Чулоацамага гӀó

Тана-тӀара-Ростов

Пхье
Тана-тӀара-Ростов
Лакхера вниз, слева направо: Та́на берда йист, лакха цӀа, Собор Рождества Пресвятой Богородицы, Ростов Арена, Горькичун цӀерагӀа йола Ростовера драма театр, Платов аэропорт
Байракх Герб
Байракх Герб
47°14′26″ с. ш. 39°42′38″ в. д.HGЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Статус Административни юкъ
Федерацен субъект Ростова область
Пхьен округ Та́на́-тӀара-Ростов
Чура екъаялар 8 шахьар
Дá Скрябин Александр Юрьевич
Тархьари географии
Йиллай 1749-ча шера
Хьалхагӏа хинна цӏераш

Темерницкая таможня,

Темерницкое городище
Пхье я 1807-ча шера денз
Майда 348,5[1] км²
Лакхал 50 м
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой
Айххал 3255,94 саг/км²
Агломераце бахархой 2,7[2] млн саг (2013) (юхе улача Ростова областа лаьтташ ца лоархӀаш)
Къамаш эрсий — 90,1 %
эрмалой — 3,4 %
украинхой — 1,5 %
гӀозлой — 0,6 %
татрий — 0,5 %
гуржий — 0,4 %
силлой — 0,3 %
жугтий — 0,2 %
Динаш православхой, эрмалой жӀаргахой, бусалбаш, католикаш, жугтий, протестанташ
Бахархой цӏераш ростовхо, ростовхой
Дагарга идентификатораш
Телефона код +7 863
Пошта индексаш 344000—344999
Код ОКАТО 60401
Код ОКТМО 60701000001
Номер в ГКГН 0012700
Кхыдар
Ло:Slidate
СовгӀаташ Орден Ленина Орден Отечественной войны I степени
«Город воинской славы»
Официальни йоаца цӀераш Эрсечен къулбехьера нанагӀала [3], Ростов, Ростов-Дон, Ростов-папа[4], Ворота Кавказа, РнД

rostov-gorod.ru
Тана-тӀара-Ростов (Россия)
Тана-тӀара-Ростов
Москоа
Викилармий логотип Медиафайлаш Викиларма чу
Логотип Викигида Викигида чура никъхьокхарг

Та́на́-тӀара-Ростов (эрс: Росто́в-на-Дону́, Ростов[5][6]) — Эрсечен зӀилбухен-малхбузехьара эггара йоккхагӀа йола пхье, ЗӀилбухерча федеральни округеи Ростова областеи административни юкъ[7]. ТӀема сийлен гӀала я (2008)[8].

Йиллай Пётра Елизаветас 1749-ча шера оагӀой бетта 15-ча бетта даьча амарах[9]. Улл Восточно-Европейской равнины зӀилбухен-малхбоалерча даькъе Та́на шинна берда тӀа из Азова фордах кхетачара 46 км гаьна, Москвайх 1092 км гаьна улл зӀилбухехьа.

Ва́хаш — 1 134 694[10] саг ва (2022), бахархой дукхалах цхьайттлагӀа йоагӀа из Эрсече. Ростова агломераце ва́хаш 2,1 млн совгӀа саг ва (дукхалга диллача, мехка ялхлагӀа агломераци я из)[11].

Та́на́-тӀара-Ростов йоккха административни, экономикан, товшхала, Ӏилман, дешара, промышленноста юкъ а, чӀоагӀа лоадам бола транспортний шод а ба. Неофициально «Кавказа коанаӀараш» оал Ростовах[12].

2018-ча шера Та́на́-тӀарча-Ростове футболах йолча дунен чемпиона матчаш хиннай Эрсечен кхыча пхьенашка мо[13].

