МусийкъонгийкоатӀе
| тархьара пхьа / кхаьлл | |
| МусийкъонгийкоатӀе | |
|---|---|
| Файл:Мускъонгийкоте.jpg | |
| Географе регион | Даькъасте |
| Мур | XV—XVII бӀаьшераш |
| Локализаци |
|
| Охлой | Йовлой, хӀанз саг вахац |
| Юрт | |
| МусийкъонгийкоатӀе | |
|---|---|
| МусийкъонгийкоатӀе | |
| 42°49′40″ с. ш. 45°02′19″ в. д.HGЯO | |
| Паччахьалкхе |
|
| Федерацен субъект | Ингушетия |
| Муниципальни шахьар | ЖӀайраха шахьар |
| Юрта хьисапе моттиг | Хьули |
| Тархьари географии | |
| Юрт я | 2009 |
| Лакхал | 1830 м |
| Сахьата оаса | UTC+3:00 |
| Паччахьалкхен мотт | гӀалгӀай, эрсий |
|
|
|
МусийкъонгийкоатӀе (эрс: Мусийко́нгийко́те) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. XV—XVII бӀаьшерий ханара тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: гӀалаш, вӀовнаш, маьлхара кашамаш. Тархьаре укхаза баьхараш Йовлой ба.
Административни лоархӀаш хилча МусийкъонгийкоатӀе ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.
ЦӀи
[тоаде | тоаде чура]ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьлах) «Мусий-Юрт» е «Мусакъонгий-Юрт» оал[1], иштта «Мускъонгий-Ков»[2][3], Мусийкъонгий-КоатӀе яха эршаш я. Эрсий меттала тайп-тайпара яздяь нийслу «Мусийконгийкоте»[4], «Мусиево»[3][2].
Статус
[тоаде | тоаде чура]Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, МусийкъонгийкоатӀе статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, МусийкъонгийкоатӀе ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[4].
Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
Географи
[тоаде | тоаде чура]ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл МусийкъонгийкоатӀе. Эса чӀоже гӀолла хьалводаш хилча аьрдехьа, малхбоалехьарча оагӀорахьа хул из. Цунна гоннахьа яда пхьанаш я: НийкоатӀе, АнготӀе, Меларе.
Сахьата оаса
[тоаде | тоаде чура]МусийкъонгийкоатӀе, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[5].
История
[тоаде | тоаде чура]МусийкъонгийкоатӀа гӀалгӀай архитектуран объекташ я: 1 вӀов хиннай 4 гӀат йолаш, веда тхов а болаш. ХӀанз из еррига йохаяьча хьале я. Кхозза вӀаштӀара яь 5 гӀала а хиннай, хӀанз царех цхьанне цхьа пен мара бисабац. Иштта, дохадаьча хьале 1 маьлхара каш а да. Пхье доазон тӀа бусалба кашамаш а да. МусийкъонгийкоатӀе Йовлой тайпан тархьара пхьа я[6].
Йоазон тӀа хьоахаярга диллача «Список населённых местностей Военно-Осетинского округа 1859 г.» яхачун яздаьд МусийкъонгийкоатӀа 15 ков (фусам) хиннад, вахаш 90 саг а хиннав (40 маӀа саги 45 кхалсаги)[7]. «Сведения о населенных пунктах Сунженского отдела Терской области. 1891 г.» яхачун тӀа ишта хоам гойт: «Селение Мусиево расположено при роднике под названием „Муси-Хаст“. Дворовых мест — 12, мужчин — 52, женщин — 41. Итого: 93»[8].
Бахархой
[тоаде | тоаде чура]Ошибка скрипта: Модуля «Statistical2» не существует.
Ошибка скрипта: Модуля «Statistical2» не существует.
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- ↑ Мерешков, 2010, оа. 13.
- 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 43.
- 1 2 Агиров, 2021, оа. 364.
- 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
- ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (эрс.) (3 аьтинга 2011).
- ↑ Архитектурный комплекс XII—XX веков в Ингушетии пополнил федеральный список памятников истории и культуры // Интерфакс, 21.02.2022.
- ↑ Сборник документов и материалов, 2020, оа. 488.
- ↑ Куркиев, 2014, оа. 21—22.
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-455-1.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Минеральные воды : ФГУП «Издательство «Кавказская здравница», 2003. — Т. I. — 144 с. — 2000 экз.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
- Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов : [рус.] / Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев. — 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия. — Ростов-на-Дону : Южный издательский дом, 2020. — 760 с. — (История Ингушетии: открытый архив). — 1000 экз. — ISBN 978-5-98864-060-8.
- Куркиев Р.С. О древнем роде Евлоевых. — Назрань, 2014.
- Мерешков Султан. НийкоатӀе // СелаӀад. — 2010. — № 12. — С. 13. — ISSN 0235-1366.
ТӀатовжамаш
[тоаде | тоаде чура]Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]ТӀатовжамаш
[тоаде | тоаде чура]- Умалат Гадиев. Край башен и легенд — Горная Ингушетия // «Discours». Архиве диллад 8 11 2016. Архиве диллад 2016 шера лайчилла 8 дийнахьа.
- Коды ОКАТО — Джейрахский район, Республика Ингушетия