташтеи Туптоппара чӀож даим еза моттиг хеташ а хиннай, чӀоагӀа из лоархӀаш а хиннай. Лоаман бухье дагӀа элгац къаьстта лоархӀаш хиннад цар. Цар Туптоппара чӀожаца хиннача Ӏадатех хиннад цига дувнаш даар а, пхьа хьерчача укхаза лечкъар а. Из ховш хиннав А. С. Пушкин, ше чакхъяккханза йолча «Тазит» яхача поэме ше яздаьча хана: «В нежданной встрече сын Гасуба Рукой завистника убит Вблизи развалин Татартуба»[19]. Гасуба воӀ вийна моттиг еза моттиг хиннай, цига кхаьчачоа тӀакховда а йиш йоацаш, цудухьа из цига ве́р дунена чӀоагӀа ийрча доастама хӀама хиннад. Къонача Тазита́ ший воша вийна маьри кораваь хиннав, цхьабакъда из ийша́ волча хана из ве а вийна пхьа ле́хар кӀезига хӀама а хеташ, ца вувш юхавийнача хана, да́с наӀалт аьннад цунна, маьречо даьр сов унзара хӀама хиларах из ве везаш санна хеташ[7].

О. В. Милорадовича экспедице 1960-ча шера Туптоппара чӀожах лоархӀаш дола цхьа хӀирий элгац («дзуар») техка́ хиннад, Змейски гӀалах зӀилбухен-малхбоалехьа 2,5 километр гаьна даьлад из ЙоалхотӀенна духьала къулбехьера босе бур-боарзагахьа хьежаш болча Тийрка лакхача берда тӀа. Укх метте И. А. Гильденштедта́ 1771-ча шера Туптоппара чӀожера шоллагӀа жӀаргахой ерд дайнад[14]. Элгац хиннача ча́рдакх е́гӀай кӀала хиннача ширача гӀишлон баткъа толхабеш. Къаьнара гӀишло етта кирпишкаш 25 х 25 х 5 см боарам болаш хиннай. Йисте дӀахьекха́ надж яьлай, моттигерча наха яхачох, ахча чутувса яьшка хиннай цох элла́.[15]

ГӀаьбартий

[тоаде | тоаде чура]

ГӀаьбартий тархьархои этнографи хиннача Шора Бекмурзин Ногмовс ший «АьдагӀий къаман тархьар» яхача кинашка чу яздаьд: Тийрка берда тӀа, Малка цо кхетача моттигал магӀахьа, дукха гӀалаши мимараши доахк. ГӀаьбартий меттала „жулат“ оал царех, „жоритла ант“ яхачох лоацдаьр да из, из да „хайра дерий са́гӀа́ киназг“. Оаламо дувцачох, уж йиллараш вай дай ба ширача замалахьа, цӀенавала а синнел дила а зерат деш а хиннад царга. Бартахоштеи новкъосташтеи юкъе дов е дош дохадар хилча, шаккхе жулате водаш хинав Ӏадсаькхи тӀаьскаши ийца. Цига дӀакхаьчача вӀашдухьала а эттийя, тӀаьска ши юхь а лаьце, дош луш хиннад цар хӀанзарчул тӀехьагӀа кхы дов хургдац ваьй аьле; цул тӀехьагӀа тӀаьска боха а бийя, цӀаболхаш хиннаб да. Цу Ӏадатах жулат оалар. ГӀаьбарташа дувц хьалха Кодже-Берды-хан татарашца жулата нийсса кӀала Ӏохайша́ча хана адамо цу гӀишлонех «Татартуп» аьннад, из да „татарашта кӀала“. ТӀаккха Кодже-Берды-хан ший орданца дӀавахача, кхыволча хана — Жанбека жулаташ шоаш ма ярра ший доалахьа а ерзаяь мимараш даьд царех. ХӀаьта оалам кицангахь диса хьадоагӀаш хиннад; адамо дувна когаметта (шоаш яхар тӀачӀоагӀде): Татартуп пенже-сен — „Туптоппара чӀоже хилва со дуккхазза!“ оалаш хиннад»[20]

Малкхарой

[тоаде | тоаде чура]