Этимологи

[тоаде | тоаде чура]

Йиллай 1761-ча шера Ростова Димитрия цӀерагӀа дилла́ча гӀапкоа тӀара йоагӀа цун цӀи. Из Димитрий тӀеххьарча ворхӀ шера́ Ростовеи Ярославлеи метрополит хиннав. На́ха Ростова гӀапков ала а оалаш хьаенай из, кастта цунна юхе слобода хьахиннай лоацца Ростов аьнна цӀи йоаккхаш. 1796-ча шера цох пхье хьаяьй. ТӀехьагӀо, кхыча Ростовах хьакъоастаергйолаш Та́на́-тӀара-Ростов аьнна цӀи тиллай цох[14].

Бахархой

[тоаде | тоаде чура]
Бахача наьх дукхал
1811[15]1840[15]1856[15]1863[15]1897[16]1914[15]1923[15]1926[16]1931[17]1939[18]
400012 60012 60029 300119 000172 300231 400308 000425 120502 928
1956[19]1959[20]1962[15]1967[15]1970[21]1973[15]1975[22]1976[23]1979[24]1982[15]
552 000599 542661 000757 000788 827845 000898 000898 000934 095966 000
1985[25]1986[23]1987[26]1989[27]1990[28]1991[23]1992[23]1993[23]1994[23]1995[25]
980 000991 0001 004 0001 019 3051 013 0001 028 0001 027 0001 025 0001 023 0001 014 000
1996[25]1997[29]1998[25]1999[30]2000[31]2001[25]2002[32]2003[15]20042005[33]
1 013 0001 023 0001 009 0001 017 3001 012 700997 8001 068 2671 068 3001 062 0001 058 000
2006[34]2007[35]2008[36]2009[37]2010[38]2011[39]2012[40]2013[41]2014[42]2015[43]
1 054 8001 051 6001 048 7001 048 9911 089 2611 091 5441 096 4481 103 7331 109 8351 114 806
2016[44]2017[45]2018[46]2019[47]2020[48]2021[49]2022[10]
1 119 8751 125 2991 130 3051 133 3071 137 9041 137 7041 134 694

Бахача наьх дукхал лоархӀаш хилча (01.01.2016) пхье ховш дац (малагӀ)-ча моттиге хиннай 1115[50] Россе Федерацен пхьешта юкъе[51].

Къамашцара лоаттам

[тоаде | тоаде чура]
2002-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох бола къамашцара лоаттам[52]
КъамДукхал,
саг
%
(къам хьоахадаьчарех)
Эрсий950 62889,5 %
Эрмалой44 2234,2 %
Украинхой22 9082,2 %
Татрий6 5710,6 %
Гуржий5 1270,5 %
ГӀозлой4 5060,4 %
КӀайэрсий4 1720,4 %
Силлой4 0020,4 %
Жугтий3 7300,4 %
2010-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох бола къамашцара лоаттам[53]
КъамДукхал,
саг
%
(къам хьоахадаьчарех)
Эрсий960 88390,1 %
Эрмалой41 5533,4 %
Украинхой16 2491,5 %
ГӀозлой6 7390,6 %
Татрий5 2910,5 %
Гуржий3 9600,4 %
КӀайэрсий2 8740,3 %
Силлой2 7920,3 %
Жугтий2 4030,2 %

Та́на́-тӀарча-Ростове дукха киназаш да жӀаргахой дина тайп-тайпарча доакъой, иштта цхьа жугтий кинази маьждиги да.

Тахарча дийнахьа дешар луш 39 лакхера дешарче я Та́на́-тӀарча-Ростове[54] (5 университети, 18 институти, консерватории, дина семинарии, кхыча пхьений дешарчений 15 филиали). Царех йоккхагӀъяр я Къулбехьера федеральни университет, цо чулоац хьалха хинна кхо специализированни институти (хьехархой, радиотехникан, архитектуран, исбахьален), иштта Ростовера паччахьалкхен университет а. Дешар 37 факультете да дӀахьош, деша 56 эзар студент вак[55].

Университеташ:

Институташ:

Кхыйола дешарченаш:

  • Донская духовная семинария,
  • Ростовская государственная консерватория (академия) им. С. В. Рахманинова,
  • Евразийский открытый институт (Донской филиал).

