Лоамарой Республика
| Хьалха хинна паччахьалкхе | |||||
| Республика Союза Народов Северного Кавказа | |||||
|---|---|---|---|---|---|
|
|||||
 Паражерча маьршача конференце лоалах я́дача паччахьалкхенашца дувца де́за аьнна хе́таш Республико ший лоархӀаш мел хинна лаьтташ[lower-alpha 2] |
|||||
|
1917 маьтсела бетта — 1920 шера тушола бетта[1]
|
|||||
| НанагӀала |
Буро (1917 шера маьтсела-1918 шера оагӀой) Батум (эккхадаьча доалачен 1918 шера маьтсела 11 денгара лайчиллага кхаччалца) Шурий-ГӀала (1918 шера лайчилла беттагара) |
||||
| Мотт | абхазой, маӀарлой-Ӏандий-дидой, доаргӀой, гӀалгӀай, гӀаьбартий-черсий, къарший-малкхарой, гӀумкий, гӀазгӀумкий, лаьзгий, негӀий, хӀирий, эрсий, мухӀдой, нохчий, тӀабасрой | ||||
| Официальни мотт | эрсий мотт | ||||
| Бахархой | 4 221 860 саг. | ||||
| Кулгалдара кеп | халкъа гуллама республика | ||||
| Кхыча мехкаша къоабалъяр |
 Эрмалой мохк Болгарой мохк[3]  Йоккха Британи[5] Украина[6] Астри-Ма́жарче[3] Къобан[2][7][8] |
||||
| Паччахьалкхен дай | |||||
| • 1917 шера маьтсела 1 ди - 1917 шера оагӀой | Чермоев Тапа | ||||
| • 1917 шера оагӀой - 1918 наджгоанцхой | Къаплан Рашид-Хан | ||||
| • 1918 бекарга - 1918 оагӀой | Чермоев Тапа | ||||
| • оагӀой 1918 - 1919 | Коацой Пшемоаха | ||||
 Медиафайлаш Викиларма чу | |||||
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
Къулбаседа Кавказеи ДаьгӀастени лоамарой союз (1917 шера маьтселагара ардара беттага кхаччалца), Къулбаседа Кавказа Къамай Союза Республика, е лоацца Лоамарой Республика (1918 шера денз) — Къулбаседа Кавказе 1917 шера маьтсела 1 дийнахьа хиннача лоамарой гулламе кхайкаяь хинна автономе паччахьалкхен кхоллам. 1918 шера бекарга бетта Союза Юкъерча комитето ше кортамукъа хилар кхайкадаьд шоай Паччахьалкхенах Къулбаседа Кавказеи ДаьгӀастени къамай союз (лоацца — Лоамарой Республика) хьахиларца. Официально кортамукъале 1918 шера маьтсела 11 дийнахьа кхайкаяьй Батумерча маьршача конференце. Цхьан даькъе къоабалъяь хиннача Лоамарой Республика майда хиннай 125 000 км², 4 млн гаргга охло волаш а хиннай.
Паччахьалкхен лоаттам
[тоаде | тоаде чура]Паччахьалкхен кеп
[тоаде | тоаде чура]Паччахьалкхе демократе республика хиннай халкъа гуллама хьалха латта кеп а йолаш. ХӀара къам ше шийна доал де бокъо йолаш хиннад. Доал дара федеральни маьженаш хиннай Лоамарой Доалачеи Союза кхетачеи (мажлис — халкъа гуллам))[9].
Лаьттеи из административни декъари
[тоаде | тоаде чура]Цкъарчоа Союза́ а, цул тӀехьагӀа Лоамарой республика́ а ворхӀ лоӀаме «штат» юкъе́йо́даш хиннай къаман белгалонга хьежжа́ белгал а яьха конфедера́це белгало́нга хьежжа́ вӀашагӀ а те́ха, уж яьдай ДаьгӀастени, ГӀалгӀайчени, Нохчичени, ХӀирийчени, Къарший-Малкхарени, ГӀаьбартий-Черсечени, АьдагӀийчени, НегӀий эрий аренийи, цхьан юкъа́ Абхазехьени лаьтташка[10][11][12].
