Нахски-селий метташ
| Нахски-селий метташ | |
|---|---|
| Таксон | дезал |
| Статус | массане тӀаийца |
| Ареал |
• • • иштта кхыйола регионаш а |
| Мотт бувцараш | 2,6–4,3 млн саг |
| Классификаци | |
| ОагӀат | Евразе метташ |
| Кавказа метташ (шо-шоай ареалах) | |
| Лоаттам | |
| маӀарлой-Ӏандий-дидой, доаргӀой, лаьзгий, нахски тоабаш; гӀазгӀумкий, каьтший метташ) | |
| ДӀа-хьа къаьста ха | вай замал хьалха III-ча эзаршера чаккхе |
| ВӀаший тара хилара процент | 30—33 % |
| Меттай тоабан кодаш | |
| ISO 639-2 | — |
| ISO 639-5 | — |
На́хски-селий метташ (иштта малхбоалехьарча Кавказа метташ) — Даькъастен малхбоалехьарча даькъеи (ДаьгӀастеи, Нохчийчеи, ГӀалгӀайчеи), иштта цхьандаькъе ГӀозлойчеи Гуржехьеи, тайп-тайпарча мехка диаспорашкеи баьржа бола меттай дезал. Тайп-тайпарча Ӏилманхоша дагардечох, дезала метташ дувцаш 2,6—4,3 миллион саг ва. Царех цхьадараш дувцаш массехк бӀаь саг мара вац.
Нахски-селий метташ вай замал хьалха III-гӀа эзаршу чакхдоаллача хана юкъарча тӀехметта тӀара дӀадекъаденнад. Уж долаш хиннача юкъа царна чӀоагӀа ӏоткъам баьб хӀиранхойи, тюркийи метташеи, иштта ӏарбий меттои, тӀаккха XX-ча бӏаьшера денз — эрсий метто а. Нахски-селий дезалаш макродезалашка (кхыча Кавказа метташца а) вӏашагӏтохаш массехк гипотеза я, цхьабакъда массане тӀаийца́ яц царех цхьаккха а. Региона географеи товшхалеи белгалонаш бахьан долаш селий метташ шоайла цхьандаькъе къаьста долаш даьхад, цудухьа метташ чӀоагӀа дукха хьахиннад цига. Цунца цхьана ДаьгӀасте дукха метташ хилар даьржа а хиннад — массехк мотт ховш хилар, царна юкъе кхыдола нахски-селий метташ а долаш. ДукхагIдола нахски-селий метташ йоазув доацаш да.
Дезала чухьанахьара генеалогецара классификации, метташкеи диалекташкеи декъари Ӏилман дискуссей предмет я. Эттача ӀадатагӀа, дезал ялх ткъовронах бекъ. Нахски-селий метташ, кхычарца дусташ хилча, шортта мукъаза оазаш хиларцеи, къамарга чура алапаш хьадахар даьржа хиларцеи белгала да. Грамматикагахьа дезала экама белгалонаш я хандеша аргументашта эргатива-абсолютива кодировани яри, дожарий ши система хилари (массаза хулараши, меттига дожараши), цӀера класса оагӀаташ хилари.
ЦӀи
[тоаде | тоаде чура]Нахски-селий меттаех иштта «Малхбоалехьарча Кавказа метташ» а оал. Лингвист хиннача Николай Трубецкойс ший хана «нохчий-лаьзгий» метташ аьнна цӀи тиллача бакъахьа я царех а оалаш хиннад[1].
«Селий метташ» яхача терминца нахски ткъоврон мел доаца метташ чулоацаш йолча дезала чухьанахьа йолча юкъаралах цӀи йоаккха[2][3]. Хьалха «лаьзий метташ» оалар царех; эрмалойи, гӀозлойи, гуржий, юкъерча фаьрсийи метташка селий белгалбеш «лаьзгий» этнонима гарга хинна дешаш леладеш хиннад[1].
Тахкара тархьар
[тоаде | тоаде чура]Нахски-селий меттай дезал Ӏилманца кӀоарга тахкар XIX-ча бIаьшера Россе Iилмай академе лингвисташ болча Шифнер Антонеи Услар Пётреи белхашца доладаьд. Дуккхача меттай грамматикех хьалхара материалаш кепатехай цар. из меттай дезал тохкаш доккха дакъа лингвист хиннача Дирр Адольфа а лаьцад XX-гӀа бIаьшу долалуш, 1904—1913-ча шерашка массехк метта грамматикаш кепатехай цо. ДаьгӀасте советий Iаьдал оттадаьчул тӀехьагӀа нахски-селий метташ тахкар дукхагӀа СССР-е дӀахьош хиннад. XX-гIча бIаьшера юкъе уж тохкаш бар Бокарёв Анатолий, Бокарёв Евгений, Генко Анатолий, Жирков Лев мо бола Россе Iилманхойи, иштта Гудава Того, Джейранишвили Евгений, Имнайшвили Давид, Магомедбекова ЗахӀидат, Магометов Александр, Церцвадзе Илья санна бола гуржий ишкола Iилманхойи. Советий замалахьа лексикографе балхаши дошлоргаши дукхагӀа стандартагӀа долча литературан метташца деш хиннад[4][5].
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]Доашхамаш
[тоаде | тоаде чура]Бовхамаш
[тоаде | тоаде чура]- 1 2 Алексеев, 1999, оа. 156.
- ↑ БРЭ, 2013.