Вошал тесса пхьенаш

[тоаде | тоаде чура]
ДоттагӀала парке вошал тесса́ча пхьенашта хьожаяь гойтарг
МохкПхье
1Ло:Армения ЭрмалойчеЕреван
2Болгарен байракх БолгариПлевен
3Ло:Белоруссия КӀайэрсечеГомель
4Ло:Великобритания Йоккха БританиГлазго
5Ло:Германия Немций мохкДортмунд
6Ло:Германия Немций мохкГера
7Ло:Греция ЯнехьеВолос
8Ло:Канада КанадаТоронто
9Ло:Казахстан КазахехьеУральск
10Эрсечен байракх ЭрсечеМосква
11Ло:США СШАМобил
12Ло:Турция Туркий мохкАнталья
13Эрсечен байракх ЭрсечеЛуганск
14Эрсечен байракх ЭрсечеДонецк
15Ло:Франция ФаьренгехьеЛе-Ман
16Ло:Финляндия Суомий мохкКаяани
17Ло:Южная Корея Къулбехьера СиллойчеЧхонджу
18Ло:Китай ЧенкехьеЯньтай
19 Ло:Испания Испанехье[57] Севилья
20Ло:Киргизия ГӀиргӀизойче[58]Ош

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
  1. О городе. Ростов-на-Дону.
  2. Ростовская агломерация. Существующее положение
  3. Ростов-на-Дону — «южная столица России» — Женский Журнал Кроха (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар). Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 5.11.2012. Архиве диллад 2012 шера лайчилла 5 дийнахьа.
  4. Александр Сидоров Ростов – Одесса: история криминальной парочки
  5. Савченкова И. Ростов-на-дону: история города и современность в ономастиконе // МИРС. — 2008. № 3.
  6. Федина Александра Владимировна, Сташ Заира Адамовна. Дом, в котором мы живем: из истории здани // Южно-Российский музыкальный альманах : альманах. — 2008. № 1.
  7. Росто́в-на-Дону́ / председ. Ю.С. Осипов и др., отв. ред. С.Л. Кравец. Большая Российская Энциклопедия (в 35 т.). — Москва: Научное издательство «Большая российская энциклопедия», 2015. — Т. 28. Пустырник - Румчерод. — С. 691—692. — 766 с. 22 000 экз. ISBN 978-5-85270-365-1.
  8. Указ Президента Российской Федерации от 5 мая 2008 года № 556 «О присвоении городу Ростову-на-Дону почётного звания Российской Федерации „Город воинской славы“»
  9. Официальный портал городской Думы и Администрации города
  10. 1 2 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2022 года Федеральная служба государственной статистики (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 26.04.2022.
  11. Численность населения регионов и городских агломераций | Институт экономики города. www.urbaneconomics.ru.
  12. Ростов-на-Дону — ворота Кавказа. // travel.ria.ru. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 29.08.2012. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 14.10.2012.
  13. Ростов примет чемпионат мира по футболу в 2018 году (эрс.). www.donnews.ru. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 15.04.2019.
  14. Поспелов, 2002, оа. 356.
  15. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Ло:Население/1811BT
  16. 1 2 Ло:Население/1897C
  17. Административно-территориальное деление Союза ССР : [Районы и города СССР на 1931 год]. — Москва: Власть советов, 1931. — XXX, 311 с.
  18. Ло:Население/1939AH
  19. Ло:Население/1956A
  20. Ло:Население/1959C
  21. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (эрс.). Демоскоп Weekly. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 25.09.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 28.04.2013.
  22. Российский статистический ежегодник, 1998 год
  23. 1 2 3 4 5 6 Ло:Население/1994B
  24. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (эрс.). Демоскоп Weekly. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 25.09.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 28.04.2013.
  25. 1 2 3 4 5 Ло:Население/2001G
  26. Народное хозяйство СССР за 70 лет : юбилейный статистический ежегодник : [арх. 28 аьтинга 2016] / Государственный комитет СССР по статистике. — Москва : Финансы и статистика, 1987. — 766 с.
  27. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 22.08.2011.
  28. Ло:Население/2002AB
  29. Ло:Население/1997B
  30. Ло:Население/1999E
  31. Ло:Население/2000N
  32. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более (эрс.). Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 3.02.2012.
  33. Ло:Население/2005M
  34. Ло:Население/2006Q
  35. Ло:Население/2007AC
  36. Российский статистический ежегодник, 2008 год (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 12.05.2016. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 12.05.2016.
  37. Россе Федерацен бахархой дукхал. Дагарбаьб муниципальни кхолламашка 2009 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 2.01.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.01.2014.