Цкъарчоа Лоамарой союза Юкъерча комитето чулаца гӀерташ хиннад дукха лаьтташ: ДаьгӀастен областа деррига лаьттеи, 6 округа лаьттеи (Бурони, Хасой-Юртеи, Нальчикеи, Шолжа-ГӀалийи, Веданеи, Наьсарени), Тийрка областа къаранегӀий дакъеи, Ставропола губерне чура негӀийи туркмений лаьттеи[13].
II гуллам хиннача хана Лоамарой союзах дӀалаьрхӀай Закатала округи, Абхазехьеи (Сухума округ), Къобана областа черсийи, абзойи, къаршийи лаьтташи[14].
Ший кортамукъале кхайкаеча хана Лоамарой доалачено аьнна хиннад:[15]:
«Кердача паччахьалкхен лаьтта ший доазонашца хургда: гӀинбухехьа — ДаьгӀастени, Тийркеи, Ставрополеи, Къобанеи, Ӏаьржача фордеи областий а провинций а дӀаяьннача Россе импере чу хиннаш дола доазонаш долаш; малхбузехьа – Ӏаьржа форд, малхбоалехьа – Къаспий форд, зӀилбухехьа – Кавказадехьарча доалаченца баьча бартага хьежжа кӀоаргӀагӀа дувцаргдола доазонаш».
Долчча тайпара йоазув (эрс.)«Территория нового государства будет иметь своими границами: на севере – те же самые границы, какие имели области и провинции Дагестана, Терека, Ставрополя, Кубани и Чёрного моря в бывшей Российской империи; на Западе – Чёрное море, Востоке – Каспийское море, на юге – границу, подробности которой будут определены по соглашению с Закавказским правительством»
Ишта хьакхайкадир юххьанца чулаца безам хиннача лаьттел совгӀа Къобана областа а, Ӏаьржача фордеи Ставрополеи губерний а лаьтташ чулацар паччахьалкхен нигат хилар.
1919 шера Паража маьрша конференци хилалехьа Лоамарой Республика викалаша шоаш чулаца нигат дар дӀабелгалдаьккхар: гӀинбухе-малхбузехьа гӀай Къобанхица къоастадаьд, зӀилбухехьа Лоамарой Абхазехьенцареи Гуржехьенцареи гӀай Ингурхица къоастадаьд. ГӀинбухе-малхбоалехьара гӀай ГӀумхица къоастадаьд. ГӀозлой мехкацара гӀай Килязи яхача станцега гӀолла дода. Лоамарой Республика́ юкъейолхаш дӀалаьрхӀай Закатала округи ЗӀилбухера ХӀирийчеи[16].
Кхел яр
[тоаде | тоаде чура]Мехка еш йола кхел шарӀанна тӀатайжа еш хиннай. 1919 шера наджгоанцхой бетта тӀеман-шарӀан кхелаш вӀашагӀйийхка хиннай[4]. Хьалхара тхьамада волаш оттаваьр Мустафаев Ӏабдул-Басир-Хьажа хиннав.
Охлой
[тоаде | тоаде чура]Союзо чулаьца хиннад ДаьгӀастен къамаш а, нохчий а, гӀалгӀай а, хӀирий а, къарший а, малкхарой а, аьдагӀий а, абзой а, абхазой а, Ставропола йистера эрий ара дахаш дола къамаш а — негӀийи туркменаши[17], эрсийи, украинхойи, гӀазкхийи, кӀезига дола халкъаши — эрмалойи, янийи, немцийи, жугтийи, эстийи, кхыбараши[16].
