Чулоацамага гӀó

Нахски-селий метташ

Википеди материал
Нахски-селий метташ
Таксон дезал
Статус массане тӀаийца
Ареал  Россе Федераци
   ДаьгӀасте
   Нохчийче
   ГӀалгӀайче
 Гуржехье
 ГӀозлойче
иштта кхыйола регионаш а
Мотт бувцараш 2,6–4,3 млн саг
Классификаци
ОагӀат Евразе метташ
Кавказа метташ (шо-шоай ареалах)
Лоаттам
маӀарлой-Ӏандий-дидой, доаргӀой, лаьзгий, нахски тоабаш; гӀазгӀумкий, каьтший метташ)
ДӀа-хьа къаьста ха вай замал хьалха III-ча эзаршера чаккхе
ВӀаший тара хилара процент 30—33 %
Меттай тоабан кодаш
ISO 639-2
ISO 639-5

На́хски-селий метташ (иштта малхбоалехьарча Кавказа метташ[⇨]) — Даькъастен малхбоалехьарча даькъеи (ДаьгӀастеи, Нохчийчеи, ГӀалгӀайчеи), иштта цхьандаькъе ГӀозлойчеи Гуржехьеи, тайп-тайпарча мехка диаспорашкеи[⇨] баьржа бола меттай дезал. Тайп-тайпарча Ӏилманхоша дагардечох, дезала метташ дувцаш 2,6—4,3 миллион саг ва. Царех цхьадараш дувцаш массехк бӀаь саг мара вац[⇨].

Нахски-селий метташ вай замал хьалха III-гӀа эзаршу чакхдоаллача хана юкъарча тӀехметта тӀара дӀадекъаденнад. Уж долаш хиннача юкъа царна чӀоагӀа ӏоткъам баьб хӀиранхойи, тюркийи метташеи, иштта ӏарбий меттои, тӀаккха XX-ча бӏаьшера денз — эрсий метто а[⇨]. Нахски-селий дезалаш макродезалашка (кхыча Кавказа метташца а) вӏашагӏтохаш массехк гипотеза я, цхьабакъда массане тӀаийца́ яц царех цхьаккха а[⇨]. Региона географеи товшхалеи белгалонаш бахьан долаш селий метташ шоайла цхьандаькъе къаьста долаш даьхад, цудухьа метташ чӀоагӀа дукха хьахиннад цига[⇨]. Цунца цхьана ДаьгӀасте дукха метташ хилар даьржа а хиннад — массехк мотт ховш хилар, царна юкъе кхыдола нахски-селий метташ а долаш[⇨]. ДукхагIдола нахски-селий метташ йоазув доацаш да[⇨].

Дезала чухьанахьара генеалогецара классификации, метташкеи диалекташкеи декъари Ӏилман дискуссей предмет я. Эттача ӀадатагӀа, дезал ялх ткъовронах бекъ[⇨]. Нахски-селий метташ, кхычарца дусташ хилча, шортта мукъаза оазаш хиларцеи, къамарга чура алапаш хьадахар даьржа хиларцеи белгала да[⇨]. Грамматикагахьа дезала экама белгалонаш я хандеша аргументашта эргатива-абсолютива кодировани яри, дожарий ши система хилари (массаза хулараши, меттига дожараши), цӀера класса оагӀаташ хилари[⇨].

Нахски-селий меттаех иштта «Малхбоалехьарча Кавказа метташ» а оал. Лингвист хиннача Николай Трубецкойс ший хана «нохчий-лаьзгий» метташ аьнна цӀи тиллача бакъахьа я царех а оалаш хиннад[1].

«Селий метташ» яхача терминца нахски ткъоврон мел доаца метташ чулоацаш йолча дезала чухьанахьа йолча юкъаралах цӀи йоаккха[2][3][⇨]. Хьалха «лаьзий метташ» оалар царех; эрмалойи, гӀозлойи, гуржий, юкъерча фаьрсийи метташка селий белгалбеш «лаьзгий» этнонима гарга хинна дешаш леладеш хиннад[1].

Тахкара тархьар

[тоаде | тоаде чура]

Нахски-селий меттай дезал Ӏилманца кӀоарга тахкар XIX-ча бIаьшера Россе Iилмай академе лингвисташ болча Шифнер Антонеи Услар Пётреи белхашца доладаьд. Дуккхача меттай грамматикех хьалхара материалаш кепатехай цар. из меттай дезал тохкаш доккха дакъа лингвист хиннача Дирр Адольфа а лаьцад XX-гӀа бIаьшу долалуш, 1904—1913-ча шерашка массехк метта грамматикаш кепатехай цо. ДаьгӀасте советий Iаьдал оттадаьчул тӀехьагӀа нахски-селий метташ тахкар дукхагӀа СССР-е дӀахьош хиннад. XX-гIча бIаьшера юкъе уж тохкаш бар Бокарёв Анатолий, Бокарёв Евгений, Генко Анатолий, Жирков Лев мо бола Россе Iилманхойи, иштта Гудава Того, Джейранишвили Евгений, Имнайшвили Давид, Магомедбекова ЗахӀидат, Магометов Александр, Церцвадзе Илья санна бола гуржий ишкола Iилманхойи. Советий замалахьа лексикографе балхаши дошлоргаши дукхагӀа стандартагӀа долча литературан метташца деш хиннад[4][5].

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]

Доашхамаш

[тоаде | тоаде чура]

Бовхамаш

[тоаде | тоаде чура]

Литература

[тоаде | тоаде чура]

ТӀатовжамаш

[тоаде | тоаде чура]

Ло:Северокавказские языки

Ло:Языковые семьи Евразии Ло:Нахско-дагестанские народы

Ло:Избранная статья