XIX-ча бӀаьшера чаккхен эрсий этнографий хоамаша яхачох, Туптоппара чӀож гӀаьбартешта мо супа моттиг хиннай малкхарошта а («лоаман татарашта»). Эггара цӀенхаштагӀа бола дув Туптоппара чӀожерча мимара тӀа буаш хиннар лоархӀаш хиннаб. Даьла цӀи яьккхачул тӀехьагӀа Татартюби Пенджехасани яхача шин веший цӀи йоаккхаш хиннай, ширача оаламаша дувцачох ГӀаьбартехьа ислам чудена болча, цул тӀехьагӀа дув буаш волчо ше бакъдар мара ала йиш йоацилга лоархӀар кӀеззиг ваьнна а дух тӀара вьлча ший тайпанна эггара вогӀа чаккхе хургхиларах кхера а кхераш[21]. ХӀанзарча яздархошта хетачох, оаламашкара шоллагӀча веша цӀи кхыча Даькъастера элгаца цӀера тӀара йоагӀа — Пендж-е Хасан, из хьоахаю Эвлия Челебе ший «Никъ билларах долча дешарга» чу[10][22]

Мавзолей «Борга-Каш».
2013 год.

Этнографе хоамах негӀий Туптоппара чӀожаца бувза йиш йола цхьаццайола объективни критереш увттае йиш я. Масала, негӀий оаламо хьаяхачох, БоаргӀа-Каша воаллар Туптоппара чӀожа доалахо ва — Дошо Ордан негӀий тукхамий баьчча хинна БоаргӀа хан[23], Мамай ха́н волча заман чу ГӀирмера Кавказе йорт техай цо — Шолжеи Тийрки цхьанкхетача[24]. НегӀий багахбувцаме дукха да[25][26][27][28][29][30][31][32] АстагӀча Темара лоаттаяьча гӀелалах дола дагалоацамаш. Цу гӀелалах ордай беррига эздий боабаьб, негӀий «Мурза-Едиге» яхача поэме, масала, Султане Берки — хан ва вувцаш, Туптоппара чӀожа урхаз, Темара Тохтамыш вохаварах хиннар а дувц[33].

XVII—XVIII-ча бӀаьшерий тохкамхошта Туптоппара чӀоже дукха эпиграфе сийленгаш корадеш хиннад. 1665-ча шера Эвлия Челеби укхаза хиннача хана Ирак-и Дадиан пхьен (Туптоппара чӀожа) кашамашка йоазонаш дайнад шийна яхаш, тюркий меттала[34] яздаь дешаш дар[10]. Л. И. Лавров хеташ хиннав Туптоппара чӀожера дукхагӀа дола йоазонаш XVIII-ча бӀаьшерага диллад. Цо белгалдоахар диса́ дола негӀий йоазонаш туркий ӀаьдалагӀа яздаьдар аьнна[34][35]. XIX-гӀа бӀаьшу чакхдоалаш ер моттиг лархӀар Пятигорскерча негӀашта юкъе кхы а долаш хиннад[36], Новраз долча хана Туптоппара чӀоже ухаш хиннаб уж. Этнографашта хетачох, из Ӏаьдал цар гӀаьбартешкара тӀаийцад[22][37].

Тептарашкара Даде-Ков

[тоаде | тоаде чура]

Цхьачарна хетачох, белггала Туптоппара чӀож я XIII бӀаьшераи XIV бӀаьшу долалуши эрсий тептарашка ювцаш йола Даде-Ков ясий пхье. Никона тептара белгалъяккха пхьен географецара ориентираш ераш я: «За рекою за Теркою, под великими горами под Ясскими и Черкасскими, у града Титякова, на реце Сивинце, близ Врат Железных…»[38] Советий этнографи, кавказтохкамхои хиннача Л. И. Лаврова хетачох, «…Врата Железные…» яхар Даьра аьли да боккъонца «…за рекою за Теркою…» (Тийркал дехьа) доалаш дола, «…под великими горами под Ясскими и Черкасскими…» (Кавказа довкъа́ кӀала).