  38. Перепись населения 2010. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений (эрс.). Федеральная служба государственной статистики. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 18.08.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 28.04.2013.
  39. Ростовская область. Оценка численности населения на 1 января 2009-2015 гг.
  40. Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла. Таблица 35. Массехана бахача наьх дукхала оценка 2012 шера наджгоанцхой бетта 1 денга. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.05.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 31.05.2014.
  41. Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2012 шера наджгоанцхой 1 денга. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 16.11.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 16.11.2013.
  42. Таблица 33. Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2014 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 2.08.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.08.2014.
  43. Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2015 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 6.08.2015. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 6.08.2015.
  44. Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2016 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа
  45. Россе Федерацен бахархой дукхал. Муниципальни образованешка гӀола 2017 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа (эрс.) (31 кӀимарса 2017). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.07.2017. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 31.07.2017.
  46. Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2018 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 25.07.2018. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 26.07.2018.
  47. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 31.07.2019. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.05.2021.
  48. Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2020 шера наджгоанцхой бетта 1 денга (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 17.10.2020. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 17.10.2020.
  49. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года (эрс.) (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 27.04.2021. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 2.05.2021.
  50. с учётом городов Крыма
  51. Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2019 шера наджгоанцхой бетта 1 денга. Таблица «21. 2019 шера наджгоанцхой бетта 1 денга хинна пхьешкара бахача наьх дукхал Россе Федерацен федеральни гомашкеи субъекташкеи гӀола» (RAR-архив (1,0 Мб)). Федеральная служба государственной статистики.
  52. Национальный состав населения Ростовской области по данным ВПН-2002 (эрс.). Ростовстат (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар) (2005). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 21.08.2020. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 14.09.2017.
  53. Итоги::Ростовстат. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 15.05.2013.
  54. Высшие учебные заведения Ростова-на-Дону — Официальный портал городской Думы и Администрации города
  55. Вузы города Ростов-на-Дону (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам тархьар). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 27.07.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 21.10.2013.
  56. Вузы Ростова-на-Дону
  57. Ростов-на-Дону и Севилья подписали договор о побратимских связях.
  58. У Ростова-на-Дону появился город-побратим в Киргизии У Ростова-на-Дону появился город-побратим Ош в Киргизии. RostovGazeta (12.10.2023).

Литература

[тоаде | тоаде чура]
  • Ростов-на-Дону. Исторические очерки. — Ростов-на-Дону: Ростовское кн. изд-во, 1984.
  • Бусленко Н. И. Ростовское купечество: историко-экономические очерки в документах, фактах, цифрах, с авторскими комментариями и художественно-публицистическими отступлениями. — Ростов-на-Дону, 1994.
  • Швецов С. Д. В старом Ростове. — Ростов-на-Дону: Ростовское кн. изд-во, 1971.
  • Сидоров В. С. Энциклопедия старого Ростова и Нахичевань-на-Дону. В 6 томах. — Т. 1. Ростов-на-Дону, 1994—224 с.: ил.; Т. 2. Ростов-на-Дону, 1994; Т. 3. Ростов-на-Дону, 1995.
  • Кулишов В. И. В низовьях Дона. — М.: Искусство, 1987. — 1767 с.: ил.
  • Штаханов М. Путеводитель по Ростову. — 2006.
  • Ильин А. История города Ростова-на-Дону. — Ростов-на-Дону, 2006.
  • Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. 3000 экз. ISBN 5-17-001389-2.

ТӀатовжамаш

[тоаде | тоаде чура]

Ло:Города-миллионеры России Ло:Города воинской славы