1918 шу долалуш хиннача хьа́лах, Ӏаьдало хьаяхачох, мехка вахаш 4 221 860 саг хиннав. Царех[16]:
- 76,47 % — лоамарой къамаш (3 228 529)[lower-alpha 3].
- 21,14 % — эрсий, украинхой, гӀазкхий (892 362).
- 2,39 % — эрмалой, яний, немций, жугтий, эстий (100 969).
Лоамарой доалачено кавказерча мухӀажирий тӀехье даьймехках тоха лаьрхӀа хиннад, царга хаьттача цаӀ-ах миллион саг хиннав из[16].
Мулк
[тоаде | тоаде чура]Паччахьалкхен кхоллам дӀабола мара луш боацача хана кавказерча бӀаьхийча наьха ахчах лоаттабаьб из, царех хиннаб мехкадаьттаца хӀама хьадеш хинна Чермоев Тапа яха нохчои, гӀозлой миллионхой хинна Тагиев Хьажеи, Асадуллаев Марзеи, кхыбараши[18]. ТӀехьагӀа, Лоамарой Союза шоллагӀча гулламе, мехка охлош тӀера ийъергйола йоал оттаяь хиннай: хӀара лоам вахача сагагара ах соми, хӀара шаьрача вахача сагагара цхьа соми[19].
Лоамарой доалачено ше яьккхача хана ший ахча арахийца хиннадац, цудухьа дукха бала хьийга хиннаб цо ахчан сумаш (эрс: суммы) ца тоъаш. ГӀозлой мехкагареи Гуржий мехкагареи хьаийдеш хиннад цар сумаш[20].
Байракх
[тоаде | тоаде чура]Ужахьанаькъан А.-с Республика байракхах лаьца яздаьд[21]:
Из байракх хӀанз оттадергдолча суртах я: ворхӀ кӀай пхорагӀа бода оаса ворхӀ баьццарча пхорагӀа бодача оасаца аргӀ-аргӀах хувцалуш Ӏобода, хӀаьта гата лакхерча Ӏежа́ йистерча миӀинге, сийнача биъсабарга фона тӀа, ворхӀ кӀай ворхӀ са бола седкъа ба — Республика́ юкъейоагӀача ворхӀ халкъан белгало. Байракха́ сийна бос дӀаюкъе́бахийта́б из кӀайи баьццареи бесагӀа къаман байракхаш йолча Анхалти Саксонии яхача немций паччахьалкхенех хьакъоастае…»
Долчча тайпара йоазув (эрс.)«…Флаг этот следующего описания: семь белых поперечных полос чередуются с семью зелёными поперечными же полосами сверху в низ, а в верхнем углу полотнища у древка, на голубом фоне четырёхугольника, располагаются семь белых семигранных звёзд, как эмблема семи главных народностей, входящих в состав Республики. Цвет голубой был включён во флаг в отличие флага нашей республики от флагов германских государств Ангульт и Саксония, имеющих национальные флаги белого и зелёного цветов…».
Тархьар
[тоаде | тоаде чура]Хьалхе́
[тоаде | тоаде чура]Лоамарой Республикацара гӀулакх отталехьа массехк бӀаьшера Россе импери Кавказ караерзаеш ӀокӀоаргаювлаш хиннай, цу гӀулакха тӀеххьара мур (итап, лагӀа) йолаш хиннам Кавказа тӀом. Кавказа тӀом 1864 шера дӀачакхбаьннам Россе доал дӀачӀоагӀдаларцеи Къулбаседа Кавказа имамат йохаяь дӀаяккхарцеи. Лаьтташ хьадаьха доллашехьа, Россе хьакимаша мехка рузкъанцара хьал чуйина, тӀатеӀӀа́ меттадоаладеш хиннадац. Арахьара Ӏочуихача ахчех мехкадаьттаца хӀама хьадар дегӀадоаладеш хиннад[22].