- ↑ Коряков, 2006, оа. 26.
- ↑ Ganenkov, Maisak, 2021, p. 92—94.
- ↑ Daniel, Lander, 2011, p. 149—150.
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Oleg Balanovsky, Khadizhat Dibirova, Anna Dybo, Oleg Mudrak, Svetlana Frolova. Parallel evolution of genes and languages in the Caucasus region (ингл.) // Molecular Biology and Evolution. — 2011. — October (vol. 28, fasc. 10). — P. 2905–2920. — ISSN 1537-1719. — DOI:10.1093/molbev/msr126.
- Berg, H. van den. The East Caucasian language family (ингл.) // Lingua. — Elsevier, 2005. — Vol. 15, no. 1. — P. 147—190. — ISSN 0024-3841. — DOI:10.1016/j.lingua.2003.06.004.
- Comrie, Bernard. Linguistic Diversity in the Caucasus (ингл.) // Annual Review of Anthropology. — Annual Reviews, 2008. — No. 37. — P. 131—143. — ISSN 0084-6570. — DOI:10.1146/annurev.anthro.35.081705.123248.
- Chirikba, Viacheslav. The problem of the Caucasian Sprachbund (ингл.) // From Linguistic Areas to Areal Linguistics : сборник / Pieter Muysken (ed.). — John Benjamins, 2008. — P. 25—94. — ISBN 978 90 272 3100 0.
- Daniel, Michael & Lander, Yuri. The Caucasian languages (ингл.) // The Languages and Linguistics of Europe: A Comprehensive Guide / B. Kortmann & J. Auwera (eds.). — Berlin, Boston: De Gruyter Mouton, 2011. — P. 125—158. — DOI:10.1515/9783110220261.125.
- Daniel Michael, Ganenkov Dmitry. Case marking in Daghestanian: limits of elaboration (ингл.) // The Oxford Handbook of Case / Malchukov A., Spencer A.. — Oxf.: OUP, 2012. — ISBN 978-0-19-920647-6. — DOI:10.1093/oxfordhb/9780199206476.001.0001.
- Michael Daniel, Ilia Chechuro, Samira Verhees, Nina Dobrushina. Lingua francas as lexical donors: Evidence from Daghestan (ингл.) // Language. — 2021. — Vol. 97, fasc. 3. — P. 520—560. — ISSN 1535-0665. — DOI:10.1353/lan.2021.0046.
- Ganenkov D., Maisak T. Nakh-Dagestanian Languages (ингл.) // Maria Polinsky (ed.) The Oxford Handbook of Languages of the Caucasus. — Oxf.: Oxford University Press, 2021. — DOI:10.1093/oxfordhb/9780190690694.013.4.
- Tatiana M. Karafet, Kazima B. Bulayeva, Johanna Nichols, Oleg A. Bulayev, Farida Gurgenova. Coevolution of genes and languages and high levels of population structure among the highland populations of Daghestan (ингл.) // Journal of Human Genetics. — 2016. — March (vol. 61, fasc. 3). — P. 181–191. — ISSN 1435-232X. — DOI:10.1038/jhg.2015.132.
- Nichols, Johanna. The East Caucasian homeland and dispersal: A preliminary model (ингл.) // Languages and cultures of the Caucasus: A Festschrift for Kevin Tuite / Ed. Florian Muehlfried. — Wiesbaden: Reichert Verlag, 2024. — P. 57–71. — DOI:10.29091/9783752003048.
- Tuite, Kevin. The Rise and Fall and Revival of the Ibero-Caucasian Hypothesis (ингл.) // Historiographia Linguistica. — 2008. — March 1 дийнахьа (vol. 35, fasc. 1—2). — P. 23–82. — DOI:10.1075/hl.35.1.05tui.
- Алексеев М. Е. Нахско-дагестанские языки // Языки мира. Кавказские языки. — М.: Academia, 1999. — С. 156—165. — ISBN 978-5-874-44079-4.
- Бокарев Е. А. Введение в сравнительно-историческое изучение дагестанских языков. — Махачкала, 1961. — 99 с.
- Добрушина Нина. Многоязычие в Дагестане, или зачем человеку три языка // Социологический журнал. — М.: Институт социологии РАН, 2007. — Вып. 1. — С. 103—127. — ISSN 1562-2495.
- Добрушина Нина. Многоязычие в Дагестане конца XIX – начала XX века: попытка количественной оценки // Вопросы языкознания. — М.: Институт русского языка им. В. В. Виноградова РАН, 2011. — № 4. — С. 61—80.
- Кибрик А. Е., Кодзасов С. В. Сопоставительное изучение дагестанских языков. Глагол. — М.: Издательство МГУ, 1988. — 225 с. — ISBN 5-211-00541-4.
- Кибрик А. Е., Кодзасов С. В. Сопоставительное изучение дагестанских языков. Имя. Фонетика. — М.: Издательство МГУ, 1990. — 366 с. — ISBN 5-211-01420-0.
- Коряков Ю. Б. Атлас кавказских языков. — М.: Пилигрим, 2006. — 76 с. — ISBN 5990077211.
ТӀатовжамаш
[тоаде | тоаде чура]- Нахско-дагестанские языки / Майсак Т. А. // Нанонаука — Николай Кавасила. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2013. — С. 173. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—, т. 22). — ISBN 978-5-85270-358-3.
- Ло:YouTube Playlist
- Ло:YouTube Playlist