Чулоацамага гӀó

ТалхатӀе

ТӀатовжамаш тӀатоха
Википеди материал
тархьара пхьа / кхаьлл
ТалхатӀе
Географе регион Юкъера Кавказ (Даькъасте)
Локализаци  ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьар
Охлой хӀанз саг вахац
Укхаза хинна паччахьалкхенаш
Россе Федераци

ТалхатӀе[⇨] — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Саьлгхой тайпан нах баьхаб укхаза[⇨].

Административни лоархӀаш хилча ТалхатӀе улла лаьтта «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъедодаш да, амма ше ТалхатӀе «юрт» яха статус йолаш хьакъоастаяьяц законагӀа[⇨].

ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «ТалхатӀе» оал. Лаьтта хьаьнде уйла а йолаш маша даьтта сов дукха диллачул тӀехьагӀа лаьтта толхадаьчул тӀехьагӀа яхай укх пхьанах из цӀи[1].

Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, гӀалгӀай лоам ЖӀайраха шахьаре яда дукхагӀа йола шира пхьанаш «село» аьнна статус а енна, 5 муниципальни кхоллама́ юкъейолхаш я. Амма ер ТалхатӀе яхар, вожаш мо, 2009 шерарча саькура бетта 23-ча ден 5-РЗ номер йолча ГӀалгӀай Республика Закона тӀа къаьстта белгалъяьккхаяц «юрт» яха статус йолаш[2].

«Юрт» яха статус йолаш еце а, моттигерча шедоалдарах лаьца долча закона тӀа хьоахаяь еце а, из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

Географи

[тоаде | тоаде чура]

ТалхатӀенал лохагӀа Ӏарамхий до́да — цун аьрда оагӀорахьа улл из. МохкатӀенна духьала, Ӏарамхил дехьа, сийнача шув тӀа улл ТалхатӀе. Иштта юрта гаьна доацаш кхыйола кхаьлаш я: гӀинбухехьа улл Бейни, малхбузехьа улл ЖӀайрах, хӀаьта малхбоалехьа Лаьжги я[3].

Сахьата оаса

[тоаде | тоаде чура]

ТалхатӀе, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[4].

МоцагӀа гӀалгӀай шоай тарматалах боаккхача хана мехка цӀайнаш увттадеш хиннад МохтӀа. 1927-ча шера «Ӏарамхий» курорт йиллай укхаза[5]. Цу хана нах бахаш хиннаяц юрт: хийрца яьгӀай гӀалаш, гобаьккха, чӀийнаш мо нийса, корсамийи дийхкийи хьу лаьттай. Цу хьуна юкье хьаяьй санатори. Массе мехкашкара салаӀа, дарба дайта нах ухаш хиннаб укхаза[1].

ТалхатӀера гӀала хаьрцай. Уллув цхьа бартала каша оалаш дола малхара каша доалл. ХӀаьта геттара кӀала, чӀожа, ши-кхо чухаьрца кӀоаг ба — хьалхарча наха кӀир еш хинна цоацхалаш да, йоах, уж. Наркий, заьзгий, чӀаштартий-мистадаргий, тайп-тайпарча кхыча гаьний хьу тӀаяьннай гонахьа. Цунна юкье, лоамароша мангал хьекхаш, моажа цоний кьовхаш да.

Хьаяхачох, кхаьлле Зовр яхаш цӀи а йолаш, салгхо ваьхав. Цхьан шера, ший лаьтта хьаьнде лаьрхӀа, маша даьтта диллад цо ший кхашка. Даьтта сов дукха хиларах, лаьтта «даьгад», хӀама тӀа ца йоалаш дисад, вешта аьлча, массехк шера ялат хьа ца хулаш, телхад кхаш. Из бахьан долаш е моттиг йита езаш хиннав гӀала яьр. ДӀавахав из укхазара. Цу хана деңца ТалхатӀе оалаш хьайоагӀа е моттиг[1].

Бахархой

[тоаде | тоаде чура]
Бахача наьх дукхал
2006[6]2007[6]2008[6]2009[6]2010[7]2011[7]2012[7]
128↗130↗133↗136↗153↘128↗136
2013[7]2015[8]2016[8]2019[9]
↗140↗156↗158↗162

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
  1. 1 2 3 Леймиев, 1993, оа. 13.
  2. ↑ Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
  3. ↑ Карта Чечни и Ингушетии (rar) (не ранее 1995). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 2.01.2010.rar. Объём 8 МБ.
  4. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (эрс.) (3 аьтинга 2011).
  5. ↑ Коазой Н. Жизнь Абдул-Гамида Джамбулатовича Тангиева (эрс.). 23021944.ru. ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 12.08.2022.
  6. 1 2 3 4 Численность населения республики Ингушетия по населённым пунктам 2006-2012 года (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 17.10.2013. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 17.10.2013.
  7. 1 2 3 4 Оценка численности населения 2010-2013 (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 23.08.2014. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 23.08.2014.
  8. 1 2 Численность населения Республики Ингушетия по состоянию на 1 января 2016 года в разрезе населённых пунктов (эрс.). ТӀеххьара техка хиннад укх дийнахьа: 8.08.2016. Архиве оттадаьд хьалхара хьаста чура укх дийнахьа: 8.08.2016.
  9. ↑ ГӀалгӀай Мехка бахархой дукхал, уж бахача моттигашка гӀолла (01.01.2019) (эрс.).

ТӀатовжамаш

[тоаде | тоаде чура]

Ло:Джейрахский район

Хьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=ТалхатӀе&oldid=71250»