Чулоацамага гӀó

Маьхаш

Википеди материал
Аьшк

Мах (да) (ингал: metal, эрс: металл) — химе мура ража чура элементий тоаба. Маьхалий шоай белггала куцаш да, царех дукхагӀдараш:

  1. ЙӀовхали электричествои чакхъювлийташ да.
  2. Къегаш да.
  3. Хала лалаш да.
  4. Тувса йиш йолаш да

Хьокхама́ доаладе мегаргда: кӀала, аьшк, даш, дошув, гӀаьли, дотув, цӀокъболат, гий, натрий, кальций, цинк. Иштта маьхалий эвараш а да довзаш, масала, боарза, Ӏанда.

Классификаци

[тоаде | тоаде чура]

118 химе элементашта юкъе мах да аьнна лоархӀ:

Кха́ маьхий тоабан чура 6 элемент: Li (литий), Na (натрий), K (калий), Rb (рубидий), Cs (цезий), Fr (франций);

Кха-лаьттан маьхалий тоабан чура 4 элемент: Ca (кальций), Sr (стронций), Ba (барий), Ra (радий); иштта Mg (магний) а, Be (берилий) а;

Дехьадувлача маьхий тоабан чура 38 элемент:

— Sc (скандий), Ti (титан), V (ванадий), Cr (хром, Mn (Ӏаьрждаьредаш), Fe (аьшк), Co, Ni, Cu (цӀаст), Zn;
— Y, Zr, Nb, Mo, Tc, Ru, Rh, Pd, Ag (дотув), Cd;
— Hf, Ta, W, Re, Os, Ir, Pt, Au (дошув), Hg;
— Rf, Db, Sg, Bh, Hs, Mt, Ds, Rg, Cn;

Дай маьхий тоабан чура 7 элемент: Al (кӀала), Ga, In, Sn (гӀаьли), Tl, Pb (даш), Bi;

Ахмаьхий тоабан чура 7 элемент: B, Si, Ge, As, Sb, Te, Po;

Лантаноидий тоабан чура 14 элемент + лантан (La):
Ce, Pr, Nd, Pm, Sm, Eu, Gd, Tb, Dy, Ho, Er, Tm, Yb, Lu;

Актиноидий тоабан чура 14 элемент + актиний (Ac):
Th, Pa, U, Np, Pu, Am, Cm, Bk, Cf, Es, Fm, Md, No, Lr.

Юххера, яйза мел яйзача элементах 90-нел совгӀа мах хул.

Астрофизике «мах» яха термин кхыдола маӀан долаш хила йиш йолаш да — гелиял дезагӀа мел йола химе элементаш.

Цхьайола маьхий тоабаш/дезалаш (тайп-тайпарча классификацеех)

[тоаде | тоаде чура]
Осмий
Алюминий
Барий
Маьхаш химе белгалонашка гӀолла
Маьхаш физикан белгалонехи экономикан отраслехи

Маьхалий физикий куцаш

[тоаде | тоаде чура]

ЧӀоагӀал

[тоаде | тоаде чура]

Деррига маьхаш (варшдотуви, франции дӀа мел ийккха) лерттӀача хьáле чӀоагӀача хьисапе хул, бакъда чӀоагӀал хӀаране башха я. ЛохагӀа Мооса шкала чу маьхий чӀоагӀал хьахьекхай.

Маьхалий чӀоагӀал:[1]
ЧӀоагӀалМаьхал
0.2Цезий
0.3Рубидий
0.4Калий
0.5Натрий
0.6Литий
1.2Индий
1.2Таллий
1.25Барий
1.5Стронций
1.5Галлий
1.5ГӀаьли
1.5Даш
1.5Варшдотув(чӀ.)
1.75Кальций
2.0Кадмий
2.25Висмут
2.5ЦӀокъболат
2.5Цинк
2.5Лантан
2.5Дотув
2.5Дошув
2.59Иттрий
2.75КӀала
3.0ЦӀаст
3.0Сурьма
3.0Торий
3.17Скандий
3.5КӀай дошув
3.75Кобальт
3.75Палладий
3.75Цирконий
4.0Аьшк
4.0Никель
4.0Гафний
4.0Марганец
4.5Ванадий
4.5Молибден
4.5Родий
4.5Титан
4.75Ниобий
5.0Иридий
5.0Рутений
5.0Тантал
5.0Технеций
5.0Хром
5.5Бериллий
5.5Осмий
5.5Рений
6.0Вольфрам
6.0β-Уран

Белгалдаккхар

[тоаде | тоаде чура]
  1. Поваренных А. С. Твердость минералов. — АН УССР, 1963. — С. 197—208. — 304 с.