Пхьуй
| тархьара пхьа / кхаьлл | |
| Пхьуй | |
|---|---|
 | |
| Географе регион | Даькъасте |
| Мур | XV—XVII бӀаьшераш |
| Локализаци |
 ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьар |
| Охлой | Пхьугой, хӀанз саг вахац |
| Село | |
| Пуй | |
|---|---|
| Пуй | |
| гӀа: Пхьуй | |
| 42°48′12″ с. ш. 44°56′24″ в. д.HGЯO | |
| Паччахьалкхе |
 Россе Федераци |
| Федерацен субъект | ГӀалгӀайче |
| Муниципальни шахьар | ЖӀайраха шахьар |
| Тархьари географии | |
| Лакхал | 1140 м |
| Сахьата оаса | UTC+3:00 |
| Къамаш | гӀалгӀай |
| Динаш | бусалба, сунний |
| Паччахьалкхен мотт | гӀалгӀай, эрсий |
| Дагарга идентификатораш | |
| Пошта индекс | 386433 |
| Код ОКАТО | 26205805030 |
|
|
|
.svg)
Пхьуй, кхы а ЭгӀара Пхьуй (эрс: Пуй) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. XV—XVII бӀаьшерий хан тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: гӀалаш, вӀовнаш, маьлхара кашамаш.
Административни лоархӀаш хилча Пхьуй ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.
ЦӀи
[тоаде | тоаде чура]ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Пхьуй» оал[1], иштта ЭгӀара Пхьуй. Пхьуй шиъ я, шоллагӀъяр «МагӀара Пхьуй» я. Эрсий меттала «Пуй» язду[2][1][3].
Статус
[тоаде | тоаде чура]Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Пхьуй статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Пхьуй ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[2].
Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
Географи
[тоаде | тоаде чура]ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Пхьуй, Эса чӀоже, Эса аьтта берда тӀа. Цунгара гӀинбухен-малхбузенгахьа 700 метр гаьна МагӀара Пхьуй улл, гӀинбухенгахьа 600 метр гаьна ТхьабӀа-Ерда латт.
Сахьата оаса
[тоаде | тоаде чура]Пхьуй, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[4].
Тархьар
[тоаде | тоаде чура]Пхьуй йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: Тутайнаькъан Албаст, Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, Е. И. Крупнов, Н. Ф. Уствольская, А. И. Робакидзе, Д. Ю. Чахкиев[5], Т. Агиров[6], кхыбараш.
ГӀалгӀай архитектурах лоархӀаш массехк гӀишлош я укхаза, дукхагӀъяраш йохаяьча хьале: 19 гӀала, 2 вӀов. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш, царех йиъ къаьст-къаьстта гӀап-гӀалаш хьа а еш, царна гоннахьа гӀапаш лаьттай. ХӀара вӀов ший гӀап-гӀалашта юкъе лаьттай. Таханарча хана бӀарчча йиссар цхьа вӀов я. Цул совгӀа, маьлхара кашамаш а да Пхьуй[6]. Укхазара Пхьугой тайпа хьадаьннад.
2024 шера Пхьуй доазон тӀа кхерах яь гӀишлош меттаоттаеш бола говзанчаш (рестовратораш) Ӏомабеш ишкол хьайийлай Гуцаранаькъан Микаьила гӀо а деш. Цу ишкола директор ва цӀихеза рестовратор Султиганаькъан Рамзан[7]. Цу хана денз Пхьуера массехк гӀала тоаяьй, 300 совгӀа археологе сийленгаш а корадаьд Пхьуй[8], цигга музей а хьайийлай.
Бахархой
[тоаде | тоаде чура]| Бахача наьх дукхал | |
|---|---|
| 1926[9] | 2010[10] |
| 15 | ↘0 |
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 43.
- 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
- ↑ Чахкиев, 2003, оа. 56.
- ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (эрс.) (3 аьтинга 2011).
- ↑ Чахкиев, 2009, оа. 57.
- 1 2 Агиров, 2021, оа. 280.
- ↑ М-А. Калиматов: «У ингушей работа каменщика всегда считалась почетной» / ingushetia.ru, 31.01.2024.
- ↑ Эмин Эстоев. Более 300 артефактов обнаружено в башенном комплексе Нижний Пуй в горной Ингушетии / газета Ингушетия, 1.10.2024.
- ↑ Список населенных мест Ингушской автономной области составленный по материалам всесоюзной переписи 1926 г.
- ↑ Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-455-1.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Минеральные воды : ФГУП «Издательство «Кавказская здравница», 2003. — Т. I. — 144 с. — 2000 экз.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
- Е. П. Кобычев. Поселения и жилище народов Северного Кавказа в XIX—XX вв. — Москва: «Наука», 1982.