1277—1278-ча шерашка а дехкаш Симеона тептара тӀа эрсий аьлаш Даькъасте моалошца цхьана тӀом бе бахкарах яздаьд:

«Дукха аьлий боярашацеи Ӏушцеи Менгу-Те́мар паччахьаца тӀем тӀа ма бахар, тӀаккха Дала эрсий аьлашца гӀо а ма дар, эздий гӀала Ясий Даде-Ков хьа а даьккха Ӏай, саькура бетта, 8-ча дийнахьа, везача Закре пайхамара цӀерагӀа, тӀаккха есараш а цӀет а шортта ма даьккхар, „курхарс“ я»

[39]

Хьажа иштта

[тоаде | тоаде чура]

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
  1. Вид минарета близ Владикавказа // Кавказцы или подвиги и жизнь замечательных лиц, действовавших на Кавказе / под редакцией С. Новосёлова. СПб.: Типография Якова Трея, 1858. — Т. 16. — С. 18—19.
  2. Вид минарета близ Владикавказа // Кавказцы или подвиги и жизнь замечательных лиц, действовавших на Кавказе / под редакцией С. Новосёлова. СПб.: Типография Якова Трея, 1858. — Т. 16. — С. 18—19.
  3. Гандаров Мухьмад. Гандаров Магомед - Топонимика горной Ингушетии (ru/inh) (2014).
  4. Твердый А. В. Туптоппара чӀож // Топонимический словарь Кавказа. — 2011.
  5. Верхнеджулатское городище // Большая советская энциклопедия. М.: Советская энциклопедия, 1969—1978.
  6. Дедяков // Большая советская энциклопедия. М.: Советская энциклопедия, 1969—1978.
  7. 1 2 3 4 5 Кузнецов В. А. На развалинах Татартупа. // Путешествие в древний Иристон. М.: «Искусство», 1974. — 142 с. 75 000 экз.
  8. Кузнецов В. А. Верхний Джулат. К истории золотоордынских городов Северного Кавказа. Нальчик: Издательский отдел КБИГИ РАН, 2014. — 160 с. 500 экз. ISBN 978-5-91766-084-4. — Илл.: Сурт 5. Туптоппара чӀожера мимар.
  9. Путешествие Иоана Шильтбергера по Европе, Азии и Африке с 1394 года по 1427 год. // «Записки» Импер. Новороссийского университета. — Одесса, 1867. — Т. I, вып. I. — С. 31—33.
  10. 1 2 3 Эвлия Челеби. Глава III. Путь через земли Большой и Малой Кабарды. Описание древних городов и великого города земли Дагестанской, то есть описание древнего города Ирак-и Дадиан // Книга путешествия. Извлечения из сочинения турецкого путешественника XVII века. Перевод и комментарии. М.: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1979. — Т. 2. Земли Северного Кавказа, Поволжья и Подонья. — С. 99—103. — (Памятники литературы народов Востока). 5000 экз.
  11. Ханмурзаев И. И., Идрисов Ю. М. Проблема образования средневекового кумыкского государства Шаухальство в контексте политического наследия Улуса Джучи на Северном Кавказе. // Золотоордынская цивилизация. Сборник статей. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2008. — Т. 1. — С. 122-136. — 176 с. ISBN 978-5-94981-105-4.
  12. Тазит (Пушкин) — Викитека (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар). ru.wikisource.org. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 17.11.2019.
  13. 1 2 Фредерик Дюбуа де Монпере (Frédéric Dubois de Montpéreux). Путешествие вокруг Кавказа. У Черкесов и Абхазов, в Колхиде, в Грузии, в Армении и в Крыму. — Париж, 1840. — Илл.: Лист XXIXc третьей части атласа.
  14. 1 2 Güldenstädt J.A. Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge. // Auf Befehl der Russisch-Kayserlichen Akademie der Wissenschaften herausgegeben von P.S. Pallas. — St. Petersburg: Russisch-Kayserlichen Akademie der Wissenschaften, 1787. — С. 503—508.
  15. 1 2 3 Милорадович О. В. Исследование городища Верхний Джулат в 1960 г. // Краткие сообщения о докладах и полевых исследованиях Института археологии. Вып. 90. — М.-Л.: Издательство АН СССР, 1962. — С. 56—59. — 114 с. 1200 экз.