Россе лоаттабеча Ӏоткъамах чӀирлеха лийрхӀа́ча Кавказера бе́ха́ дӀабаха́рашеи мухӀажирашеи цар тӀехьенаши 1914 шера Хьалхара дунен тӀом болабелча, арахьа тайп-тайпара организацеш вӀашагӀъехка болабенна хиннаб шоай къамаш кортамукъадаха нигат долаш. Россеца тӀом беш хиннача арахьарча паччахьалкхенаша оагӀув а лоацаш мехка латташ дола импере Ӏаьдал дохадеш болх хиннаб дӀахьош[23]. 1917 шера Саькура бетта гӀовттам хиларца Россе импери йохаяьй.
ГӀовттама мур
[тоаде | тоаде чура]Лоамарой союз
[тоаде | тоаде чура]Тушола бетта 6-ча дийнахьа Къулбаседа Кавказа цхьанкхийттача лоамарой Ха́нна йола Юккъера комитет йиллай, Шаханов Басият хьалха а волаш. Цу юкъа́ моттигера Ӏаьдал долаш хиннараш Лоамарой союза комиссараши, Ха́нна йола доалчеи, Советаши, исполкоми ба. Шоай болх бола а баь Лоамарой союза вӀаштӀехьадаьннад моттигера керртера Ӏаьдала маьже хьахила, цунца нах революценна тӀаберзар сих а даь. Къулбаседа Кавказе моттигера съездаш хьае болабеннаб нах[18].
1917-ча шера маьтсела 1-ча дийнахьа Лоамарой союза I съезд хиннай, цига да́къа лоацаш тайп-тайпарча Даькъастен мехкашкареи къамашкареи 300 е 340 викал хиннав[24]. Революцех лаьца къамаьлаш хиннад съезде деш, шоаш лерхӀар чакхдаккха аьттув бенна йола[25]. Доакъашхой нигат хиннад Къулбаседа Кавказах автономи а яь кердача Эрсеченна юкъеяхьа, нагахь санна из демократени федеративноста́и тӀатовжаш республика хуле[25], цу къамаьлаца Ха́нна йолча доалченга йист а хиннаб уж[26]. Къулбаседа Кавказа Лоамарой Союза Юккъера Комитет вӀашагӀъелла кхоачашдеш йола маьже хургйолаш, цун тхьамадалла хержав Чермоев Ӏадл-Мажид[26], веррига цунна юкъе́ваха́р 17 саг хиннав[24]. Конституци а тӀаийцай[26], цу чу 30 лустам хиннаб[24].
1917—1920 шерашкара доалачен цхьаццабола гӀулакхчий
[тоаде | тоаде чура]
Чермоев Ӏадл-Мажит (Тапа?), мехкадаьттан промышленник, Юккъерча комитета хьалхара тхьамада, хьалхара премьер-министр, нохчо хиннав къаман. 1937 шера Параже веннав, эмиграце волаш.
Бамматов ГӀайдар (гӀумк. Баммат Гьайдар), арахьарча гӀулакхий министр, гӀумке хиннав. 1965 шера Параже дӀаваьннав, эмиграце волаш. Чермоев Ӏадл-Мажидаца гаргало лелаеш хиннав.
Коцев Пшемоаха (гӀаьб.-чер. Куэцэ Пщымахуэ), шоллагӀа премьер-министр, гӀаьбарте хиннав. 1962 шера Истмале веннав, эмиграце волаш.
Капланов Рашид-Хан (гӀумк. Къаплан Рашитхан), Юкъерча комитета шоллагӀа тхьамада, чурча гӀулакхий министр, гӀумке хиннав. 1937 шера большевикаша топаш теха вийнав.
Тоаркхой НугӀбик (гӀумк. Таргъулу Нугь-Бек Хан-огълу), тӀеман министр, гӀумке хиннав. 1951 эмиграце а волаш Шувцархой мехка веннав.
