Морч
| тархьара пхьа / кхаьлл | |
| Морч | |
|---|---|
| Файл:Морч.jpg | |
| Географе регион | Даькъасте |
| Локализаци |
 ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьар |
| Охлой | Морчхой, хӀанз саг вахац |
| Село | |
| Морч | |
|---|---|
| 42°48′49″ с. ш. 44°45′05″ в. д.HGЯO | |
| Паччахьалкхе |
 Россе Федераци |
| Федерацен субъект | ГӀалгӀайче |
| Муниципальни шахьар | ЖӀайраха шахьар |
| Юрта хьисапе моттиг | Лаьжг |
| Тархьари географии | |
| Сахьата оаса | UTC+3:00 |
| Бахархой | |
| Бахархой | ↘0[1] саг (2010) |
| Къамаш | гӀалгӀай |
| Динаш | бусалба |
| Паччахьалкхен мотт | гӀалгӀай, эрсий |
| Дагарга идентификатораш | |
| Почтовый индекс | 386433 |
|
|
|
.svg)
Морч (эрс: Морчи) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. ГӀалгӀай тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: гӀалаш, вӀовнаш, маьлхара кашамаш, къубба, селинг. Морч улла лаьтта заповедни зона лоархӀаш а Ӏаьдало лорадеш а да. Укхазара хьабайнаб Морчхой.
Административни лоархӀаш хилча Морч ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Лаьжг» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.
ЦӀи
[тоаде | тоаде чура]ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Морч» аьнна цӀи йоах[2], кхыйола эршаш хила мег: «Моргуч», «Муруч»[3]. Моттига цӀи (топоним) фу маӀан долаш я белггала ховш дац. Эрсий меттала а «Морч» язду[2][4][5], иштта «Морчи» а[6].
Статус
[тоаде | тоаде чура]Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Морч статусах «село» я, «сельское поселение Ляжги» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Морч ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Лаьжг» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[6].
Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
Географи
[тоаде | тоаде чура]ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Морч. Эса чӀоже гӀолла хьалводаш хилча ГӀалгӀай лоамен малхбузехьарча оагӀорахьа хул из. ЖӀайрахагара малхбоалехьа 7 километр гаьна улл из, Лаьжга́ лакхе.
Морчана лохе, Ӏарамхе лакхача берда тӀа, маьлха боса улл Хьамишке, баьцарча гергарча гув тӀа улл Гийренаькъан Къоашке а, дӀахо, лакхе, Мецхалойлоама кӀала зӀамига ГӀалинге[7], гаьна доацаш я иштта ИжартӀе а.
Сахьата оаса
[тоаде | тоаде чура]Морч, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[8].
Тархьар
[тоаде | тоаде чура]Морчера морчхой тайпа хьадаьннад. Цу тайпан а болаш, цига баьхачарех ба яражанаькъан, дзортанаькъан, орцханаькъан, солтакъанаькъан, аьгенаькъан[7].
Морче гӀалгӀай архитектурах лоархӀаш шира гӀишлош я: 3 вӀов я, 1 хьокха я, 9 гӀала а я[4], иштта 1 къубба я, цхьа ерда а я (селинг) — «Морч-Сели», тохкамхоша из XV—XVI бӀаьшерий хана я аьнна оттадаьд[9].
Морче ягӀаш бухь боацаш гӀала я. Хинг ва из яьр — цӀихеза Хоаной Хинг. Дукха боккха боацача мо́рача тӀох яьй цо из. Морчхоша аьннад: — Ва Хинг, массе бола кхоачам лоаттабаьбар оаха хьона, дика а кхаьбавар хьо, хӀаьта а, Ловшхойъяр санна, хоза яьяц Ӏа тха гӀала». — Бакълув шо, — жоп деннад Хинга, — Ловшхойъяр санна, хоза яьяц аз шун гӀала, бакъда, чӀоагӀа-м яьй, лоам тӀара чухаьхкача а йохаргйоацаш[7].
ГӀалгӀай Мехка 1931 шера вена хиннача цхьан наькъахочо тохкамхочо яздаьд:
В ауле Морче сохранилась огромная боевая башня c незаконченной пирамидальной крышей. Говорят, что, когда мастер ставил последний камень на крыше, его сбросила «кодола машен» c невероятной высоты. Крыша так и осталась незаконченной. Этот пересказ свидетельствует, что, строя башни, ингуши использовали механизированные машины[10]
Морчана юххе хаьрца Тушоле элгац дагӀа. Тармата хана цунах бӀарг техе мара новкъа воалаш хиннавац Морчхо никъ дика хургболаш[7].
ГӀаьро нах кхухьаш ха хиннай. МайрагӀа болча къонахаша бийсашка лораяьй шоай юрташ. Морча вахаш хиннав АгӀача Ярач яхаш зӀамига саг. Цхьан бийсанна аргӀа кхаьчай цунга шоай юрт лорае. Ха тӀа латтача Ярача тӀанийсабеннаб Морча боагӀа гӀаьрхой. Кхойтта баьри хиннав уж. Ярача аьттув баьннаб уж боабе. Цу хана денца цӀи дӀаяхай зӀамигача сага, мехкараша шоай иллешка хеставеш хиннав из[7].
Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча цхьайолча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: В. Ф. Миллер, Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, Мужахой Макшарип, Чахкенаькъан Жабраил[3], Т. Агиров[5].
Бахархой
[тоаде | тоаде чура]Ошибка скрипта: Модуля «Statistical2» не существует.
Ошибка скрипта: Модуля «Statistical2» не существует.
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- ↑ Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов
- 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 42.
- 1 2 Чахкиев, 2003, оа. 46.
- 1 2 Чахкиев, 2003, оа. 34.
- 1 2 Агиров, 2021, оа. 112.
- 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
- 1 2 3 4 5 Леймиев Л., 1997, оа. 44.
- ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (эрс.) (3 аьтинга 2011).
- ↑ Мужухоев, 1985, оа. 107.
- ↑ Кегелес, 1931, оа. 4.
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-455-1.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
- Леймиев Лаьча. Морчи Хьамишки // СелаӀад. — 1997. — № 1. — С. 11.
- Кегелес М. У горах i на полонинах Iнгушетii. — Харкiв: Пролетар, 1931. — 92 с. — 6000 экз.
- Мужухоев М. Б. Из истории язычества вайнахов (пантеон божеств в позднем средневгковье) // Советская этнография : научный журнал. — 1985. — Март—апрель (№ 2). — С. 99—108.