  16. Пушкин А. С. Путешествие в Арзрум во время похода 1829 года. // Полное собрание сочинений. — 1938. — Т. 8, ч. 1. — С. 448.
  17. Уничтожение одного из архитектурных шедевров Северного Кавказа Татартупского минарета на Тереке Архиве диллад 2017 шера тушола 7 дийнахьа. на сайте Северо-Кавказские новости Архиве диллад 2022 шера тушола 23 дийнахьа.
  18. Соснина Е. Загадки и тайны Кавказа. — Ессентуки, 2006. — С. 58. — 205 с.
  19. Пушкин А. С. Тазит // Полное собрание сочинений. — 1948. — Т. 5. — С. 71.
  20. Ногмов Ш. Б. Глава I // История адыхейского народа, составленная по преданиям кабардинцев. — Нальчик: Эльбрус, 1994. ISBN 5-7680-0850-0.
  21. Иванюков И.И., Ковалевский М.М. У подошвы Эльборуса // Вестник Европы. — 1886. — Т. 1,2. — С. 107.
  22. 1 2 Р. Т. Хатуев, шейх М. А. Биджи. ГЛАВА 5. В культурном пространстве ислама // Алания мусульманская. Очерк конфессиональной истории Центрального Кавказа VII-XV вв. — Карачаевский научно-исследовательский институт. — Черкесск: ИКО «Аланский Эрмитаж», 2011. — С. 100. — 207 с. ISBN 978-5877-57-204-1.
  23. Ф. С. Гребенец. Борга-Каш.— Газ. «Терские ведомости», Владикавказ, 1913, № 224, 233, 234.
  24. Н. Семенов Туземцы Северо-Восточного Кавказа. СПб. 1895.
  25. Ананьев Г. Кара ногайские народные предания.//Сб. материалов для описания местностей и племен Кавказа, вып. 27. — Тифлис. 1900.
  26. Березин И. Н. Турецкая хрестоматия, т.2, Казань, 1962
  27. Радлов В. В. Образцы народной литературы тюркских племен. Наречия Крымского полуострова. СПб. 1896
  28. Джанибеков А. Х. Ш. Мое жизнеописание// рукописный фонд КЧНИИИ.
  29. Мелиоранский П. М. Ч. Велиханов, Сочинения, СПб, 1904, приложение. Предисловие к киргизскому тексту «Сказания об Едигее и Тохтамыше».
  30. Османов М. Ногайские и кумыкские тексты. СПб. 1883
  31. Фалёв П. А. «Записки Восточного отделения Русского археологического общества», том XXIII. Петроград, 1916
  32. Сикалиев А. И. М., История собрания и публикации ногайского фольклора // Труды КЧНИИИ. вып. 6 серия филол. Черкесск, 1970.
  33. Сб. «Чудесные родники», Грозный, Чечено-Ингушское кн. издательство, 1959, с. 237
  34. 1 2 Лавров Л. И. Эпиграфические памятники Северного Кавказа (на арабском, персидском и турецком языках). М.: Наука, 1968. — Т. 2, надписи XVIII - XX вв.. — С. 30, 122. — 247 с. 1000 экз.
  35. Курмансеитова А. Х. Эпиграфические памятники ногайцев в научных трудах Л.И. Лаврова. // Лавровский сборник: материалы XXXIII Среднеазиатско-Кавказских чтений 2008-2009 гг.: этнология, история, археология, культурология. К столетию со дня рождения Леонида Ивановича Лаврова / отв. ред.: Ю.Ю. Карпов, И.В. Стасевич. СПб.: Рос. акад. наук, Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера), 2009. — С. 16—17. — 474 с. ISBN 978-5-88431-157-2.
  36. Люлье Л. Я. Черкессия : историко-этнографические статьи. — Общество изучения адыгейской автономной области. — Северо-Кавказский филиал традиционной культуры МЦТК "Возрождение", 1990. — С. 47. — (Материалы для истории черкесского народа ; вып. 4). Архивированная копия (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 3.11.2015. Архиве диллад 2016 шера тушола 6 дийнахьа.
  37. Новый год в Ставропольской губернии. // Известия Кавказского отдела Русского географического общества (ИКРГО). — 1875—1877. — Т. IV. — С. 100.
  38. Полное собрание русских летописей. — СПб., 1885. — Т. X. — С. 184.
  39. Полное собрание русских летописей. — СПб., 1913. — Т. XVIII. — С. 75.

Литература

[тоаде | тоаде чура]

ТӀатовжамаш

[тоаде | тоаде чура]