Цаликов Ахьмад (хӀир. Ахмӕт Цӕлыккаты), Мажлиса (Халкъа гуллама) тхьамада, бусалба хӀире хиннав. 1928 шера Параже веннав, эмиграце волаш.
Темарханов Зубайр (гӀумк. Темир-хан Зубейр), Мажлиса (Халкъа гуллама) тхьамада, гӀумке. Шозза таӀазар даь хиннав, 1952 шера вовзаш воацаш ДаьгӀасте веннав.
Гайдаров ИбрахӀимбик, вӀашагӀтассара наькъай министр, лаьзге хиннав. 1949 шера Анкаре дӀаваьннав, эмиграце волаш.
Кантемир Ӏалихан (гӀозл. Əlixan Qantəmir), ГӀозлой мехкеи Гуржий мехкеи Республика официальни викал, бусалба хӀире хиннав. 1963 шера Мюнхене дӀаваьннав, эмиграце волаш.
Апашев Даниял (гӀумк. Апашланы Даниял), 1919 шера Доалачен тхьамада хиннав, гӀумке хиннав къаман. Большевикаша топаш теха́ вийнав 1920 шера.[27]
Даидбеков Ӏаьдалгири (гӀумк. Даид-Бек Адиль-Гирей), транспорта министр, гӀумке хиннав. 1946 шера Баку веннав.[28][29]
Пензулаев Таджуддин, юстице министр, гӀумке хиннав. 1937 шера большевикаша таӀазар даьд.[30] Булгаковаца «Моллай къонгаш» яха пьеса язъяр.[31]
Пензулаев Мухьиддин, бувзамеи зӀанареи министр, гӀумке хиннав. 1942 шера Буро тӀа веннав. Пензулаев Таджуддина воша хиннав.[30]
Каитбеков Расулбик (гӀумк. Къаитбек Расул), эскара штаба хьаким, гӀумке хиннав. Большевикаша 1921 шера топаш те́ха́ вийнав.
ЖабагӀа Ийже Висангири, ахчан министр, гӀалгӀа хиннав. Лоамарой Республика декларация язъяри, цун Консититуци язъечарна юкъера цаӀи хиннав. Социолог, публицит хиннав. 1962 шера Истмале дӀаваьннав, эмиграце волаш.
Белгалдаккхар
[тоаде | тоаде чура]ТӀатоха эшар
- тархьареи, культуреи, демографени факторашта тӀа а товжаш
- ↑ тархьареи, культуреи, демографени факторашта тӀа а товжаш
- ↑ царна юкъе́бахаб кавказера тюркаш а, кавказа йисте эрий ара даьха къамаш а, хӀана аьлча, лоамароша шоаех лаьрхӀаб уж[17].
Исторически соседствуя с горцами, они, по сути, являлись своего рода их частью на равнине. Суровые горы и не менее суровые степи составляли единый ландшафт региона. Никто не отделял ногайца от кумыка, балкарца, карачаевца: все тюрки были не просто близкими и родственными для горцев народами, они являлись непосредственной частью местного населенияМайрбек Вачагаев 
Хьасташ
- ↑ Вачагаев, 2018, оа. 174.
- 1 2 3 4 Чеченская Республика Ичкерия. Общий обзор (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
- 1 2 3 4 Чеченская Республика Ичкерия в июне 1998 года (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
- 1 2 3 Хронос. Горская республика (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
- ↑ Вачагаев, 2018, оа. 76.
- ↑ Головченко В.І. Солдатенко В.Ф. Українське питання в роки Першої світової війни: Монографія. — Ло:К.: Парламентське вид-во, 2009. — С. 367. — 448 с. — ISBN 978-966-611-690-4. Архиве оттадаьд: 18.11.2017.
- ↑ Казачий словарь-справочник (Калифорния, 1950-е): БЫЧ Лука Лаврентьевич (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
- ↑ Г. Губарев. Казачий исторический словарь-справочник (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар) (1970). (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар)
- ↑ Вачагаев, 2018, оа. 53.
