Маьхаш

Мах (да) (ингал: metal, эрс: металл) — химе мура ража чура элементий тоаба. Маьхалий шоай белггала куцаш да, царех дукхагӀдараш:
- ЙӀовхали электричествои чакхъювлийташ да.
- Къегаш да.
- Хала лалаш да.
- Тувса йиш йолаш да
Хьокхама́ доаладе мегаргда: кӀала, аьшк, даш, дошув, гӀаьли, дотув, цӀокъболат, гий, натрий, кальций, цинк. Иштта маьхалий эвараш а да довзаш, масала, боарза, Ӏанда.
Классификаци
[тоаде | тоаде чура]118 химе элементашта юкъе мах да аьнна лоархӀ:
Кха́ маьхий тоабан чура 6 элемент: Li (литий), Na (натрий), K (калий), Rb (рубидий), Cs (цезий), Fr (франций);
Кха-лаьттан маьхалий тоабан чура 4 элемент: Ca (кальций), Sr (стронций), Ba (барий), Ra (радий); иштта Mg (магний) а, Be (берилий) а;
Дехьадувлача маьхий тоабан чура 38 элемент:
— Sc (скандий), Ti (титан), V (ванадий), Cr (хром, Mn (Ӏаьрждаьредаш), Fe (аьшк), Co, Ni, Cu (цӀаст), Zn;
— Y, Zr, Nb, Mo, Tc, Ru, Rh, Pd, Ag (дотув), Cd;
— Hf, Ta, W, Re, Os, Ir, Pt, Au (дошув), Hg;
— Rf, Db, Sg, Bh, Hs, Mt, Ds, Rg, Cn;
Дай маьхий тоабан чура 7 элемент: Al (кӀала), Ga, In, Sn (гӀаьли), Tl, Pb (даш), Bi;
Ахмаьхий тоабан чура 7 элемент: B, Si, Ge, As, Sb, Te, Po;
Лантаноидий тоабан чура 14 элемент + лантан (La):
Ce, Pr, Nd, Pm, Sm, Eu, Gd, Tb, Dy, Ho, Er, Tm, Yb, Lu;
Актиноидий тоабан чура 14 элемент + актиний (Ac):
Th, Pa, U, Np, Pu, Am, Cm, Bk, Cf, Es, Fm, Md, No, Lr.
Юххера, яйза мел яйзача элементах 90-нел совгӀа мах хул.
Астрофизике «мах» яха термин кхыдола маӀан долаш хила йиш йолаш да — гелиял дезагӀа мел йола химе элементаш.
Цхьайола маьхий тоабаш/дезалаш (тайп-тайпарча классификацеех)
[тоаде | тоаде чура]


- Маьхаш химе белгалонашка гӀолла
- Кха́дараш (масала: Литий, Натрий, Калий)
- Кха́-лаьттандараш (масала: Кальций, Стронций, Барий)
- Дехьадувлараш (масала: Уран, Титан, Аьшка, Никель, Гий, Молибден, Вольфрам, КӀай дошув)
- ТӀехьадехьадаьннараш:
- Дай маьхаш (масала: КӀала, ГӀаьли)
- Маьхаш физикан белгалонехи экономикан отраслехи
Маьхалий физикий куцаш
[тоаде | тоаде чура]ЧӀоагӀал
[тоаде | тоаде чура]Деррига маьхаш (варшдотуви, франции дӀа мел ийккха) лерттӀача хьáле чӀоагӀача хьисапе хул, бакъда чӀоагӀал хӀаране башха я. ЛохагӀа Мооса шкала чу маьхий чӀоагӀал хьахьекхай.
| ЧӀоагӀал | Маьхал |
|---|---|
| 0.2 | Цезий |
| 0.3 | Рубидий |
| 0.4 | Калий |
| 0.5 | Натрий |
| 0.6 | Литий |
| 1.2 | Индий |
| 1.2 | Таллий |
| 1.25 | Барий |
| 1.5 | Стронций |
| 1.5 | Галлий |
| 1.5 | ГӀаьли |
| 1.5 | Даш |
| 1.5 | Варшдотув(чӀ.) |
| 1.75 | Кальций |
| 2.0 | Кадмий |
| 2.25 | Висмут |
| 2.5 | ЦӀокъболат |
| 2.5 | Цинк |
| 2.5 | Лантан |
| 2.5 | Дотув |
| 2.5 | Дошув |
| 2.59 | Иттрий |
| 2.75 | КӀала |
| 3.0 | ЦӀаст |
| 3.0 | Сурьма |
| 3.0 | Торий |
| 3.17 | Скандий |
| 3.5 | КӀай дошув |
| 3.75 | Кобальт |
| 3.75 | Палладий |
| 3.75 | Цирконий |
| 4.0 | Аьшк |
| 4.0 | Никель |
| 4.0 | Гафний |
| 4.0 | Марганец |
| 4.5 | Ванадий |
| 4.5 | Молибден |
| 4.5 | Родий |
| 4.5 | Титан |
| 4.75 | Ниобий |
| 5.0 | Иридий |
| 5.0 | Рутений |
| 5.0 | Тантал |
| 5.0 | Технеций |
| 5.0 | Хром |
| 5.5 | Бериллий |
| 5.5 | Осмий |
| 5.5 | Рений |
| 6.0 | Вольфрам |
| 6.0 | β-Уран |
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]- ↑ Поваренных А. С. Твердость минералов. — АН УССР, 1963. — С. 197—208. — 304 с.