- ↑ «1917 шерарча саькура гӀовттама хинначул тӀехьагӀа политически ше хьабелгалдаккхара процесс бахьан долаш Къарший-Малкхарой штат хьахиннай Лоамарой республика{{subst:тохарг}} чухьа йолаш // После Февральской революции 1917 г. процесс политического самоопределения привёл к образованию Карачаево-Балкарского штата в составе горской республики.» (ИЭА Российской академии наук. Серия энциклопедий «Народы и культуры», «Карачаевцы. Балкарцы.» — М.: Наука, ИЭА РАН, 2014. — С. 7. — 815 с. ISBN 978-5-02-038043-1.)
- ↑ Пётр Михайлович Шаститко. Обречённые догмы: большевизм и национальный вопрос. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 44. — 271 с.
- ↑ Камалудин Гаджиев. Кавказский узел в геополитических приоритетах России. — Litres, 2013. — 718 с. — ISBN 5457145670, 9785457145672.
- ↑ Вачагаев, 2018, оа. 47.
- ↑ Материалы съездов, 2014, оа. 150—151.
- ↑ Материалы съездов, 2014, оа. 42.
- 1 2 3 4 Меморандум делегации Горской Республики Парижской мирной конференции. 9 мая 1919 г. // ГА РФ. Ф. P-6144. Oп. 1. Д. 16. Л. 42-59. Копия. // Гражданская война в России и мусульмане: Сборник документов и материалов. — Москва: Центр стратегической конъюнктуры, 2014.
- 1 2 Вачагаев, 2018, оа. 46.
- 1 2 Вачагаев, 2018, оа. 26.
- ↑ Материалы съездов, 2014, оа. 142—149.
- ↑ Вачагаев, 2018, оа. 44.
- ↑ «О национальном флаге горцев», газета "Вольный горец" № 35 от 22 марта 1920 года.
- ↑ Вачагаев, 2018, оа. 16.
- ↑ Вачагаев, 2018, оа. 17.
- 1 2 3 Доного Хь.-М. К 100-летию первого общегорского съезда во Владикавказе (эрс.). Новое Дело (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар) (5 кӀимарса 2017).
- 1 2 Лобанов В. Б., Артемьев А. С. Владикавказский съезд горских народов Северного Кавказа в мае 1917 г. // Современная научная мысль. — 2019. — № 2. — С. 74. Архиве диллад 24 06 2023.
- 1 2 3 Вачагаев, 2018, оа. 27.
- ↑ Журнал «Ахульго, Журнал № 6, Он служил своему народу.
- ↑ Газават.ру :: Личности2 (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар). Архиве диллад 2016 шера тушола 5 дийнахьа.
- ↑ Ценный документ (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
- 1 2 Подвигами предков соткана наша история (тӀакхача вӀаштехьа доаца тӀатовжам — тархьар).
- ↑ Михаил Булгаков. Фотолетопись жизни и творчества / Юрий Кривоносов. — М. : Вече, 2017. — 480 с.
Литература
[тоаде | тоаде чура]- Материалы съездов горских народов Северного Кавказа и Дагестана 1917 года / Кабардино-Балкарский институт гуманитар. исслед.; Сост., автор вступительной статьи А. Х. Кармов. — Нальчик: КБИГИ, 2014. — 168 с. — ISBN 978-5-91766-090-5.
- Горские правительства / М. А. Волхонский, В. М. Муханов // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—.
- Вачагаев М. М. Союз горцев Северного Кавказа и Горская республика. История несостоявшегося государства. 1917—1920. — «Центрполиграф», 2018. — 224 с. — ISBN 978-5-227-08322-7.
ТӀатовжамаш
[тоаде | тоаде чура]
.png)
.svg)
 |
|
|---|